Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытайдың Ганьсу провинциясындағы сібірлік түркі тілі
Siberian Turkic language of Gansu, China
Батыс югур (Батыс югур: yoɣïr lar (югур тілі) немесе yoɣïr śoz (югур сөзі)) – нео-үйғыр деп те аталатын, югур халқының сөйлейтін түркі тілі. Ол сол қауымдастықта сөйлейтін моңғол тілі – Шығыс югур тілінен ерекшеленеді. Дәстүрлі түрде, екі тіл де югур халқының өз атауынан шыққан "Сары үйғыр" терминімен белгіленеді. Түркі тілінде сөйлейтін шамамен 4600 югур бар.
Western Yugur (Western Yugur: yoɣïr lar (Yugur speech) or yoɣïr śoz (Yugur word)) also known as Neo Uygur is the Turkic language spoken by the Yugur people. It is contrasted with Eastern Yugur, a Mongolic language spoken within the same community. Traditionally, both languages are indicated by the term "Yellow Uygur", from the endonym of the Yugur. There are approximately 4,600 Turkic speaking Yugurs.
Жіктеу
Ұйғыр тілдерімен ұқсастықтарынан басқа, Батыс Югур бірқатар ерекшеліктерді, негізінен архаизмдерді, Солтүстік-Шығыс түркі тілдерінің бірнешеуімен бөліседі, бірақ олардың ешқайсысына ерекше жақын емес. Батыс және Шығыс Югур тілдерінің екеуі де ұйғыр тілімен өзара түсінісе алмайды. Батыс Югурде қазіргі ұйғыр және Сібір тілдерінде кездеспейтін архаизмдер де бар, мысалы, оның Ескі ұйғыр тілімен сәйкес келетін санаудың алдын ала жүйесі және ұйғыр тіліндегі жеке копулятивтік жалғауларын алмастыратын, сондай-ақ Ескі ұйғыр тілінен шыққан "дро" копуласы бар.
Besides similarities with Uyghuric languages, Western Yugur also shares a number of features, mainly archaisms, with several of the Northeastern Turkic languages, but it is not closer to any one of them in particular. Neither Western nor Eastern Yugur are mutually intelligible with Uyghur. Western Yugur also contains archaisms which are attested in neither modern Uyghuric nor Siberian, such as its anticipating counting system coinciding with Old Uyghur, and its copula dro, which also originated from Old Uyghur but substitutes the Uyghur copulative personal suffixes.
Географиялық таралуы
Батыс югур тілінде сөйлейтін адамдар негізінен Ганьсу провинциясының Сунан Югур автономды округінің батыс бөлігінде қоныстанған.
Speakers of Western Yugur reside primarily in the western part of Gansu province's Sunan Yugur Autonomous County.
Фоналогия
Батыс югур тілінің ерекшелігі – тува және тофа тілдерінде «фарингалды» немесе төмен дауыстылар деп аталатын, ал якут және түркімен тілдерінде қысқа дауыстыларға сәйкес келетін преаспирацияның болуы. Осы құбылысқа «отыз», «жақсы» және «ет» сөздері мысал болады. Түркі тілдеріне тән дауыстылар үйлесім жүйесі көбінесе жойылған. Дегенмен, ол әлі де кейбір жұрнақтарда (артқы а : алдыңғы i) сақталады, бірақ соңғы жақын дауыстылары бар түбірлер үшін таңдау болжамсыз болады («білу» және «итеру» сияқты). Жарық және жарықтандырылған дауыстарды ажырататын белгі ретіндегі дыбыс, қытай тіліндегідей, аспирациямен алмастырылды.
A special feature in Western Yugur is the occurrence of preaspiration, corresponding to the so called pharyngealised or low vowels in Tuva and Tofa, and short vowels in Yakut and Turkmen. Examples of this phenomenon include "thirty", "good", and "meat". The vowel harmony system, typical of Turkic languages, has largely collapsed. However, it still exists for a suffixes (back a : front i), however for stems containing last close vowels are chosen unpredictably ( "knowing" vs. "pushing"). Voice as a distinguishing feature in plosives and affricates was replaced by aspiration, as in Chinese.
Әуелі дауыстылар
Батыс югур тілінде көптеген түркі тілдеріне тән сегіз дауысты дыбыс бар, олар .
Western Yugur has eight vowel phonemes typical of many Turkic languages, which are .