Жаңа Зеландияның Оңтүстік Аралының Басты Оңтүстік Темір Жолы

Кіріспе

Жаңа Зеландиядағы темір жол желісі – Жаңа Зеландиядағы темір жол.

Негізгі Оңтүстік Желісі, кейде Оңтүстік Аралдың Негізгі Магистральдық Темір Жолының бөлігі деп аталады, – Литтлтоннан басталып, Жаңа Зеландиядағы Крайстчерч арқылы және Оңтүстік Аралдың шығыс жағалауымен Дунедин қаласынан өтіп, Инверкаргиллге дейін солтүстікке және оңтүстікке қарай созылатын темір жол желісі. Бұл Жаңа Зеландиядағы ең маңызды темір жол желілерінің бірі және салынысы 1860 жылдары басталған алғашқы желілердің бірі. Крайстчерчте ол Оңтүстік Аралдың негізгі магистралінің екінші бөлігі – Пиктонға дейінгі Негізгі Солтүстік Желісімен байланысады.

Құрылыс

Негізгі оңтүстік желісінің құрылысы екі негізгі бөлімге бөлінеді: Крайстчерчтен оңтүстік Кентербери арқылы Отагоның ірі қаласы Данидинге дейін; және Данидин мен Инверкаргиллдің оңтүстік аймақтарын байланыстырып, оңтүстік Отаго мен Саутлендтің көп бөлігіндегі байланысты жақсартады. Желінің бірінші бөлігінің құрылысы 1865 жылы басталды, ал толық желі 1879 жылғы 22 қаңтарда аяқталды.

Крайстчерч-Дюнедин учаскесі

Кентербери провинциялық үкіметі 1863 жылғы 1 желтоқсанда Жаңа Зеландиядағы алғашқы мемлекеттік теміржолын – Ferrymead теміржолын салып, ашты. Оңтүстік Кентерберидің маңызды орталықтарымен, солтүстік Отаго және Дунединмен байланысатын оңтүстік бағыттық желі қажет болды. 1865 жылғы 24 мамырда Кентерберидің Ұлы Оңтүстік теміржолы деп аталған құрылыс басталды. Кентербери провинциялық теміржолдары кең еңісті (1600 мм) болды, бұл кейіннен Жаңа Зеландияның бірыңғай еңістігіне (1067 мм) айналғаннан әлдеқайда кең. Желінің алғашқы бөлігі 1866 жылғы 13 қазанда Рольстонға дейін ашылды. Рольстоннан кейін оңтүстікке қарай үш бағыт қарастырылды: ірі өзендерді тар жерлерден кесіп өтуге арналған ішкі бағыт, құнарлы жерлер арқылы өтетін жағалау жолы және екі бағыттың арасындағы компромисс, ең тікелей бағытты ұстандырып, жағалау жолына қарағанда өзендерді ыңғайлы жерлерде кесіп өту. Үшінші нұсқа таңдалды және желі кейде Кентербери жазығының салыстырмалы түрде шөлді бөлігі арқылы Ракайяға қарай салынды. 1867 жылғы қазан айында желі Крайстчерч орталығынан 35 шақырым қашықтықтағы Селвинге жеткен кезде провинциялық үкіметтің қаржысы тартылып, құрылыс уақытша тоқтатылды. 1870 жылы Джулиус Фогель өзінің «Ұлы мемлекеттік жұмыстар саясатын» жариялап, Крайстчерч пен Дунедин арасындағы желіні аяқтауға басымдық берді. Елдің бірыңғай еңістігін 1067 мм деп белгілейтін парламент заңы Кентербериге 5 фут 3 дюймдік еңістігімен Раккаияға дейін желіні ұзартуға рұқсат берді, бұл 1873 жылғы 2 маусымда іске асырылды. Одан кейін провинциялық үкімет бірыңғай еңістікке сәйкес келу қажеттігін мойындады және кең еңістік 1876 жылғы 6 наурызға дейін жойылды. Құрылыс Крайстчерчтен оңтүстікке, Дунединнен солтүстікке қарай, сондай-ақ Тимару мен Оамарудың аралық портынан екі бағытта да жүргізілді. 1870 жылдары құрылыс қарқынды жүргізілді және 1876 жылғы 4 ақпанда Крайстчерч Тимарумен байланысты. Бір жылдан кейін, 1877 жылғы 1 ақпанда желі Крайстчерчтен солтүстік Отагодағы Оамаруға дейін толық аяқталды. Оңтүстік бағытта 1873 жылғы 1 қаңтарда Дунедин мен Порт Чалмерс теміржолы ашылды, бұл Жаңа Зеландиядағы алғашқы 1067 мм еңістігіндегі желі болды. Бұл желінің көп бөлігі Басты Оңтүстік желісінің құрамына кірді, құрылыс Сауерс шығанағындағы біріктіруден солтүстікке қарай жүргізілді, ал соңғы екі шақырым Порт Чалмерс тармағына айналды. Дунединнен қиын төбеге көтерілуге көп уақыт кетті. Осы себепті Дунединнен шыққан желі Оамарудан оңтүстікке қарай Гудвудта, Палмерстон мен Вайкуаитидің арасында, Крайстчерчтен оңтүстікке қарай 310 шақырым, бірақ Дунединнен солтүстікке қарай 57 шақырым жерде кездесті. Оамарудан оңтүстікке қарайғы құрылыс барысында Моэраки тармағы және Шаг Пойнт тармағы сияқты екі қысқа тармақ желісі салынды. 1878 жылғы 7 қыркүйекте Крайстчерчтен Дунединге дейінгі маршрут толық ашылды.

