Кіріспе

Византия империясының сарайлық рәсімдері туралы кітап. "De Ceremoniis" (толық атауы – "De cerimoniis aulae Byzantinae") – Константинопольдегі Византия императорлары сарайының рәсімдер протоколы туралы грек кітабының дәстүрлі латынша атауы. Кітаптың грекше атауы көбінесе "Ἔκθεσις τῆς βασιλείου τάξεως" ("Сарай тәртібін түсіндіру") деп беріледі, бұл кітаптың кіріспесінен алынған, немесе "Περὶ τῆς Βασιλείου Τάξεως" ("Сарай тәртібі туралы"). Маман емес ағылшын тіліндегі көздерде оны Константин VII Порфирогенеттің "Рәсімдер кітабы" деп атайды (әртүрліше жазылуы мүмкін), бұл формуланы Дэвид Талбот Райс және қазіргі ағылшын аудармасы сияқты авторлар қолданған.

Тарих және дереккөздер

Оны император Константин VII (913-959 жылдары таққа отырған) жазған немесе кем дегенде оның тапсырысымен жазылған, шамамен 956-959 жылдар шамасында. "Реп." I 17 (Лейпциг, Университет кітапханасы) жинағы кейін Никефор II (963-969) тұсында, мүмкін императорлық паракоймен Базиль Лекапенос қадағалауымен ішінара қайта жөнделген, және ол 6 ғасырға тән бұрынғы сипаттамаларды да қамтиды. Кітаптың қосымшаларының бірі – Константин VII-нің ұлы және мұрагері Роман II үшін жазылған императорлық әскери жорықтар туралы үш трактат, соғыс нұсқаулығы.

Құрамы

Толық емес түрінде кітабының 1-37 тараулары діни мерекелердегі (көптеген маңызды емес, бірақ әсіресе Кресттің көтерілуі, Рождество, Epiphany, Palm Sunday, Good Friday, Easter және Ascension Day, сондай-ақ St. Demetrius, St. Basil сияқты қасиетті күндер) шерулер мен рәсімдерді сипаттайды, олар көбінесе бірнеше күнге созылған. 38-83 тараулары таж кигізу (38-40), үйлену тойы (39,41), туу (42), жерлеу (60) немесе Люперкалия (73) сияқты Ипподромдағы тойлардағы соғыс жеңістерін тойлау сияқты зайырлы рәсімдер мен өмірлік кезеңдерді сипаттайды. Бұл хаттамалар Константинопольдегі және император сарайындағы белгілі бір шіркеулерге және олардан императордың сапарларын реттеді, белгіленген тұрақтармен және қатысушылардың (аккламациялар мен процессиялық тропариялар немесе контакиялар, сондай-ақ гермои мен стихералар) рәсімдер мен шақырулары үшін ережелермен. Олардың ішінде министрлер, сенаторлар, ипподромдағы ат жарыстары кезінде маңызды рөл атқарған "Көктер" және "Жасылдар" көшбасшылары да болды. Келесі тараулар (84-95) 6 ғасырдағы Петр Патрицийдің нұсқаулығынан алынған. Олар белгілі бір лауазымдарға тағайындау (84, 85 тараулар), лауазымдарды беру (86), елшілерді қабылдау және Батыс императорын жариялау (87, 88), парсы елшілерін қабылдау (89, 90), кейбір императорлардың анагоревсеисі (91-96), сенаттың проедросын тағайындау (97) сияқты әкімшілік рәсімдерді сипаттайды. "Сарай тәртібі" қозғалысқа қажетті көлік құралдарын (яғни жаяу, атпен, қайықпен), сондай-ақ қатысушылардың киім-кешектерін және аккламацияларын белгілейді, олардың кейбіреулері үш ғасырдан астам уақыт бойы әкімшілік тіл болмаған латын тілінен шыққан. Екінші кітапта да осыған ұқсас құрылым сақталған: 1) діни мерекелер мен сарай ғимараттарының сипаттамасы, 2) зайырлы рәсімдер мен императорлық бұйрықтар, 3) императорлық қабылдаулар мен ипподромдағы соғыс тойлары, сондай-ақ Константин мен оның ұлы Романос енгізген кейінгі әдет-ғұрыптар.