Кіріспе

Түркия-Болгария шекарасынан Австрияға дейінгі табиғи газ құбыры. Ұсынылған Набукко құбыржолы (Түркия-Австрия газ құбыры) – Түркияның Эрзурум қаласынан Австрияның Баумгартен-ан-дер-Марх қаласына дейінгі табиғи газ құбыры жобасы. Бұл құбыр Еуропаның табиғи газ жеткізушілерін және бағыттарын әртараптандыруға бағытталған. Құбыр Еуропаның Ресей энергиясына тәуелділігін азайтуға мүмкіндік беруі тиіс еді. Жоба бірнеше Еуропалық Одақ мемлекеттері мен АҚШ тарапынан қолдау тапты және «Газпром-Эни Саут Стрим» құбыр желісі жобасына қарсылас ретінде қарастырылды. Басты жеткізуші Ирак болжанып, Әзірбайжан, Түрікменстан және Египеттен қосымша көлемдер күтілді. Жобаны алты компаниядан тұратын консорциум жүзеге асыруға дайын болды. Дайындық жұмыстары 2002 жылы басталды және Түркия, Румыния, Болгария, Венгрия және Австрия арасындағы үкіметаралық келісім 2009 жылдың 13 шілдесінде қол қойылды. TANAP құрылысы туралы хабарланғаннан кейін консорциум Түркия-Болгария шекарасынан Австрияға дейінгі «Набукко-Вест» жобасын ұсынды. Бұл бастапқы «Набукко» құбыржолы жобасының өзгертілген нұсқасы болды. «Набукко-Вест» құбырымен газды жеткізудің басты көзі қазіргі кезде іске қосылған «Транс-Анатолиялық құбыр желісі» (TANAP) арқылы «Шах-Дениз» газы болуы тиіс еді. «Шах-Дениз» консорциумы «Транс-Адриатикалық құбыр желісін» «Набуккодан» басымдыққа ие деп шешкеннен кейін, «Набукко» құбыржолы жоспары 2013 жылдың маусым айында тоқтатылды.

Мотивация

Набукко жобасын Еуропалық Одақ және АҚШ қолдады. ТрансЕуропалық Желілер – Энергетика бағдарламасында Набукко құбыр желісі стратегиялық маңызды жоба ретінде белгіленген. Жобаны іске асырудың басты ниеті – қазіргі энергиямен жабдықтауды әртараптандыру және Еуропаның Ресейге, Еуропаға газ жеткізуші ретінде, тәуелділігін азайту. Ресей–Украина газ даулары баламалы жеткізушілерді, көздерді және бағыттарды іздеуге түрткіс болған факторлардың бірі болды. Сонымен қатар, Еуропалық Комиссияның мәліметінше, Еуропаның газ тұтынуы 2005 жылы 502 миллиард текше метрден 2030 жылы 815 миллиард текше метрге дейін өсуі күтілуде, бұл Ресейдің ғана сұранысты толық қанағаттандыра алмайтынын білдіреді. Оңтүстік-Шығыс Еуропа маңызды, себебі аймақтың көп бөлігі ресейлік газ импортына зор тәуелді. Набукко газбен жабдықтауды әртараптандыруға, бәсекелестікті және қауіпсіздікті арттыруға бағытталған. Оксфорд Энергетика зерттеулері институтының аға ғылыми қызметкері Саймон Пирани 2013 жылы Украина Энергетика форумындағы делегаттарға ресейлік «Известия» газетінен бағалар тізімін ұсынды: «Ол ресейлік газдың түрлі еуропалық елдерде қандай бағамен сатылатынын көрсетеді, бұл өте қарапайым жағдай. Егер сіз Шығыс Еуропада болсаңыз және ресейлік газға қатты тәуелді болсаңыз, сіз TCM үшін $500-ден астам төлейсіз; ал егер сіз Ұлыбританияда болсаңыз, онда газ нарығында толық үстемдік бізге тиесілі, сіз $300 төлейсіз, немесе Германияда $370+, ол орташа көрсеткіш».

