Кіріспе
Грек мифологиясында, Протей (Протей, грекше: Πρωτεύς) – ежелгі Мысыр патшасы, Гомердің "Одиссеясында" оның резиденциясы болған Фарос аралымен байланыстырылған. Алайда, Вергилий Фарос аралының орнына Крит және Родос аралы арасындағы Карпатос аралын атайды. Бұл грек аралы географиялық жағынан Фаросқа ең жақын орналасқан.
In Greek mythology, Proteus ('/p//r//oʊ//t//i//ə//s//, /'/p//r//oʊ//t//.//j//uː//s/ PROHteeəs, PROHTyooss; Πρωτεύς) was an ancient Egyptian king who was associated with the island of Pharos, his residence in Homer's Odyssey. Virgil, however, instead of Pharos, mentions the island of Carpathos, between Crete and Rhodes. This Greek island is the closest to Pharos geographically.
Этимология
"Протей" египет патшасының бірінің атауына негізделуі мүмкін, pꜣ rwtj, "жоғарғы есіктерді" білдіреді (сағ. (Мұхаммед Ғ.С.) ғибадатхананың (Иерусалим) ең биік қақпасы сияқты). Протей сонымен қатар Тракиямен де байланысты болған сияқты, және аңыздарда ол Тракиядан Мысырға келген немесе Мысырдан Тракияға кеткен деп айтылады. Протейдің Тракияға жақын Лемнос аралымен де байланысы бар.
Хеленнің басқа тарихы
Геродот Троялық Елена туралы айта келіп, Протейді еске алды. "Тарихтың" екінші кітабында Протейдің Мемфистен Мысыр тағына көтеріліп, Фероннан кейін патша болғаны туралы айтылады. Кейіннен оның орнын Рампсинит (мысырлықтар оны III Рамсес деп білген) иеленді. Парис Еленаны Спартадан ұрлағанда, жел оны жоспарланған жолынан бұрып, Мысырға жеткізді. Олар келген соң Парис пен оның қызметшілері құлдардың паналағандары тиімді болатын ғибадатхананы тапты. Сондықтан олар Паристі тастап, оның көптеген жасаған қылмыстары туралы билікке хабарлады. Парис жасаған қылмыстар туралы хабар Протейге жеткен соң, ол Парис әкелініп тергелсін деп талап етті. Протей Паристен саяхатының мән-жайын сұрағаннан кейін, оның ашуына және Парис жасаған қорқынышты істеріне қарамастан, ол басқа елден келген бейтаныс адамды өлтіре алмайтынына көз жеткізді. Париске өлім жазасын бермей, Протей Еленаны Паристен алып, Менелайдан ұрланған қазынаны тартып алды. Ол осы қазынаны және Еленаны Менелайға қайтаруды көздеді, өйткені олар оған тиесілі болған. Содан кейін Протей Париске Мысырды тастап кетуді бұйырды. Геродот Гомердің "Илиадасы" мен "Одиссеясына" да сілтеме жасайды, Гомердің осы оқиғаның нұсқасын білген болуы керек екенін, бірақ көбінесе таралған нұсқаны пайдаланғанын айтады.
Еврипидтің трагедиясы
Бұл оқиғаның тағы бір нұсқасы Еврипидтің "Елена" трагедиясында баяндалған. Еврипид нұсқасында Гера Еленді Гермес арқылы Мысырға жібереді, ал ол Пэрис Трояға алып кететін Еленнің көлеңкесін жасайды. Ойын Менелай соғыстан кейін Мысырға келген кезде басталады. Онда Протей Троя соғысы бойы Еленді сақтап келген, бірақ ойын басталмас бұрын қайтыс болады. Ойын Елен оның қабіріне баратын көрініспен ашылады. Еврипид айтуынша, Протей Нереида Псаматқа үйленген, олардан Теоклимен есімді ұлы мен талантты болжамгер қызы Теоноэ дүниеге келген. Теоклимен Протейден кейін Мысырдың жаңа патшасы болды және Еленге үйленуді жоспарлаған.
"Одиссеядағы" Протей
Менелайдың Телемахқа баяндайтын әңгімесінде, Менелай Фарос аралында жағалауда қалып қойғанын айтады. 20 күн өткен соң, оған Посейдонның бірінші хатшысы Протейдің қызы, құдайша Эидотея келіп, онымен сөйлеседі. Ол Менелайдан неге аралда ерікті түрде қалып жатқанын сұрайды, ал ол оған былай деп жауап береді: "Егер сен құдай болсаң, білсін, мен мұнда өз ынтаммен келген жоқпын, мен бір құдайды ашуландырған сияқтымын, бірақ ол қайсысы екенін білмеймін. Құдайлардың бәрінің білуі керек, кімге кінәлі екенімді маған айт." Эидотея оны жағада ұстап тұрғанның Протей екенін түсіндіреді. Ол Менелайға аралдан қашуға мүмкіндік беретін жоспар құрады, соның ішінде түрлі жануарларға, өсімдіктерге және заттарға айнала алатын Протейді тұзаққа түсіру де бар.
Платонның диалогтарында Proteus
Протей Платонның бірнеше әңгімелерінде қысқаша еске алынады. «Эутидем» әңгімесінде Сократ Протейді түрлі сыртқы түрлерге енетін египеттік баяндамашы деп айтады. Сократ Протей туралы әңгімені мысал ретінде келтіріп, ол өзін әртүрлі түрлерге өзгертіп басқаларды алдағандай, адамдар да сөзбен алдауы мүмкін екенін түсіндіреді. Осы теңеу «Ион» әңгімесінде де қайталанады.