Израил патшасы Йеровоам II

Кіріспе

Израиль монархы Еробоғам II (, Yāroḇʿām; Ἱεροβοάμ; Иеробоғам / Еробоғам) Иоастың ұлы және оның мұрагері болды, және б.з.д. VIII ғасырында Израильдің ежелгі Корольдігінің он үшінші патшасы болды. Ол қырқ бір жыл патшалық құрды. Оның билік ету кезеңі Яһуда патшалары Амасия мен Уззия билік еткен уақытқа сәйкес келді.

Тарих

Уильям Ф. Олбрайт оның билеу мерзімін б.з.д. 786–746 жылдарға датарлады, ал Э. Р. Тиле оның Иоаспен бірге билегенін б.з.д. 793–782 жылдарда, жеке билеуін 782–753 жылдарда көрсеткен. Ол Израильді бұрынғы шекараларына дейін кеңейтті, "Хамат кіреберісінен теңіз жазығына" дейін. 1910 жылы Г. А. Рейснер Самариядағы патша сарайын қазғанда, алты жүз үш жазуы бар сынықтарды тапты, кейіннен олар Еробоам II билеу кезеңіне жатқызылды және оның билеу жылдарының тоғызыншысынан он жетіншісіне дейін айтылды. Бұл остракон, өзіндік ерекшеліктерімен көзге түспесе де, сол кездегі жазу, тіл, дін және әкімшілік жүйе туралы құнды ақпараттарды қамтиды. 2020 жылы Еробоам II-нің құлына тиесілі мөрдің нақтылығы расталды. Археологиялық дәлелдер оның билеу кезеңіндегі Израильдің солтүстік мемлекетінің ең гүлденген кезеңі болғанын куәландырады. Б.з.д. VIII ғасырдың соңына қарай Израиль аймағы бүкіл Леванттың ең тығыз қоныстанған аймағына айналды, халқы шамамен 350 000 адамды құрады. Бұл өркендеу зәйтүн майы, шарап және, мүмкін, жылқы саудасына негізделген, Египет және әсіресе Ассирия нарықтарын қамтамасыз етті. Пайғамбар Амосқа сәйкес, патшаның жеңістері оның ел ішінде мақтанғанышпен және сенімсіздікке толы рухты тудырды. Осы сыртқы жеңістердің ішкі нәтижелері – қуаттылардың кедейлерді қанауы, еңкейген сарайлардағы зәулімдік пен көңіл көтеруге құштарлық болды. Археолог Израиль Финкельштейннің пікірінше, Сүлеймен патшаның үлкен, гүлденген мемлекет басқарғаны туралы көптеген әңгімелер Еробоам II билеуінің естеліктері мен жазбаларынан шабыттандырылған. Мысалы, Финкельштейн 1 Патшалар кітабының 4-тарауындағы Сүлейменнің билігінде болған деп есептелетін аудандардың тізімі, шын мәнінде, Еробоам II заманындағы Израиль мемлекетінің шекараларына сәйкес келеді деп мәлімдеді. Томас Рёмер Еробоам I болмаған болуы мүмкін екенін және Деутерономистік редакторлар Еробоам II билеуін Еробоам I-ге ауыстырғанын айтты, бірақ Лестер Л. Грэбб бұл теорияны ықтималсыз деп санайды. Еробоам II билік еткен кезде Израильдің Құдайына Дан мен Бетелде және басқа да ежелгі израильдік қасиетті орындарында, алтын бұзау сияқты бейнелер арқылы табынушылық етушілік болды. Дан мен Бетелдегі, Ғылғалда және Бер-Шебадағы осы құлшылықтар пайғамбарлардың наразылығын тудырды, ал көптеген және төмендеуші шетелдік культтар пайғамбарлық рухты оятуға одан да көп үлес қосты. Патшалар кітабында Еробоамның "Иехован көзінде жамандық жасағаны" айтылады, яғни кедейлерді қанауы және Иерусалимдегі ғибадатханаға қарсы тұрып, Дан мен Бетелдегі ғибадатханаларды қолдауы.

