Кіріспе

Адамның санасын өзгертетін құрылғы деген күдік тудырған аппарат.
«Құдай қалқаны» – бұл өзінің ойлап тапқан Стэнли Кореннің есімімен аталған Корен қалқаны деп бастапқыда аталған экспериментальді аппарат. Оны Корен және нейроғалым Майкл Персингер шығармашылықты, діни тәжірибені және уақытша бөлімшелердің нәзік стимуляциясының әсерін зерттеу үшін жасады. «Құдай қалқаны» киген кезде қатысушылардың «болмыстың сезімі» туралы баяндамалары көпшіліктің назарын аударды және бірнеше телешоу деректі фильмдеріне әкелді. Бұл құрылғы Персингердің невротеология саласындағы зерттеулерінде қолданылды, ол дін мен руханилықтың болуы мүмкін нейрондық байланыстарын зерттейді. Экспериментке қатысушының басына орнатылған аппарат өте әлсіз магниттік өрістерді тудырады, оларды Персингер «кешенді» деп сипаттайды. Төмен интенсивті магниттік өрістермен жүзеге асырылатын басқа да нейрондық стимуляциялар сияқты, бұл өрістер де үй телефонының құлақаспабынан немесе қарапайым шаш кептіргіштен туындайтын күшке шамалас, бірақ әдеттегі тоңазытқыш магнитінен әлдеқайда әлсіз және транскраниалды магниттік стимуляциядан шамамен миллион есе әлсіз. Персингердің сөзіне сүйенсек, көптеген қатысушылар «Құдай қалқаны» киген кезде «мистикалық тәжірибелер мен сананың өзгерген күйлері» туралы хабарлады. Оның теориясының негіздері ғылыми баспасөз беттерінде сынға ұшырады. Журналистер, ғалымдар және деректі фильмдер жасаушылардың жеке баяндамалары әртүрлі болды және Персингердің хабарлаған бірнеше әсерлері әлі тәуелсіз түрде қайталанбады. Ғылыми әдебиетте жарияланған бір репликация әрекеті Персингердің әсерін қайта жаңғыртуға қабілетсіз екенін көрсетті, ал авторлар қатысушылардың ұсынысқа бейімділігі, қатысушыларды дұрыс жасыру немесе ерекше әдістеме Персингердің нәтижелерін түсіндіруі мүмкін деп болжады. Персингер репликация техникалық қателерге толы болғанын айтады, бірақ зерттеушілер өз репликациясының дұрыстығында тұрды. Дегенмен, бір топ «Құдай қалқаны» экспериментінің тікелей репликациясын жариялады. Басқа топтардан ешқандай әсер байқалған жоқ.

Даму

Құдай қалқаны Құдай туралы көріністерді тудыру үшін арнайы жасалмаған, ол адамның өзіне қатысты сезімі мидың екі жағында орналасқан екі компоненттен тұрады, олар әдетте бірігіп жұмыс істейді, бірақ сол жарты шар басымдық танытады деп болжайды. Бұл Персингер "жарты шарлар аралық қиылыстар" деп атаған құбылысқа себеп болады. Персингер пікірінше, көптеген паранормальді құбылыстар, бұрынғы өмірде өмір сүргендей сезіну, физикалық емес жандардың, әруақтардың, шабыт берушілердің және басқа да "рухани жандардың" болуын сезіну – бұл жарты шарлар аралық қиылыстардың мысалдары (бұл идея алғаш рет 1976 жылы Джулиан Джейнстің екі камералы сана гипотезасында ұсынылған). Құдай қалқаны эксперименттерінің мақсаты, арнайы жасалмаған болса да (жоғарыда көрсетілгендей), діни және мистикалық тәжірибелер уақытша лоб функциясының артефактілері деген идеяны растау болды.

Құрылғы

Персингер temporal бөлікшелердің үстіне орналастырылған соленоидтармен жабдықталған, өзгертілген қар машинасының шлемін пайдаланады. Бұл құрылғы Персингер "әлсіз, бірақ күрделі" деп сипаттаған магниттік өрістерді (1 микроТесла) тудырады. Бұл магниттік өрістердегі өзгерулердің үлгісі физиологиялық көздерден, мысалы, лимбикалық құрылымдардан алынған ЭЭГ іздерінде кездесетін үлгілерден шығарылады. Миндаль безінің жарылыс профилі сияқты нейрофизиологиялық көздерден алынған үлгілерге сәйкес келетін магниттік өрістерге ұшыратудың мақсаты – сигнал алынған құрылымды белсендіру ықтималдығын арттыру. Сеанстар қатысушы акустикалық камерада отырғанда өткізіледі. Акустикалық камера сонымен қатар Фарадей клеткасы болып табылады.

