Кіріспе

1973 жылы Роберт Альтман түсірген фильм. «Ұзақ қоштасу» – 1973 жылғы американдық сатирикалық нео-нуар фильмі, режиссері Роберт Альтман, сценарий авторы Ли Брэкет, Реймонд Чандлердің 1953 жылғы романы негізінде түсірілген. Фильмде Эллиотт Гулд Филип Марлоу рөлінде ойнаса, Стерлинг Хейден, Нина Ван Паллант, Джим Бутон, Марк Райделл және Арнольд Шварценеггердің ертедегі, титрде көрсетілмеген эпизоды да бар. Оқиғаның оқиғасы 1940 жылдардағы Голливудтан 1970 жылдарға көшірілді. Фильм "өзімшіл, пайдакүнем қоғамда адал, ізгі адамның жоғалып кетуі, өміріне ешкімнің мән бермейтін, достық пен адалдықтың қадір-қасиеті жоқ" деп сипатталған. 2021 жылы Конгресс кітапханасы бұл фильмді "мәдени, тарихи және эстетикалық маңызы бар" деп танып, Америка Құрама Штаттарының Ұлттық кино реестріне енгізіп сақтауға алды.

Сюжет

Кішкентай баламен бірге кешкі уақытта дүкенге барып, мысықтарға арналған тамақ сатып алғаннан кейін, Филип Марлоу (Эллиот Гулд) өзінің жақын досы Терри Ленноксты (Джим Бутон) Лос-Анджелестегі пәтерінде табады. Леннокс Марлоудан Тихуанаға дейін апарып беруін сұрайды, өйткені ол аздап қиындыққа тап болды. Марлоу оның бетіндегі сызаттар туралы сұрайды. Мексикадан оралғанда Марлоуны полицияның екі детективтері қарсы алады, олар Леннокс туралы сұрақтар қояды, жауап беруден бас тартқан кезде оны тұтқындайды. Сұхбат кезінде Марлоу Леннокс әйелі Сильвияны өлтірген деп айыпталғанын біледі. Үш күн қамауға алғаннан кейін, полиция Леннокс Мексикада өзін-өзі өлтіргенін білгенде, Марлоуды босатып жібереді. Марлоу Леннокстың не Сильвияны, не өзін өлтіргеніне сенбейді. Айлин Уэйд Марлоуды жоғалған күйеуін, жазу блогы бар алкогольді романист Роджер Уэйдті табу үшін жалдайды. Оның мачолық, Хемингуэйлік мінезі өзін-өзі құртуға әкеп соқты, нәтижесінде олар бірнеше күн бойы Малибу колониясының үйінен жоғалып кетті. Марлоу бай маскүнемдерге арналған жеке детоксикациялық клиникаға барады. Роджерді тауып, оны үйге әкеледі, Уэйдтер Леннокстерді әлеуметтік жағынан білетінін біледі. Ол бұл байланыс туралы білуге болатын нәрселер бар деп күдіктенді. Бандит Марти Огустин (Марк Райделл) Марлоудан 355 000 долларды Мехикоға жеткізу үшін Леннокс жібергенін талап етіп, жауапқа тартады. Августин Марлоуға қауіп төндіретін жол ретінде қызына сынған кока-кола бөтелкесімен бетін талқандайды. Марлоу Уэйдтерге барып, Роджерден Августиннің оған 50 000 доллар берешегі бар екенін біледі. Марлоу Мексикаға барады, онда ресмилер Леннокс өлімінің егжей-тегжейін растайды. Ол Уэйдтер үйіндегі жағажайлық қонаққа оралады. Доктор Веррингер (Генри Гибсон) келіп, Роджерден клиникадан алған шот бойынша 4400 доллар төлеуді талап етеді. Той бітіп, Роджер теңізге түседі. Айлин мен Марлоу оны қуып жетеді. Роджер жоғалып кетеді және суға батып кеткен деп есептеледі. Айлин Марлоуға Роджердің Сильвиямен қарым-қатынаста болғанын және оны өлтірген болуы мүмкін екенін айтады. Марлоу мұны полицияға жеткізеді, олар Роджердің клиникаға барар алдында Сильвиямен кездескенін білетіндерін айтады. Марлоуға "Терри" деген атпен жазылған қоштасу хаты келіп түседі. Ол Аугустинмен кездесуге әкелінеді, ол әркімді киімсіз болуға шақырады. Марлоуның әмиянінен 5 мың доллар ақшасы түсіп, ол олжадан алынған деп ойлайды. Содан кейін жоғалған ақша Огюстинге жеткізіледі, ол 5000 долларды Марлоуға қайтарады. Марлоу сыртқа шыққанда Айлиннің ашық Mercedes Benz 450SL машинасымен кетіп бара жатқанын көреді. Ол қызды қуып бара жатқанда, оны көлік соқтығыстырып, ауруханаға жатқызады. Оянғаннан кейін, оған көрші жатқан төсектегі ауыр таңылған науқас шағын гармоника береді. Малибуға оралғанда, ол Уэйдтің үйін жылжымайтын мүлік компаниясы жинап жатқанын және Айлиннің жоғалғанын табады. Марлоу Мексикаға оралады, онда ол жергілікті лауазымды адамға 5000 долларлық шотпен пара беруге тырысады. Мексикалық Терри Леннокстің өзін-өзі өлтіруін жасақтау үшін оларға ақша төленгенін мойындады. Марлоу Терриді Мексика вилласынан табады. Терри Сильвияны өлтіргенін және Айлинмен қарым-қатынаста екенін мойындайды. Роджер бұл аферыны тауып алып, оны Сильвияға айтып берді, содан кейін Терри оны күрес барысында өлтірді. Терри бұл істі ешкімге де қызықтырмайды деп мақтанады, себебі ол заңды түрде өліп, $350,000 Аугустинге қайтарылды. Марлоу Терриді өлтіреді. Ол кетіп бара жатып, Айлинді кездестіреді, ол Терримен кездесуге барады. Ол оған қарауға бас бұрады. Марлоу гармониканы алып, көшеде жүріп ойнайды.