Тарих

"Набукко" жобасына дайындық 2002 жылдың ақпан айында Австрияның OMV және Түркияның BOTAŞ компаниялары арасында алғашқы келіссөздер басталған кезде жүргізілді. 2002 жылдың маусым айында бес компания (Австрияның OMV, Венгрияның MOL Group, Болгарияның Bulgargaz, Румынияның Transgaz және Түркияның BOTAŞ) "Набукко" құбыржолын салу ниеті туралы хаттамаға қол қойды. 2002 жылдың қазан айында ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды. "Набукко" атауы Джузеппе Вердидің танымал операсынан алынған, бұл атты жобаның бастапқы кезеңдерінде BOTAŞ компаниясымен байланысты Эрдэмир Инженерлік Компаниясының консультанты Лютфу Атасой Kent plc компаниясына құбыржол инженерлік қызметтері туралы сауалнама жіберген кезде берген болатын. Атасой бастапқы ұзақ жоба атын қысқартуды қалап, сол кездегі Эрдэмир Инженерлік Компаниясының бас директорымен кездесуге бара жатқанда көлікте тыңдаған "Набукко" операсын ұсынды. Бұл кездейсоқ ұсыныс күрт танымал болды, нәтижесінде бес серіктес Вена мемлекеттік операсында операның тікелей көрсетілімін тамашалады. 2003 жылдың желтоқсан айында Еуропалық комиссия нарықты талдау, техникалық, экономикалық және қаржылық зерттеулерді қамтитын, жобаны іске асырудың жалпы құнының 50% мөлшерінде грант берді. 2005 жылдың 28 маусымында бес "Набукко" серіктесі бірлескен кәсіпорын туралы келісімге қол қойды. 2006 жылдың 26 маусымында Венада "Набукко" құбыржолы туралы министрлік мәлімдемеге қол қойылды. 2007 жылдың 12 қыркүйегінде Еуропалық комиссия Жозиас ван Артсенді "Набукко" жобасының үйлестірушісі етіп тағайындады. 2008 жылдың ақпан айында RWE компаниясы консорциумның акционері болды. 2008 жылдың 11 маусымында "Набукко" құбыржолы арқылы Болгарияға газ жеткізу туралы алғашқы келісімге қол қойылды. Әзірбайжан Президенті Ильхам Әлиев 2009 жылдың 29 қаңтарында газ құбырын толықтыру үшін келесі бес жылда газ өндірісін кем дегенде екі есеге арттыруды жоспарлап отырғанын растады. 2009 жылдың 12 сәуірінде Түркияның Энергетика министрі Хилми Гюлер Түркия "Набукко" құбыржолы арқылы тасымалданатын табиғи газдың 15%-ын алған жағдайда келісімге қол қоюға дайын екенін мәлімдеді. 2009 жылдың 27 қаңтарында Будапештте "Набукко" саммиті өтті. 2009 жылдың 24-25 сәуірінде Софиядағы жоғары деңгейдегі энергетикалық саммитте және 2009 жылдың 8 мамырында Прагада өткен Оңтүстік дәлізі саммитінде басқа энергетикалық мәселелермен қатар "Набукко" құбыржолы да талқыланды. Түркия, Румыния, Болгария, Венгрия және Австрия арасындағы үкіметаралық келісімге бес премьер-министр 2009 жылдың 13 шілдесінде Анкарада қол қойды. ЕО-ны президент Жозе Мануэль Баррозу және энергетика жөніндегі комиссар Андрис Пиебалгс, ал АҚШ-ты Еуразиялық энергетика жөніндегі арнайы елші Ричард Морнингстар және АҚШ Сенатының Сыртқы қатынастар комитетінің жетекші мүшесі сенатор Ричард Лугар өкілдік етті. Венгрия келісімді 2009 жылғы 20 қазанда ратификациялады. Болгария келісімді 2010 жылғы 3 ақпанда ратификациялады. Румыния келісімді 2010 жылғы 16 ақпанда ратификациялады. Түркия 2010 жылдың 4 наурызында келісімді ратификациялаған соңғы ел болды. Үкіметаралық келісімде белгіленген құқықтық база 2011 жылы "Набукко" және транзит елдері арасындағы жобаны қолдау туралы келісімдерге қол қою арқылы нығайтылды. Жобаны қолдау туралы келісімдердің (ЖКҚ) негізгі элементтері – ЕО заңнамасына сәйкес тиімді транзиттік режимді бекіту; "Набукко" құбыржолын заңдағы ықтимал кемсітуші өзгерістерден қорғау; және жобаны одан әрі іске асыру үшін заңнамалық және әкімшілік шараларды қолдау болып табылады. 2012 жылдың мамырында "Набукко" консорциумы "Набукко Уэст" ұсынысын "Шах Дениз" консорциумына ұсынды. 2013 жылдың 3 наурызында "Набукко Интернешнл" компаниясы "ТАНАП" консорциумымен өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды. Алайда 2013 жылдың 28 маусымында "Шах Дениз" консорциумы газ экспорты үшін "Набукко" құбырына қарағанда "Транс Адриатик" құбырын таңдағанын жариялады, бұл OMV бас директоры Герхард Ройс "Набукко" жобасын "аяқталды" деп қарастыруына себеп болды.

