Хань Чжао императоры Лю Цаньның тағдыры

Кіріспе

Хан Жао императоры Лю Кань (318 жылы қайтыс болды), әдепті аты Шигуан, сондай-ақ өлімінен кейін (Жин Чжун тағайындаған) Ханның (Жао) Инь императоры деп те аталады. Ол 318 жылы сенімді күйеу атасы Жин Чжунның қолынан өлгенге дейін қысқа ғана уақыт билік еткен Қытайдың Хьонну басқарған Хан Жао әулетінің императоры болды, ал Жин Чжун одан кейін Хан Жао тағына отырды.

Хан ханның ханзадасы, кейін Жин ханзадасы болды.

Лю Кань – Лю Конгтың бірінші әйелі, император Хуяньнан туған ұлы еді. Бірақ Лю Конг 310 жылы ағасы Лю Хэден (Лю Хэ оны және басқа ағаларын өлтіруге тырысқаннан кейін, тіпті екеуін де өлтірген соң) таққа отырғанда, оны мұрагерлік ханзада етпеді. Себебі Лю Конг әкесі Лю Юаньның екінші әйелі, император Даньның ұлы Лю Айды мұрагерлік ханзада етуге уәде берген еді. Алайда Лю Кань Хэней ханзадасы болып тағайындалды және оған маңызды әскери қолбасшылық берілді. Ол Лю Конгтың билігінің басында Лю Яо (Шиань ханзадасы), Ван Ми және Ши Лемен бірге Ханның ірі генералдарының бірі болды. Лю Яо немесе Ши Ледей қабілетті болмаса да, ол құзыретті генерал ретінде танылды, шайқаста сәл табысқа жетті, бірақ жорықтары көбінесе нәтижесіз аяқталды. Анасы, император Хуянь 312 жылы қайтыс болды. Уақыт өте келе Лю Конг Лю Каньге көбірек сенім артты, оған үлкен билік берді. Жастық шағында Лю Кань басқару және әскери істерде қабілетті деп есептелді. Бірақ Лю Конг оны 314 жылы премьер-министр етіп тағайындағаннан кейін және Цзинь ханзадасы еткен соң, ол мақтаншыл және билігін теріс пайдаланатын болып сипатталды. Ол жағымпаздармен жақын болды, адал кеңестерге құлақ қоймады, қатал мінезді болды және сарайлар салумен айналысты – бұл қасиеттері оның әкесі Лю Конгтың да болған еді (және иронияға қарай, Лю Кань өзі 312 жылы әкесіне қарсы кеңес берген болатын). Ол опасыз қарындасының күйеуі Цзинь Цзюньге қатты сеніп кетті. Лиу Кань ағасы, тәжді ханзада Айға қарсы қастандық жасау үшін көп себеп іздемеді. 316 жылы Цзинь және оның серігі Гуо И (郭漪) Лю Каньға тәжді ханзада Айдың Лю Каньнің ағалары Лю Фу (劉敷) және Лю Май (劉勱) -мен бірге көтеріліс жоспарлап отырғанын жалған айтты. Лю Кань оларға сенді, әсіресе олар Лю Конгты да сендірген жалған дәлелдерді ұсынғаннан кейін. 317 жылдың көктемінде Лю Кань ағасы, тәжді ханзада Айды жою жоспарын жасады. Ол тәжді ханзада Айға Пиньянға шабуыл жасалып жатқанын және оның қол астындағылары шабуылға дайындалу үшін қарулануы керектігін жалған хабарлады. Содан кейін Лю Кань әкесіне тәжді ханзада Айдың шабуылға дайын екенін айтты. Лю Конгтың хабаршылары тәжді ханзаданың серіктестерін қаруланған күйде көргенде, Лю Каньнің айыптауларына сеніп, Лю Конгқа хабар берді. Лю Кань одан әрі тәжді ханзада Айдың бағыныштылары Ди және Цян тайпаларының басшыларын (тәжді ханзаданың екінші титулына сәйкес, олардың басына түскендерін) азаптап сұраққа алды, нәтижесінде Ди және Цян басшылары өтірік мойындауға мәжбүр болды. Тәжді ханзада Айдың барлық серіктері мен әскерлері қырғынға ұшырады, шамамен 15 000 адам қаза тапты, ал тәжді ханзада Ай тақтан алынып, кейін Цзинь тарапынан өлтірілді. Ди және Цян тайпалары басшыларына жасалған қатыгездікке наразылық білдіргеннен кейін, Лю Конг Цзиньді оларды басуға жіберді, және Цзинь сәтті орындады. 317 жылдың күзінде Лю Конг Лю Каньді мұрагерлік ханзада етіп тағайындады.