Роберт Альтман

Продюсерлер сценарийді Ховард Хоукс пен Питер Богдановичке режиссерлікке ұсынды. Екеуі де ұсыныстан бас тартты, бірақ Богданович Роберт Альтманды ұсынды. 1972 жылдың қаңтарында Альтман мен Гулд фильм түсіретіні жарияланды. Альтман оны "меланхолияға толы сатира" деп атады. Брэкет Чандлердің сюжетімен мәселелер туды, ол оны "клишелерге толы" деп ойлады және оны тарихи фильмге айналдыру немесе жаңарту қажеттігіне келді. Альтман Ирландияда "Импрессиялар" түсірілімі кезінде сценарийдің көшірмесін алды. Оған Марлоу үшін ерекше емес соңы ұнады. Соңын өзгертпесе, режиссерлікке келіседі. Брэкет Альтманмен "Импрессиялар" бағдарламасын түсіріп жатқанда кездескенін еске алды. "Біз таңғы сағат онда кеңесіп, күні бойы сөйлестік, мен қонақ үйге оралып, барлық жазбаларды машинаға түсіріп, келесі күні қайта бардым. Бір апта ішінде бәрін шештік. Олмен жұмыс істеу шынымен ләззатты болды. Оның оқиғаға деген зердесі өте жоғары еді". Брэкет алғашқы нұсқасы тым ұзын болғандықтан, оны қысқартты, бірақ соңы белгісіз болды. Альтман сценарийге бірнеше өзгеріс енгізді, мысалы, Роджер Уэйдтің өзін-өзі өлтіруі және Марти Огастин сүйіктісінің бетіне кока-кола бөтелкесімен соққы беруі. "Чандлердің жанкүйерлері мені жек көреді", - деді Альтман. "Менің бұған қатысым жоқ".