Бағыт

Бастапқыда Ахибоздан Түркия арқылы, Болгария, Румыния және Венгрия елдері арқылы Австриядағы табиғи газдың ірі хабы – Баумгартен-ан-дер-Марч қаласына дейін ұзын құбыржол салынуы жоспарланған еді. Ахибоз қаласында екі қоректендіру желісі қосылатын болды: біреуі солтүстікте Грузияға (Оңтүстік Кавказ құбыржолы), екіншісі оңтүстік-шығыста Иракқа (салынатын құбыржол) жалғанатын еді. Сондай-ақ, құбыр Тәбриз-Анкара құбыржолы арқылы да толықтырылатын болады. Құбыржолдың басты бөлігі Түркия, Болгария, Румыния, Венгрия және Австрия аумақтарында салынуы тиіс еді. Балқан тауларын кесіп өткеннен кейін құбыр солтүстік-батыс бағытқа бұрылады. Ұлттық солтүстік жартық шеңберіне жеткен соң, ол қазіргі шығыс-батыс газ құбырымен қатар жүріп, Оряхово қаласындағы Дунайға дейін солтүстік-батысқа қарай жалғасады. Болгарияда Nabucco ұлттық газ желісімен байланысады және екі газ шығару жүйесі, компрессорлық және тазартқыш станциялары болады. Румынияда құбыр Дунай астымен елге кіреді. Румыния аумағындағы бағыт оңтүстік-батыстан солтүстік-батысқа қарай жүреді, оның оңтүстік-батыс басталу нүктесі Бечет портынан жоғары Дунай арқылы өту орнында, ал солтүстік-батыс аяқталу нүктесі Надлактан солтүстікке қарай орналасқан. Құбыр Румынияның оңтүстік-батыс шекарасын бойлай өтеді және Доль, Мехеденти, Караш-Северин, Тимиш және Арад округтерінен өтеді. Құбыр желісі 11 қорғалатын нысан, екі ұлттық саябақ, үш табиғи қорық және 57 су арнасын кесіп өтеді, оның ішінде ірі өзендер: Жиу, Кошуштя, Черна, Беларека, Тимиш, Бега және Муреш, сондай-ақ олардың салалары. Румыния жер бедері көбінесе әктас тастардан тұрады. Бұл учаске ұзын. Польшаның PGNiG газ компаниясы Nabucco газ құбырынан Польшаға қосылатын желі құру мүмкіндігін зерттеді.