The Canterbury provincial government built and opened the first public railway in New Zealand, the Ferrymead Railway, on 1 December 1863. A line south to connect with major South Canterbury centres, northern Otago and Dunedin was desired, and on 24 May 1865 construction of what was then termed the Canterbury Great South Railway began. The Canterbury Provincial Railways were broad gauge, 1600, significantly wider than the 1067 gauge that later became New Zealand's uniform gauge. The first section of the line was opened to Rolleston on 13 October 1866. Beyond Rolleston, three routes south were considered:
A route well inland to cross major rivers in narrower places. A coastal line through fertile country. A compromise between the two, following the most direct route and crossing major rivers at more reasonable places than the coastal route. The third option was chosen and the line was built through an at times relatively barren part of the Canterbury Plains towards Rakaia. By the time the line reached Selwyn in October 1867, 35 km from central Christchurch the provincial government was so short of finances that construction was temporarily halted. In 1870, Julius Vogel announced his "Great Public Works Policy" and placed a high priority on the completion of a line between Christchurch and Dunedin. The act of parliament that established the nation's uniform gauge as 1067 granted Canterbury an exemption, permitting it to extend its 5ft3in gauge line to Rakaia, which was done on 2 June 1873. Soon after this, the provincial government recognised the need to conform with the uniform gauge and the broad gauge was phased out by 6 March 1876. Construction not only progressed south from the Christchurch end and north from Dunedin, but also from the intermediate ports of Timaru and Oamaru in both directions. Construction was swift through the 1870s, and on 4 February 1876, Christchurch was linked with Timaru. Just under a year later, on 1 February 1877, the line was complete all the way from Christchurch to Oamaru in north Otago. At the southern end, the Dunedin and Port Chalmers Railway opened on 1 January 1873, the first 1067 gauge line in New Zealand. Most of this line became part of the Main South Line, with construction progressing north from a junction at Sawyers Bay, leaving the final two kilometres to become the Port Chalmers Branch. A difficult hillside climb out of Dunedin was encountered, with construction taking a significant length of time. For this reason, the line from Dunedin met that advancing south from Oamaru at Goodwood, midway between Palmerston and Waikouaiti, some 310 kilometres south of Christchurch but only 57 kilometres north of Dunedin. The construction south from Oamaru included the creation of two short branch lines along the way, the Moeraki Branch and the Shag Point Branch. On 7 September 1878 the route from Christchurch to Dunedin was opened in its entirety.