Актерлік құрам

Фильмдегі көптеген рөлдер дәстүрден тыс таңдалды. Джим Бутон актер емес еді, ол бұрынғы Басты Лига бейсбол ойыншысы және «Төрт доп» атты бестселлер кітабының авторы. Нина Ван Паллант сол кезде жазушы Клиффорд Ирвингтің бұрынғы сүйіктісі ретінде танымал болды, ол Говард Хьюздың жалған автобиографиясын жазып, үлкен дау-дамал тудырған еді. Марк Райделл актерлік тәжірибесі бар еді, бірақ «Каубойлар» және «Рейверлер» сияқты фильмдердің режиссері ретінде көбірек танымал болды. Генри Гибсон да ерекше таңдау болды, өйткені ол Роуэн мен Мартиннің «Күлкілі әңгімелер» телекомедиялық шоуында төрт жыл ойнаған. 1972 жылдың мамыр айында Дэн Блокердің түсірілімге қатысатыны жарияланды. Ол Роджер Уэйд рөліне бекітілді, бірақ түсірілім басталғанға дейін қайтыс болды. Фильмнің соңғы титрлерінде оның естелігіне арналған мәлімдеме бар. Маусым айында Вилмос Зсигмонд оператор болады деген хабар тарады. Фильмнің орта тұсында, Марлоу Марти Огастинмен кездескен сахнада, Огастин барлығына киімдерін шешіп тастауға бұйрық береді, сонда Арнольд Шварценеггерді Огастин үшін жұмыс істейтін қарақшы рөлінде көреміз. Шварценеггер бұл эпизодта экранда көрсетілмеді және сөйлеуге мүмкіндік берілмеді.

Түсірілім

Олтман Чандлердің кітабын толығымен оқымады, оның орнына хаттар мен эсселер жинағын – «Raymond Chandler Speaking» қолданды. Оның көшірмелерін актерлар мен түсірілім тобына таратып, эсселерді оқып үйренуге кеңес берді. Камераның қозғалысы кейіпкерлердің іс-әрекеттеріне қарама-қарсы болды, соның нәтижесінде көрермен өзін жасырын бақылаушы секілді сезінеді. Оңтүстік Калифорнияның күшті жарығын жұмсарту үшін Олтман фильмге 1940 жылдарғы пошта карточкаларын еске түсіретін жұмсақ пастельді түс берді.

Шығару

"The Long Goodbye" Нью-Йорк штатының Тарритаун қаласындағы Конференциялық орталықта алғашқы көрсетілімге шықты. Бұл гала кешін Нью-Йорк журналының сол кездегі кино сыншысы Джудит Крист жүргізді. MGM Home Entertainment фильмді 2002 жылдың 17 қыркүйегінде DVD форматында шығарды. Varèse Sarabande 2004 жылы Уильямстың музыкасынан үзінділерді CD-де, Fitzwilly фильмінен Уильямстың музыкасының қайта жазылған альбомымен бірге жариялады; ал 2015 жылы Quartet Records "The Long Goodbye" фильміне толық арналған CD шығарды. 1977 жылы фильм телеарнада көрсетілген кезде, ABC Марлоудың Ленноксқа атқан көрінесін қысқартты.