Техникалық ерекшеліктері

Набукко Вест 25 жыл бойы реттелген үшінші тараптың қолжетімділігінен, оның ішінде тарифтік реттеуден босатылатын болды.

Құрылыс

Набукко жобасы Еуроодақтың Трансеуропалық энергетикалық желісі бағдарламасына енгізілді және Набукко құбыр желісінің мүмкіндігін зерттеу Еуроодақ жоба гранты арқылы жүзеге асырылды. Құбырдың алдыңғы инженерлік және жобалау (FEED) қызметтері, оның ішінде жергілікті FEED мердігерлерінің жалпы басқаруы, техникалық мүмкіндіктерді зерттеуді қарау, бағытты нақтылау, жобалау негізін дайындау, гидравликалық зерттеулер, жалпы SCADA және телекоммуникация, ГИС және келесі кезең үшін тендерлік пакеттерді дайындау жұмыстарын Ұлыбританиядағы Penspen консалтингтік компаниясы жүзеге асырды. 2011 жылдың 14 желтоқсанынан бастап WorleyParsons иесінің инженері ретінде тағайындалды. 2013 жылдың 28 қаңтарында Saipem компаниясы Nabucco West жобасын қайта жобалауды жүргізіп жатыр деген хабарлама таратылды, бұл Shah Deniz консорциумының былтыр маусым айында жобаны Орталық Еуропа бағыты ретінде таңдауынан кейін жасалды. Бұл жұмыс Nabucco классикалық бағыты үшін бұрыннан аяқталған инженерлік жұмыстарға негізделген. Nabucco Gas Pipeline International GmbH компаниясының басқарушы директоры Райнхард Митчек мәлімдемесіне сәйкес, құбырдың құрылысы 2013 жылы басталып, 2017 жылға қарай пайдалануға берілуі жоспарланған. Алайда, 2013 жылдың маусым айында Shah Deniz консорциумы Түркия–Грекия–Албания–Италия бағытын ұсынатын Trans Adriatic Pipeline жобасын таңдады, соның салдарынан Набукко жобасының болашағы белгісіз болып қалды.

Қаржыландыру

Құбыр желілерінің құны жарияланбаған, алайда Райнхард Митчек 2012 жылдың соңында Nabucco West жобасының құны бұрын айтылған 7,9 миллиард еуродан әлдеқайда төмен болады деп мәлімдеді. Инвестициялық соңғы шешім 2013 жылы күтілуде. Nabucco жобасын қаржыландыру көздері әлі шешілмеген. Коммерциялық жоба ретінде, оның 30 пайызы жоба серіктестерімен, ал қалғаны коммерциялық қаржы құралдары арқылы қаржыландырылады. Еуропалық комиссия жобалық зерттеудің шамамен есептелген жалпы құнының 50 пайызын құрайтын грант берді. Бұл қаржыландыруды алу үшін, грант 2010 жылдың соңына дейін мақұлдалуы тиіс. 2010 жылдың қыркүйегінде консорциум Еуропалық инвестициялық банк (ЕИБ), Еуропалық қайта құру және даму банкі (ЕҚДБ) және Халықаралық қаржы корпорациясы (ХҚК) -пен келісімге келді, оған сәйкес банктер 4 миллиард еуро көлемінде қаржыландыру пакетін тексеруден өткізеді. ЕИБ 2 миллиард еуроға дейін, ЕҚДБ 1,2 миллиард еуроға дейін, ал ХҚК 800 миллион еуроға дейін қаржы бөлуге келісім береді. Жоғарыда көрсетілген барлық көрсеткіштер бастапқы Nabucco жобасына қатысты. 2013 жылдың маусым айына дейін Nabucco West жобасының жаңартылған деректері жарияланбады. Nabucco компаниясының басқарушы директоры Райнхард Митчек 2013 жылдың мамырында Natural Gas Europe журналына берген сұхбатында: «Nabucco жобаның банкке берілуін қамтамасыз ету үшін Халықаралық қаржы институттарымен ынтымақтастығын жалғастыруда, заңдық тексерудің көп бөлігі аяқталды. Соңғы кезде ХҚК-мен ниет хаты қол қойылды» деді. 2013 жылдың ақпан айында Митчек жеке сұхбатында бастапқы Nabucco жобасы үшін бекітілген барлық құқықтық және нормативтік база Nabucco West үшін де жарамды болады деп растады.

