Кіріспе

Пасхалық драма – Рим-католик дәстүріндегі литургиялық драма немесе діни театрлық қойылым, көбінесе Орта ғасырлармен шектелген. Бұл қойылымдар бастапқыда литургиялық тойлаулардан өркендеп, кейін драмалық және әлеуметтік элементтерді қабылдады, содан соң жергілікті тілдерде қойылды. Олардың орнын Ұлы Жұма драмалары (Passion Plays) басты.

Драмаға айналу

Бұл мерекелер халық арасында драмалық қойылымдарға деген құштарлықты арттырды. Діни қызметкерлер бұрынғы мерекелерде тек меңзеліп айтылған драмалық эпизодтарға көбірек мән берді және жаңа тақырыптар қосты, олардың арасында діни емес тақырыптар да болды. Олар Понтий Пилат, яһудилер және қабірді күзеткен сарбаздар сияқты кейіпкерлерді енгізді, сондай-ақ қасиетті әйелдермен майға саудаласып тұрған май сатушының бейнесін және халықтың жаңалыққа құштарлығы мен ойын-сауыққа деген сүйіспеншілігін қанағаттандырған, бірақ олардың рухани біліміне немесе тәрбиесіне үлес қоспаған басқа да элементтерді қосты. Осылайша, алғашқы Пасха тойлары нағыз драмалық қойылымдарға, яғни Пасхалық пьесаларға айналды. Әлемдік ойын-сауық элементі үстемдік таба бастағандықтан (Райхерсбергтік Герхо XII ғасырда бұл жайтқа наразылық білдірген), шіркеу билігі Пасхалық пьесаларды шіркеулерде қоюға тыйым салды. Олардың ұзақтығы, әсіресе Азап туралы оқиға енгізілгеннен кейін, оларды діни қызметтерден бөліп шығаруды қажет етті. XIII ғасырда латын тілінде жазылған Пасхалық пьесаның үзінділері Бенедиктберн Пасхалық пьесасында, сондай-ақ Клостернбург пьесасында табылды. Бұл екеуі де, мүмкін, XII ғасырда жазылған Тур Пасхалық мистириясымен байланысты, және ол Пасхалық пьесалардың латын тіліндегі Пасха тойларынан қалай дамығанын ең жақсы көрсетеді.

Халыққа танымал ету

Уақыт өте келе, Трирдің Пасхалық қойылымында көрсетілгендей, түпнұсқа мәтіндерге ән мен сөзбен қосылатын неміс тіліндегі аудармалар жасалғанда, Пасхалық қойылымның танымалдылығы арта бастады. Швейцариядағы Мури аббаттығының осы кезеңде жазылған пьесасы толығымен неміс тілінде. Бірақ неміс діни драмасы тек 14-шы және 15-ші ғасырларда поэзияның барлық салаларында халықтық элемент күшті нығайғаннан кейін ғана дамыды. Бұл, негізінен, саяхатшы актерлердің еңбегінің арқасында болды, олар қызметшінің және май сатушының (Рубин есімді) енгізілуіне жауапты болды, олардың міндеті халықты қарапайым әзілдермен көңіл көтеру еді (Волфенбюттель, Инсбрук, Берлин, Вена және Мекленбург Пасхалық қойылымдары, 1464 жыл). Латынша Пасхалық қойылымдар, олардың салтанатты мәтіндерімен бірге, неміс тіліндегі қойылымдармен қатар қойылды, бірақ біртіндеп, соңғысы латын мәтінін ығыстырып, латын тілі тек пьесаның аз ғана Киелі кітапқа сілтеме жасайтын бөлігімен және актерлердің нұсқауларымен шектелді. Дін қызметкерлері бұл қойылымдарды басқару құқығын сақтап қалды, тіпті олар сол заманғы рух пен пікірлерді бейнелеген жағдайда да. Халық поэзиясы, оның өрескелдігі мен дүниялық сипатымен, қойылымдарда басымдық құрды, әсіресе карнавалдық қойылымдардың ықпалына бейім болды.

Құлшыныс пьесалары

Пасхалық пьесалар өз заманында зайырлы драманың ең жоғары деңгейіне жеткенімен, Исаның өміріндегі ең маңызды оқиға жеткіліксіз болды: адамдар оның өмірінің толық баянын, әсіресе Азап шегу тарихын көруге ниеттенді. Осылайша, Исаның азаптары басты тақырып болып табылатын "Азаптар туралы" пьесалар сериясы пайда болды. Олардың кейбіреулері Мәсіхтің жерленуімен аяқталады, ал кейбіреулеріне Құтқарушының даналығын көрсету үшін Пасхалық пьеса қосылды, ал басқалары Көтерілумен немесе Апостолдардың таралуымен аяқталады. Бірақ Құтқарушының қуғын-сүргінін тек Оның ұстаздық қызметі арқылы түсінуге болады, сондықтан Мәсіхтің өмірінің бұл бөлігі де қосылды. Ал кейбір пьеса авторлары, символдық сахналар үшін Ескі өсиетке оралып, оларды "көркемдемелер" ретінде Азаптар пьесаларына қосты, немесе пьесалар Жаратılıс, Адам мен Еваның күнәсі және Періштелердің құлауынан басталады. Тағы екі қысқа пьеса енгізілді: "Марияның азасы" және "Мария Магдалина пьесасы". 12 ғасырдың екінші жартысында Франциядан Германияға әкелінген "Planctus ante nescia" тізбегі Марияның азасының негізі болып табылады. Бұл тізбек тек Крест астындағы Марияның монологынан тұрады; Жұнис, Құтқарушы және қасындағылардың азаға қатысуын қосу арқылы, дерлік барлық Азаптар пьесаларының бір бөлігіне айналған және тіпті соңғы қалғандарында да сақталған драмалық сахна жасалды. Магдалина пьесасы Мария Магдалинаның шайтанның азғыруын және оның кешірілгеншегі дейінгі күнәлі өмірін көрсетеді. Адамдар Магдалинаның күнәлілігінде Едем бағындағы күнәден кейін адамзаттың құлдыраған бейнесін көріп, оны тек Мәсіхтің құрбаны арқылы құтқаруға болатынын түсінді. Магдалинаның өмірін бейнелеудің тіпті қарапайым түрі де жоққа шығара алмайтын осы терең ой, осы кішкентай пьесаның Азаптар пьесасында болуын түсіндіреді.