Дунедин-Инверкаргилл учаскесі

Дунединнен Клутаға дейінгі темір жол Вогельдің «Ұлы қоғамдық жұмыстар саясаты» аясында салынған алғашқы темір жолдардың бірі болды. 1870 жылғы Темір жол заңымен бекітілген және бір мильге 5000 фунт стерлингтік құн белгіленген бұл желі 1067 калибрлі алғашқы ірі желі болды. Құрылыс қарқынды жүргізілді, ал Дунединнен Эбботсфордқа дейінгі алғашқы 10 шақырымдық бөлігі 1874 жылдың 1 шілдесінде ашылды. 1875 жылдың 1 қыркүйегінде желі Балклатуға дейін жетті; бұл төменгі Клута өзені аймағындағы маңызды қала және Дунединнен 84 шақырым қашықтықта орналасқан. Инверкаргилл бағытындағы құрылыс та жылдам жүргізілді. Вудлендске дейінгі алғашқы 17 шақырымдық бөлік 1874 жылдың 11 ақпанында ашылды, бірақ Эдендейлдегі төбеге жасалған қазба бірнеше рет құлағандықтан Горға дейінгі толық бөлігі 1875 жылдың 30 тамызына дейін аяқталмады. 1875 жылдың желтоқсанында Винтон мен Блаффқа дейінгі желілер стандартты калибрден екі күн ішінде қысқартылды. Балклатуға дейінгі жолдың қиын жер бедеріне байланысты ауыр топырақ жұмыстары жүргізілді, бұл Дунединнен Инверкаргиллге дейінгі маршрутты аяқтады және құрылыс 1879 жылдың 22 қаңтарында толыққанды аяқталды. Инверкаргилде салтанатты ашылу рәсімі өтті. Темір жол комиссары, мырза Конир Гор қаласында құлап жарақат алды. Дунединнен Крайстчерчке дейінгі желі 1878 жылдың 7 қыркүйегінде аяқталғандықтан, Инверкаргиллден Крайстчерчке дейінгі темір жол байланысы ашылды, осылайша Оңтүстік магистральдық желі толыққанды аяқталды.

Жолаушылар қызметі

Жаңа Зеландия темір жолы тарихының көп бөлігінде Крайстчерчтен Дунединге дейінгі жолаушылар қызметі темір жолдың флагманы болды. 1878 жылғы 6 қыркүйекте елдегі алғашқы «экспресс» рейс деп есептелген арнайы пойызды жаңа Rogers K класының локомотиві «Вашингтон» тартты. Крайстчерчтен таңғы сағат 6-да шыққан пойыз Дунединге кешкі сағат 6:40-қа келді; Оамаруда губернатор және басқа да ресми қонақтармен таңғы ас болды, жолаушылар аралық станцияларда қалдырылды, ал пойыз Оамару мен Сиклиф арасында «Double Fairlie» локомотиві «Josephine» көмегімен жүрді (құрал жабдықтаушыларға қалдырылды, себебі «K» класының машинисі Бен Вердон «Josephine» локомотивіне тым көп жүк жүктеді). 1904 жылғы қарашада пойыздар Крайстчерч пен Инверкаргилл арасында бір күнде жүре бастағанда, Дунедин-Инверкаргилл учаскесіндегі негізгі жолаушылар қызметі іс жүзінде Крайстчерч-Дунедин пойыздарының жалғасы болды. Желі 19 ғасырдың соңында толыққаннан кейін, Крайстчерчтен Дунединге дейін пойыздар 11 сағатқа созылды және әдетте бастапқы J класының немесе Rogers K класының локомотивтерімен жүргізілді, тек Оамарудан оңтүстікке қарай көлбеу учаскеде T класы қолданылды. 1906 жылы А класы енгізіліп, 8 сағаттық кесте сақталды, бірақ олар көп ұзамай 1915 жылғы AB класына міндетін тапсырды. 1939 және 1946 жылдары J және JA кластарының енгізілуі бу локомотивтерінің соңғы жетістігі болды, және олар «South Island Limited» экспресін Крайстчерчтен Дунединге дейін 7 сағат 9 минутта жеткізді. Өркендеген кезеңінде бұл бумен жүретін экспрестер Кентербери жазығындағы Ракайя маңындағы «жарыс жолы» деп аталған учаскеде жоғары жылдамдықтарымен танымал болды. 1970 жылғы 1 желтоқсанда оларды DJ класы дизель-электр локомотивтерімен жүргізілетін «Southerner» пойызы ауыстырды. Бұл Жаңа Зеландиядағы соңғы бумен жүретін жолаушылар пойызы болды. Бұл Жаңа Зеландияны ерекшелендірді, өйткені көптеген елдерде бу соңғы күндерін маңызды емес тармақ желілерінде өткізді, ал Жаңа Зеландияның бу локомотивтерімен жүретін соңғы тұрақты қызметтері көрнекті экспресс жолаушылар пойыздары болды. Мұның себебі пойыздардың вагондары бумен жылытылғандықтан, қазандықтары бар жеке бумен жылыту вагондары қажет болды. Сондықтан 1971 жылғы 26 қазанда Крайстчерчтен Инверкаргиллге экспресс рейсі Жаңа Зеландияда бу локомотивімен жүргізілген соңғы тұрақты қызмет болды. «Southerner» пойызы «South Island Limited» пойызынан да жылдам жүрді. Крайстчерч пен Дунедин арасындағы сапар бастапқыда 6 сағат 14 минутқа дейін қысқартылды, ал Оамарудан солтүстікке екі және оңтүстікке үш DJ локомотивін пайдалану арқасында кесте 5 сағат 55 минутқа дейін қысқартылды. Бұл жетістіктердің бір бөлігі «Southerner» пошта тасымалдамағанымен байланысты болды, ал «South Island Limited» поштаны өңдеуден кейін баяулады. Көптеген тармақ желілері ашық болған кезде, жергілікті жолаушылар қызметтері мен жолаушылар мен жүк тасымалданатын «қосылған пойыздар» Басты Оңтүстік желісінде олардың филиалдық бағытына қарай жүріп тұратын кезде көрінетін болды, бірақ мұндай пойыздар 20 ғасырда бірте-бірте тоқтатылды және бірнеше онжылдықтар бұрын толығымен жойылды. 20 ғасырдың ортасында Крайстчерч пен Дунедин арасында 6 сағат 10 минутқа созылған кешкі вагондар қызметі жұмыс істеді: ол 1976 жылғы сәуірде тоқтатылды. Басты Оңтүстік желісі Дунединде Порт Чалмерске солтүстікке және Мосгиелге оңтүстікке қарай қала маңындағы қызметтерді қамтамасыз ету үшін пайдаланылды. Бумен жүретін кезеңде AB, B және BA кластары қала маңындағы пойыздарды жүргізді, бірақ рельсті вагондар 1967 жылға дейін кейде пайдаланылды. 1968 жылы қала маңындағы көлік дизельмен жабдықталды және DJ класымен, кейде DI және DSC кластарымен жүргізілді. Port Chalmers қызметі тағы 11 жылға созылды және 1979 жылдың соңында, ал Мосгиел қызметі 1982 жылғы желтоқсанда тоқтатылды. 1908 және 1914 жылдар аралығында Мосгиел желісі қала маңындағы қозғалысқа байланысты екі жолды болды, бірақ қала маңындағы қызмет тоқтатылғаннан кейін қайтадан бір жолға айналдырылды. 2002 жылғы 10 ақпанда «Southerner» пойызы экономикалық тұрғыдан тиімді емес деп есептелгендіктен тоқтатылды. 2020 жылғы қаңтардан бастап Басты Оңтүстік желісінің кішігірім бөліктерін пайдаланатын екі тұрақты жолаушылар қызметі бар: ТранзАльпин Крайстчерч пен Рольстон арасында Мидленд желісімен Греймұтқа дейін; және Дунедин темір жол станциясын пайдаланатын жалғыз жолаушылар пойыздары – 2020 жылғы мамырдан бастап тоқтатылған Дунедин темір жолы.