TMS-пен салыстыру

Құдай қалқаны да, одан туындаған технологиялар да, транскраниалды магниттік стимуляцияның (ТМС) мысалы емес, ол Персингердің зертханасында қолданылғандардан миллион есе күшті магниттік өрістерді пайдаланады. Ал Персингердің құрылғысы лимбикалық импульстік оқшаулау сияқты физиологиялық процестерге ұқсас әлсіз, күрделі магниттік сигналдарды қолданады.

Тәжірибелер

Персингердің зертханасынан түскен көптеген хабарламаларда адамдар "жанында біреу бар" сезімін сипаттайды; көбінесе олар осыны періштелер, белгілі бір қайтыс болған адам немесе бір топ жандар деп түсіндіреді. Сондай-ақ, қатысушылардың Құдайды сезінген жағдайлары да тіркелген. Персингердің мәлімдемесіне сәйкес, оның қатысушыларының "кем дегенде" 80 пайызы бөлмеде өздерімен бірге бір нәрсені сезінеді, ал қалғандары "басқа сананың немесе сезімтал тіршілік иесінің" әсері аз болатын сезімдерін баяндайды.

Анекдоттық мәліметтер

Ғылым және ғылым жазушысы Ричард Докинс, Би-би-сидің "Горизонт" ғылыми деректік сериясында пайда болғанда, "сезімдік қатысу" тәжірибесін басынан өткермеді, бірақ кейде "біршама басы ауырғандай", "құпиялы" және дене мүшелерінде сезімдер мен тыныс алуында өзгерістер болды. Ол өз тәжірибесін былайша сипаттады: "Мен толығымен қараңғылықта, басымда дөңгелек нәрсемен, жайлы да тынышқандай сезіндім". Ал эксперименталды психолог, бұрынғы парапсихология зерттеушісі Сьюзан Блэкмор: "Мен Персингердің зертханасына барып, оның процедураларын өткенде, өмірімде ешқашан болмаған ерекше тәжірибелерді басымнан өткердім. Егер бұл плацебо әсері болып шықса, таң қалар едім".

Көшіру әрекеттері мен пікірталастар

2004 жылдың желтоқсан айында Nature журналы Швециядағы Уппсала университетінің психологы Пэр Гранквист басқаратын швед зерттеушілерінің тобы Персингердің эксперименттерін қос соқыр жағдайда қайталауға тырысып, нәтижені қайталай алмағанын хабарлады. Олар өздерінің қайталау нәтижелеріне сенімді екендіктерін айтты, сондай-ақ бұл зерттеудің дұрыстығы да күмәндануға түсті.

Қатынасты құрылғылар мен зерттеулер

Персингер және оның әріптестері сондай-ақ "Акула" деп аталған құрылғыны жасады, ол мидың бүкіл айналасын қоршайтын соленоидтарды пайдаланады, бұл шеңбер субъектінің құлақтарының үстінен орналасқан. Персингердің ғылыми серіктесі Тодд Мерфи "Құдай шлемі", "Акула" және оған байланысты құрылғылардың коммерциялық нұсқаларын сатады және оның құрылғылары медитацияны жақсарту мен өзгертілген күйлерді тудырудан басқа эмоционалдық күйлерді реттеуге қабілетті екенін хабарлайды. Бір тәжірибеде құрылғы қосылған немесе өшірілген күйде болса да, фотосуреттерге эмоционалдық жауаптарда ешқандай өзгеріс байқалған жоқ, ал Персингер және оның әріптестері Шакти жүйесімен стимуляция кезінде субъектілердің ЭЭГ-інде маңызды өзгерістерді хабарлады. Персингердің зертханасы "Нейроквантология" журналында жариялаған бір есепте, бұл өзгерістер денеден тыс шығу сезімімен байланысты болды. Персингердің қоршаған ортаның магнит өрістерінің психологиялық әсеріне қатысты теорияларын тексеруге бағытталған бір жарияланған әрекетте, еркін қозғалатын қатысушылар үшін магнит өрістеріне және ультрадыбысқа толық денелік әсер ету арқылы "қорқынышпен толған бөлме" құрылды, онда қатысушылардың "болмыстың сезімін" сезінуі үміті болды. Зерттеу көрсеткендей, ерекше тәжірибелер туралы хабарламалар Персингердің жағдайына ұқсас "күрделі" қоршаған ортаның электромагниттік өрістерінің болуымен немесе болмауымен байланысты емес. Олар бұл әсерлердің ықпалды болуы мүмкін екенін болжады, бірақ оны тікелей өлшемеді.