Қабылдау

Фильм шыққаннан кейінгі ондаған жылдар бойы сыншылар тарапынан мақталып жүрсе де, бір замандағы сыншылар Альтманның нуар жанрын қалай ұстағанына және Гулдтың Марлоу бейнесін сомдауына наразылық білдірген. Time журналының Jay Cocks жазғандай, "Альтманның жалқау, ойсыз тәсілі сүйіспеншілік пен түсініксіздікке толы, тіпті Филип Марлоу идеясына да, оның мықты жігіт, жұмсақ жүректі кейіпкері бейнеленген жанрына да қарсы. Олтырманың өзінің ең жақсы деңгейіне жете алмайтын жетістіктерін мазақтап, оны көру өте қызықсыз". Los Angeles Times газетінен Charles Champlin фильмді "өте әдемі, тамаша және шебер түсірілген" деп бағалаған. Бірақ мәселе – Эллиотт Гулд ойнаған Альтманның Бракетт Марлоуы – шалақ, сақалсыз, жартылай сауатсыз, ақылы төмен, жоғалған көкжайды таба алмайтын, тіпті хот-дог стендінен қызмет алудан бас тартатын адам. Ол Чендлердің Марлоуы емес, менің Марловым да емес, мен оны қызықты, жаны ашыр, немесе көңілді деп таппаймын, тіпті кімге ұнайтынын да білмеймін". The Washington Post газетінен Gary Arnold фильмді "Чендлердің құпиясын ұнататын ешкімнің ләззат ала алмайтын фильмдік нұсқасы" деп атады. "Егер сіз Эллиоттпен бір сахнадан екіншісіне, ұзақ, мағынасыз сахналарға жүруге дайын болмасаңыз, сіздің уақытыңызды толтыратын немесе ашуыңызды басатын ештеңе болмайды". Алайда, Roger Ebert фильмге төрт жұлдыздың үшеуін беріп, Гулдтың актерлік шеберлігін мақтады, "әсіресе фильмнің басындағы он минуттық виртуоздық көрінісі, ол мысығына тамақ алуға шыққанда. Гулдтың актерлік стиліне тән параноикалық қасиеті Альтманның жеке детективке деген жаңа көзқарасын жеткізуге жеткілікті". Gene Siskel де фильмді ұнатып, оған төрт жұлдыздың үш жарымсын берді, оны "өте қанағаттандырарлық кино" деп атады, Гулдтың "таң қалдырарлық шеберлігі мен салмақтылығын" көрсеткенін айтты, бірақ "қиын және тым жылдам шешілген сюжетті" сынады. "Ұзақ қоштасу" қайта экранға шыққанда, сыншы Vincent Canby "бұл түпнұсқалық жұмыс, күрделі болғанымен түсініксіз емес, көркемдік жағынан керемет, бірақ орынсыз әсемдеуге ұмтылмаған" деп жазды. Pauline Kaelдің The New Yorker журналында жарияланған ұзақ рецензиясы фильмді "Чендлер мен киноға жасалған жоғары деңгейдегі сын" деп атады, Гулдтың актерлік шеберлігін "оның ең жақсы рөлі" деп бағалады және Альтманды "өзін-өзі мазақтайтын ертегі поэзиясын" жасағаны үшін мақтады. Kaelдің ықпалына және жас сыншылардың қолдауына қарамастан, "Ұзақ қоштасу" салыстырмалы түрде танымал болмады және АҚШ-тың қалған бөлігінде үлкен табыс таппады. The New York Times оны сол жылғы үздік фильмдердің тізіміне енгізді, ал Zsigmond Ұлттық кино сыншылары қоғамының үздік оператор сыйлығын алды. Ebert кейін оны өзінің "Ұлы фильмдер" жинағына қосып, "Оның әсерінің көп бөлігі жанрға қарсы күресуден және Альтманның барлық жеке детективтік фильмдердің негізгі қағидасын жоққа шығарудан туындайды, яғни кейіпкер қараңғы көшелерде жүре алады, анық көре алады және дұрыс пен бұрысты ажырата алады" деп жазды. Rotten Tomatoes сайтында фильм 54 рецензияға негізделген 95% мақұлдау рейтингіне ие, орташа бағасы 8.50/10. Сайттың сыншыларының консенсусы: "Роберт Альтманның ерекше сезімталдығын сақтайтын мұз суық нуар, "Ұзақ қоштасу" Марлоудың ең ақылды және қанағаттандырарлық құпияларының қатарына кіреді". Metacritic-те фильм 17 сыншының пікіріне негізделген 100 балдық шкала бойынша 87 балға ие, бұл "барлық тараптан мақтауға" ие екенін көрсетеді.