For much of New Zealand's railway history, the passenger service from Christchurch to Dunedin was the flagship of the railway. What is regarded as the country's first "express" run on 6 September 1878 was a special train hauled by the new Rogers K class locomotive "Washington". Leaving Christchurch at 6 am the train arrived at Dunedin at 6.40 pm; there was a breakfast with the Governor and other official guests at Oamaru, passengers were left behind at intermediate stops, and the train was assisted by the Double Fairlie "Josephine" between Oamaru and Seacliff (where the engine was left for fitters as Ben Verdon the "K" driver made "Josephine" do too much of the work). When trains began to run between Christchurch and Invercargill in a day in November 1904, the main passenger services on the Dunedin Invercargill section were essentially an extension of the Christchurch Dunedin trains. When the line was completed in the late 19th century, trains took 11 hours to travel from Christchurch to Dunedin and were usually headed by steam engines of the original J class or the Rogers K class, except on the hilly section south of Oamaru where the T class was used. In 1906, the A class was introduced and maintained an eight hour schedule, though they soon handed over duties to the superheated AB class of 1915. The introduction of the J class and JA class in 1939 and 1946 respectively was the final development in steam motive power, and they took just 7 hours 9 minutes to haul the "South Island Limited" express from Christchurch to Dunedin. During their heyday, these steam hauled expresses were famous for the speeds they attained across the Canterbury Plains along a section of track near Rakaia nicknamed the "racetrack". They were replaced on 1 December 1970 by the Southerner, headed by DJ class diesel electric locomotives. Steam engines continued to operate Friday and Sunday night expresses, and they were the last steam passenger trains in New Zealand. This makes New Zealand unusual, as steam saw out its final days on quiet, unimportant branch lines in most countries, while the last regular services operated by New Zealand's steam engines were prominent express passenger trains. This was because the trains' carriages were steam heated, so separate steam heating vans with boilers were required. So on 26 October 1971, an express from Christchurch to Invercargill became the last regular service in New Zealand to be hauled by a steam locomotive. The Southerner ran to an even faster schedule than the "South Island Limited". The journey between Christchurch and Dunedin was initially cut to just 6 hours 14 minutes, and by utilising two DJs north of Oamaru and three south, the schedule was further cut to 5 hours 55 minutes. Part of these gains resulted from the Southerner not carrying mail, while the South Island Limited was slowed down by handling mail. When many branch lines were open, local passenger services and "mixed trains" of both passengers and freight were a regular sight on the Main South Line as they made their way to their branch destination, but such trains were progressively cancelled during the 20th century and ceased to exist entirely a number of decades ago. An evening railcar service operated in the middle of the 20th century and took 6 hours 10 minutes between Christchurch and Dunedin: it was cancelled in April 1976. The Main South Line was used in Dunedin to provide commuter services both north to Port Chalmers and south to Mosgiel. In the days of steam, AB, B, and BA classes operated suburban trains, though railcars were used on occasion until 1967. In 1968 commuter services were dieselised and operated by the DJ class, or sometimes the DI class and DSC class. The Port Chalmers services lasted 11 more years and were cancelled in late 1979, followed by the Mosgiel services in December 1982. Between 1908 and 1914, the line to Mosgiel was double tracked because of the commuter traffic, but it has been converted back to single track since the end of commuter services. On 10 February 2002, the Southerner was withdrawn as it was claimed to no longer be economic to operate. As of January 2020, only two regular passenger services utilise small portions of the Main South Line: between Christchurch and Rolleston by the TranzAlpine before it heads along the Midland Line to Greymouth; and the only passenger trains to use Dunedin Railway Station are those operated by Dunedin Railways, which is as of May 2020 is mothballed.

