Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орта монғол тілі
Central Mongolic language
Ойрат (Clear script: lang=xal, Oirad kelen, ; Қалмық: Өөрд, Őrd; Халха монғол: Ойрад, Oirad, ) – ойрат монғолдарының ұрпақтары қолданатын монғол тілінің бір түрі. Басқа орталық монғол тілдерімен көбінесе өзара түсіністікке ие, бірақ ғалымдар ойратты жеке тіл деп қарастыру керек пе, әлде монғол тілінің маңызды диалектісі ме деген мәселеде келіспейді. Ойрат тілінде сөйлейтін аймақтар Монғолияның қашық батысында және Ресейдің Каспий теңізі жағалауында шашырап орналасқан, олардың ішіндегі ең ірі нұсқасы – қалмық тілі. Қытайда бұл тіл негізінен Сіньцзяңда, сондай-ақ Цинхай және Ганьсу провинцияларындағы Субэй ауданындағы дид монғолдары арасында қолданылады.
Oirat (Clear script: lang=xal, Oirad kelen, ; Kalmyk: Өөрд, Őrd; Khalkha Mongolian: Ойрад, Oirad, ) is a Mongolic language spoken by the descendants of Oirat Mongols, now forming parts of Mongols in China, Kalmyks in Russia and Mongolians. Largely mutually intelligible to other core Central Mongolic languages, scholars differ as to whether they regard Oirat as a distinct language or a major dialect of the Mongolian language. Oirat speaking areas are scattered across the far west of Mongolia, and Russia's Caspian coast, where its major variety is Kalmyk. In China, it is spoken mainly in Xinjiang, but also among the Deed Mongol of Qinghai and Subei County in Gansu.
Құрып бара жатқан тіл
Ойрат тілі қолданылатын барлық аймақта құрып бара жатыр. Ресейде 1943 жылғы қалмақтардың жер аударылуы салдарынан қалмақ халқының көп бөлігі қырылып, олардың қоғамы жойылды, содан кейін олардың арасында орыс тілі жалғыз мемлекеттік тіл ретінде таңбаланды. Бұл тілдің қолданыстан шығуына себеп болды: қазір қалмақ тілін еркін меңгергендердің көбі – егде жастағы адамдар. Қытайда ойрат тілі дәстүрлі аймақтарында әлі де кеңінен қолданылады және көптеген бір тілді адамдар бар. Алайда, үкіметтік саясат пен әлеуметтік жағдайлардың салдарынан бұл тілді қолдануға қауіпті жағдай туды: қытай билігінің Оңтүстік Монғол тілін стандартты монғол тілі ретінде қабылдауы, Шыңжаңдағы монғол мектептерін жапқанға дейін жеткізген жаңа білім беру саясаты (2009 жылы тек екі мектеп қалды), көшпелі өмір салтын шектеуге бағытталған шаралар және монғол мектептерін бітірген түлектер үшін қытай қоғамындағы жұмыс мүмкіндіктерінің шектеулі болуы. Ал Моңғолияда халха тілінің үстемдігі монғол тілінің басқа барлық диалекттерін халха тіліне жақындастыруда.
Oirat is endangered in all areas where it is spoken. In Russia, the killing of a large fraction of the Kalmyk population and the destruction of their society as consequences of the Kalmyk deportations of 1943, along with the subsequent imposition among them of Russian as the sole official language have rendered the language obsolescent: it is almost exclusively the elderly who have a fluent command of Kalmyk. In China, while Oirat is still quite widely used in its traditional ranges and there are many monolingual speakers, a combination of government policies and social realities has created an environment deleterious to the use of this language: the Chinese authorities' adoption of Southern Mongolian as the normative Mongolian language, new educational policies which have led to the virtual elimination of Mongolian schools in Xinjiang (there were just two left as of 2009), policies aiming to curtail nomadism, and the limited occupational prospects in Chinese society for graduates of Mongolian schools. As for Mongolia, the predominance of Khalkha Mongolian is bringing about the Khalkhaization of all other varieties of Mongolian.
Скрипттік жүйелер
Ойрат екі әріп жүйесімен жазылған: моңғол әріптері және кириллица. Тарихи тұрғыдан алғанда, моңғол әріптерінен пайда болған Клер әріптері қолданылған. Ол әртүрлі дөңгелек дауыстыларды ажырату үшін өзгертілген әріп пішіндерін пайдаланады, ал дауыстының ұзақтығын көрсету үшін оң жаққа қосымша сызықша қойылады. Бұл әріптер Қытайда ең ұзақ сақталған, оны кейбір ғылыми мақалаларда кездестіруге болады. Дегенмен, Қытайда бурят және ойрат тілдері Оңтүстік моңғол тілімен салыстырғанда стандартты емес деп есептеледі, сондықтан жазу үшін моңғол әріптері мен Оңтүстік моңғол грамматикасын қолдану тиіс. Бірақ іс жүзінде адамдар ешқайсысын қолданбай, мандарин қытай тілін үйреніп, Қытайдағы басқалармен байланыс үшін ханзиді пайдаланады. Калмыкияда кириллица негізіндегі жазу жүйесі енгізілген. Ол қосымша дауыстыларды көрсетпейді, демек, сөздердің буынға бөлінуін де көрсете алмайды. Моңғолияда Орталық моңғол тілінде сөйлейтін азшылықтардың мәртебесі жоқ, сондықтан ойраттар моңғол кириллицасын қолдануға тиіс, бірақ ол іс жүзінде тек халха моңғол тілін ғана көрсетеді.
Oirat has been written in two script systems: the Mongolian scripts and Cyrillic. Historically, the Clear script, which originated from the Mongolian script, was used. It uses modified letters shapes e. g. to differentiate between different rounded vowels, and it uses a small stroke on the right to indicate vowel length. It was retained longest in China where it can still be found in an occasional journal article. However, in China, Buryat and Oirat are considered non standard compared to Southern Mongolian and are therefore supposed to use the Mongolian script and Southern Mongolian grammar for writing. In practice the people use neither and resort to learning Mandarin Chinese and using hànzì to communicate with others in China. In Kalmykia, a Cyrillic based script system has been implemented. It does not represent epenthetic vowels, and thus doesn't show syllabification. In Mongolia, Central Mongolian minority varieties have no status, so Oirats are supposed to use Mongolian Cyrillic which de facto only represents Khalkha Mongolian.