Liu Can was Liu Cong's son by his first wife, Empress Huyan, but was not created crown prince when Liu Cong became emperor in 310 after seizing the throne from his brother Liu He (after Liu He had tried to have him and the other brothers killed and successfully killed two), because Liu Cong had promised to and did make his brother Liu Ai (劉乂), the son of his father Liu Yuan's second wife Empress Dan, crown prince. Liu Can was, however, created the Prince of He'nei and given a substantial military command. He was one of Han's major generals early in Liu Cong's reign, along with his father's cousin Liu Yao the Prince of Shi'an, Wang Mi (王彌), and Shi Le. He appeared to be a competent general, although not as capable as Liu Yao or Shi Le, and he had mild successes in battle, although his campaigns were largely inconclusive. His mother Empress Huyan died in 312. As the years went, Liu Cong became increasingly trusting of Liu Can, granting him more and more authority. Liu Can was considered, during his youth, to be capable in both governance and in military matters. However, after Liu Cong made him prime minister and created the Prince of Jin in 314, he was described to have become arrogant and abusive of his powers. He became close to flatterers, not willing to listen to honest advice, unkind, and busy with construction of palaces—all traits that his father Liu Cong had displayed as well (and which Liu Can himself had, ironically, advised his father against in 312). He became very trusting of his father in law Jin Zhun, who was treacherous. While it might not have taken much encouragement for Liu Can to scheme against his uncle Crown Prince Ai anyway, in 316 Jin and his associate Guo Yi (郭漪) falsely told Liu Can that Crown Prince Ai was planning a rebellion, along with Liu Can's brothers Liu Fu (劉敷) and Liu Mai (劉勱). Liu Can believed them, particularly after they produced false evidence that convinced Liu Cong as well. In spring 317, Liu Can finally readied his plan to eliminate his uncle Crown Prince Ai. He falsely informed Crown Prince Ai that Pingyang was under attack and that his subordinates should arm themselves to prepare for the attack. Then, Liu Can informed his father that Crown Prince Ai was ready to attack—and when Liu Cong's messengers then saw Crown Prince's associates armed, they believed Liu Can's accusations and reported back to Liu Cong. Liu Can then further interrogated Crown Prince Ai's subordinate Di and Qiang chiefs (whom Crown Prince Ai commanded, based on his secondary title of Grand Chanyu) under torture, and the Di and Qiang chiefs were forced to falsely confess to a plot. Crown Prince Ai's associates and troops were all massacred—estimated at the cost of 15,000 men—and Crown Prince Ai was deposed and subsequently assassinated by Jin. When Di and Qiang tribes subsequently revolted due to the treatment of their chiefs, Liu Cong sent Jin to suppress them, and Jin was successful. In fall 317, Liu Cong created Liu Can crown prince.

Билік

318 жылы жаз айында Лю Конг қайтыс болды, ал Лю Кан таққа отырды. Ол әйелін, ханшайым Цзиньді император, ал ұлын Лю Юангонгты (劉元公) ханзада етіп жариялады. Ол қайын атасы Джин Чжунға қатты тәуелді болды, оған баршадан, тіпті ағаларынан да артық сенді. Сонымен қатар, ол әкесінің төрт императрицасымен – Джин Чжунның қызы Цзинь Юхуа (靳月華) және императрица Фан, Сюань және Ванмен қарым-қатынасқа түсіп, мемлекеттік істердің бәрін Джинге жүктеді. Джиннің кеңесімен ол ағалары Лю Цзи (劉驥), Лю Чэн (劉逞), Лю Майды, сондай-ақ маңызды шенеуніктер Лю Цзин (劉景) мен Лю Иді (劉顗) тұтқындап, өлім жазасын берді. Шығыс аймақты басқаратын генерал Ши Леге, оны сатқын деп есептей отырып, шабуыл жасауды да ойлады. Алайда, Лю Кан жоғары лауазымды шенеуніктерді өлтірген соң, Джинге сенген адам төңкеріс жасап, Лю Канны өлтірді, сосын императорлық Лю әулетін қырғынға ұшыратты. Лю Яо Хан (Жао) тағына (Ханның Аспан патшасы) таласып, бірақ Лю Канның өлімінен кейін Хан (Жао) бұрынғыдай күшіне ие болмады.