Жеткізу көздері

Набукко жобасының бастапқы кезеңіндегі әлеуетті газ жеткізушілер ретінде Ирак, Әзірбайжан, Түрікменстан және Мысыр қарастырылды. Ирак газы Экас кен орнынан Араб газ құбыры (құбырдың кеңейтілуі қажет) арқылы импортталатын болды. Түрікменстан жылына белгілі бір көлем газды Иран арқылы немесе жоспарланған Транскаспий газ құбыры арқылы Каспий теңізі үстінен жеткізуге тиіс болды. OMV және RWE Каспий теңізі арқылы газ құбырын зерттеу мақсатында Caspian Energy Company атты бірлескен кәсіпорын құрды. Алдағы уақытта Қазақстан Солтүстік Каспий резервтерінен жоспарланған Транскаспий газ құбыры арқылы табиғи газ жеткізуші ел болуы мүмкін. Мысыр Араб газ құбыры арқылы табиғи газды жеткізе алатын еді. Иран да Набукко құбырына газ жеткізуді ұсынды, бұл ұсынысты Түркия қолдады; алайда, саяси ахуалға байланысты Еуроодақ пен АҚШ бұл ұсыныстан бас тартты. Набукко Вест газ құбыры Шах-Дениз кен орнының екінші кезеңінен ТАНАП газ құбыры арқылы Әзірбайжан газын тасымалдауға арналған. Құбыр жылына 10–23 миллиард текше метр газды Шах-Дениз газ кен орнынан тасымалдауға қабілетті. Набукко акционері OMV компаниясы Набукконы Қара теңіздегі Domino 1 терең су ұңғымасынан газ тасымалдау үшін де пайдалануды ұсынды. Domino 1 ұңғымасы OMV компаниясының 2012 жылдың ақпан айында хабарланған 1,5–3 триллион куб футы көлеміндегі ең ірі газ табылған орны болды.

Балама жобалар

Бастапқы жобаның басты бәсекелесі South Stream болды. 2006 жылы «Газпром» «Набукко» құбыр желісімен бәсекелесу үшін «Көк ағын» құбыр желісінің екінші бөлігін Қара теңіздің астында Түркияға дейін салуды және оны Болгария мен Сербия арқылы Мажарстанның батысына дейін кеңейтуді қамтитын балама жоба ұсынды. 2007 жылы оның орнына Болгария, Сербия, Венгрия және Словения арқылы Австрия мен Италияға дейін «Оңтүстік ағын» жобасы ұсынылды. 2010 жылғы 10 наурызда «Оңтүстік ағын» жобасының серіктесі «Eni» компаниясының бас директоры Паоло Скарони «инвестициялар мен операциялық шығындарды азайту және жалпы табысты арттыру» үшін «Набукко» және «Оңтүстік ағын» жобаларын біріктіруді ұсынды. Бұл ұсынысты Ресейдің энергетика министрі Сергей Шматко «Оңтүстік ағын» «Набуккоға» қарағанда бәсекеге қабілетті» және «Набукко мен Оңтүстік ағын бәсекелес емес» деп қабылдамады. Халықаралық энергетика агенттігінің бұрынғы атқарушы директоры Нобуо Танаканың айтуынша, «Набукко» құбыры Еуропаның энергетикалық қауіпсіздігін арттыруда «Оңтүстік ағын» жобасына қарағанда тиімдірек болар еді, өйткені ол газ жеткізушілердің санын арттырар еді. ТАНАП одан да маңызды бәсекелеске айналды, ол Түркиядағы «Набукконың» бастапқы бағытын ұстанады. Сондықтан «Nabucco» консорциумы жобаны өзгертті және өзгертілген «Nabucco West» құбырын ТАНАП-тың Орталық Еуропаға ұзартылуы ретінде қарастырады. Таяу Шығыс пен Африкадағы ірі газ өндіруші елдерден келетін сұйытылған табиғи газдың көлемі артуы құбырлардың экономикалық тиімділігін күшейтеді.