Жүк тасымалы қызметтері

1960 жылға дейін ірі орталықтар арасындағы қашықтыққа жүк тасымалына көп көңіл бөлінбеді. Оның орнына, Main South Line көптеген тармақ желілерін қамтамасыз ету үшін пайдаланылды, ал жүк пойыздарының көпшілігі аймақтық аудандар мен Крайстчерч (Литтелтон), Тимару, Оамару, Дунедин (Порт Чалмерс) және Инверкаргилл (Блуф) қалаларындағы ірі орталықтар мен порттар арасындағы жергілікті рейстерді жүзеге асырды. Бұл жолдың Дунедин-Инверкаргилл бөлігі трафиктің қаншалықты аймақтық екендігіне нақты мысал келтіреді. Клинтонның солтүстігінде Дунедин/Порт Чалмерске қатынайтын бес тармақ желі болды, ал Клинтонның оңтүстігінде Инверкаргилл/Блуфқа қатынайтын төрт тармақ желі болды. 1950-1960 жылдары қысқа қашықтыққа жүзеге асырылатын жергілікті тасымалдардың азаюымен және тармақ желілердің жабылуымен бірге, қашықтыққа жүк тасымалы артып, ірі орталықтар арасындағы транзиттік рейстер маңыздырақ атанды. Экспортты аз ғана порттарда шоғырландыру және контейнер тасымалдаудың дамуы қашықтыққа жүк тасымалын ынталандырды, ал Крайстчерчтен Инверкаргиллге дейінгі алғашқы жүк пойызы 1970 жылдың желтоқсанында 16 сағаттық кестемен іске қосылды. Бүгінде, заманауи бизнестің қажеттіліктерін қанағаттандыру және автокөлікпен бәсекелесу үшін операциялар үздіксіз жақсартылуда, ал көптеген тасымалдар ірі клиенттерден ірі көлемдегі жүк түрінде келіп түседі. Жолаушылар тасымалы тоқтатылғанымен, желідегі қашықтыққа жүк тасымалының болашағы тұрақты болып көрінеді және Main South Line Жаңа Зеландияның көлік инфрақұрылымының маңызды бөлігі болып табылады.