William F. Albright has dated his reign to 786–746 BC, while E. R. Thiele says he was coregent with Jehoash 793 to 782 BC and sole ruler 782 to 753 BC. He extended Israel to its former limits, from "the entering of Hamath to the sea of the plain". In 1910, G. A. Reisner found sixty three inscribed potsherds while excavating the royal palace at Samaria, which were later dated to the reign of Jeroboam II and mention regnal years extending from the ninth to the 17th of his reign. These ostraca, while unremarkable in themselves, contain valuable information about the script, language, religion and administrative system of the period. In 2020 a bulla belonging to a servant of Jeroboam II was authenticated. Archaeological evidence confirms the biblical account of his reign as the most prosperous that the northern kingdom of Israel had yet known. By the late 8th century BC, the territory of Israel was the most densely settled in the entire Levant, with a population of about 350,000. This prosperity was built on trade in olive oil, wine, and possibly horses, with Egypt and especially Assyria providing the markets. According to the prophet Amos, the triumphs of the king had engendered a haughty spirit of boastful overconfidence at home. Oppression and exploitation of the poor by the mighty, luxury in palaces of unheard of splendor, and a craving for amusement were some of the internal fruits of these external triumphs. Archaeologist Israel Finkelstein has argued that many of the stories of King Solomon's rule over a large, prosperous kingdom were inspired by memories or records of the reign of Jeroboam II. For example, Finkelstein claimed that a list of districts in 1 Kings 4 supposedly under Solomonic rule actually matches the geographic boundaries of the Kingdom of Israel in the time of Jeroboam II. Thomas Römer has argued that Jeroboam I may not have existed and that Deuteronomistic redactors transferred the reign of Jeroboam II to Jeroboam I, although Lester L. Grabbe finds this theory unlikely. Under Jeroboam II, the God of Israel was worshiped at Dan and Beth el and at other old Israelite shrines, through actual images, such as the golden calf. These services at Dan and Beth el, at Gilgal and Beer sheba, were of a nature to arouse the indignation of the prophets, and the foreign cults, both numerous and degrading, contributed still further to arousing of the prophetic spirit. The Book of Kings condemns Jeroboam for doing "evil in the eyes of the Lord", meaning both the oppression of the poor and his continuing support of the cult centres of Dan and Bethel, in opposition to the temple in Jerusalem.

760 ж. з. б. Исраилде жер сілкінісі

760 жылы Израильде күшті жер сілкінісі болды, бұл Еробоғам II билігінің соңында орын алған болуы мүмкін. Бұл жер сілкінісі Амос кітабында «Иоаш ұлы Еробоғам» тұсында болған деп айтылған. Геологтар Израиль мен Иорданияның түрлі аймақтарында осы үлкен жер сілкінісінің іздерін тапқандықтарын есептейді. Археологтар Игаэль Ядин мен Израиль Финкельштейн Тель-Хазордағы қирау деңгейін б.з.д. 760 жылға даралады. Сол сияқты, Дэвид Уссишкин Лахиштегі «көк тас жойылу» деңгейіне сүйене отырып, сол күнді анықтады. Стивен А. Остиннің пікірінше, жер сілкінісінің магнитудасы кем дегенде 7,8-ге жететін болса, 8,2-ге дейін де болуы мүмкін. «Бұл б.з.д. 750 жылғы 8 магнитудалы оқиға соңғы төрт мың жылда Өлі теңіздің трансформациялық жарылыс аймағында тіркелген ең ірі оқиға болып көрінеді». Бұл жер сілкінісінің эпицентрі қазіргі Израильден солтүстікке қарай 200–300 шақырым жерде орналасқан болуы мүмкін. Амос кітабында, сондай-ақ Зәкәрия 14:5-те осы жер сілкінісіне қатысты бірнеше сілтемелер бар. Арен Маирдің ежелгі Гатта жүргізген жаңа қазбалары күшті жер сілкінісінің іздерін ашты. «Стратиграфиялық контекстке сәйкес, бұл б.з.д. 8 ғасырдың ортасына жатады».

Киелі кітапта

Оның есімі Ескі өсиетте тек 2 Патшалар кітабында, 1 Тарих кітабында, Осия кітабында және Амос кітабында айтылады. Басқа барлық жерлерде Небаттың ұлы Еробоам I туралы сөз болады.