Экономикалық және саяси аспектілер

Набукко құбыр желісі Оңтүстік-Шығыс және Орталық Еуропаның тек шектеулі санына ғана газ жеткізеді. Жобаның тиімді емес екені сынға алынды, себебі оны пайдалы ету үшін жеткілікті газ көлеміне кепілдік жоқ. Ресей Федерациясы Мемлекеттік Думасы Энергетика комитеті төрағасының орынбасары Иван Грачев Набукко жобасының мүмкін еместігіне күмән келтіріп, оны Ресейге қысым көрсету әрекеті деп санайды. Бұл Ресейдің Әзірбайжан және Түрікменстанмен газ жөніндегі келісімдерімен расталады, олар кейбір сарапшылар тарапынан Набуккоға арналған газды резервте ұстау әрекеті ретінде қарастырылды. Әзірбайжан газды тек ең коммерциялық тартымды бағыттар арқылы тасымалдауға ниеттенді. Сонымен қатар, Орталық Азия – Қытай газ құбырының іске қосылуы және Оңтүстік ағыны құбырын салу туралы келісімдер Набукко жобасының аяқталуына әкеп соқты деп есептеледі. Дегенмен, жобаның құны өскенге дейін және жобаның түзетілген нұсқасы ұсынылғанға дейін RWE компаниясы Набукко құбыр желісі арқылы табиғи газды тасымалдаудың Оңтүстік ағыны және басқа да баламалы құбырларға қарағанда арзан болады деп мәлімдеген. RWE мәліметінше, Шах Дениз кен орнынан Еуропаға 1000 текше метр газды Набукко арқылы тасымалдау құны 77 евроны құрайды, ал Оңтүстік ағыны арқылы – 106 евро.

Қазба отын

Кейбір үкіметтік емес ұйымдар ЕИБ мен ЕҚДБ-ны қазба отын жобасын қаржыландыруға дайындықтары үшін сынап, мұның 2007 жылғы қарашада Еуропалық Одақ Парламенті қабылдаған сауда және климаттың өзгеруі жөніндегі қаулыға қайшы келетінін айтады. Аталған қаулыда "экспорттық несие агенттіктері мен мемлекеттік инвестициялық банктер арқылы қазба отын жобаларына мемлекеттік қолдауды тоқтату" талап етілген. Сондай-ақ, үкіметтік емес ұйымдар Түркіменстанның адам және азаматтық құқықтарының жағдайына қатысты мемлекеттік банктердің кешірімді көзқарасына наразылық білдіруде.

Қауіпсіздік аспектілері

Жобаның қауіпсіздігі туралы алаңдаушылықтар туды. Әзірбайжан мен Түрікменстаннан "Набукко" газ құбырына келетін газ Оңтүстік Кавказдағы тұрақсыз аймақтардың жанынан өтуі керек.

Жарамсыздық себептері

Набукконың сәтсіздігінің басты себептері коммерциялық емес, саяси болды. Мәскеу Орталық және Шығыс Еуропадағы үстемдік нарық үлесін сақтап алып, кейін бұл елдердің көпшілігін «Газпромның» «Оңтүстік ағыны» құбыр желісін қолдауға мәжбүр етті, ол Набуккоға қарсылас болды. Набукко құбыр желісі Ресей мен «Газпромнан» туындаған қысымды жеңу үшін Еуроодақтан және АҚШ-тан қажетті саяси және дипломатиялық қолдау алмады.