Кіріспе
Дурга Катяяни (कात्यायनी) – Махадевидің бір қыры және тирандық демон Махишасураны жеңген қаһарман. Ол Наваратри мерекесінде құдай Дурганың тоғыз бейнесінің – Навадургалардың алтыншысы. Ол төрт, он немесе он сегіз қолмен бейнеленеді. Бұл Амаркоша санскрит лексикасында Ади Парашакти құдайына берілген екінші атау (Парвати құдайы Ума, Катяяни, Гаури, Кали, Хаймавати, Ишвари деп аталады). Шактизмде ол Бадракали мен Чандиканы қамтитын Шакти немесе Дурганың қаһарлы бейнелерімен байланысты. Ол дәстүрлі түрде қызыл түспен, Парвати сияқты, Шактидің бастапқы бейнесімен байланысты, бұл факт Патанджалидің б.з.д. 2 ғасырында жазылған Панини туралы Махабхашьясында да айтылған. Ол алғаш рет Яжурведаның Таиттрия Араньяка бөлімінде еске алынады. Сканда Пуранада ол құдайлардың ызасынан туғандығы және арыстанға мініп Махишасура демонын жеңгендігі айтылады. Бұл оқиға Үндістанның көптеген аймақтарында жыл сайынғы Дурга Пуджа мерекесінде тойланады. Оның ерліктері Деви Бхагавата Пурана және Деви Махатмямда сипатталған, олар Маркандейя Пурананың бөлігі болып табылады, бұл шамамен 400-500 жылдары шамамен Маркандейя Риши жазған. Уақыт өте келе оның есімі буддалық және джайнистік мәтіндерде, сондай-ақ бірнеше тантрлық мәтіндерде, әсіресе 10 ғасырға жатқан Калика Пуранада кездеседі, онда Уддияна немесе Одрадеша (Одиша) Катяяни мен Джаганнаттың орталығы ретінде айтылады. Йога және Тантра сияқты индуистік дәстүрлерде ол алтыншы Аджна чакрасымен немесе Үшінші көз чакрасымен байланысты, ал оның нығметтері осы нүктеге назар аудару арқылы шақырылады. Калика Пурана сияқты мәтіндерде Риши Кайтяяна оған алғаш құлшылық еткендігі айтылады, сондықтан ол Катяяни деп аталды. Қай жағдайда болса да, ол Дурганың көрінісі және Наваратри мерекесінің алтыншы күніне арналған құлшылық нысаны. Вамана Пуранада оның жаратылуы туралы аңыз егжей-тегжейлі айтылған: «Құдайлар қиындыққа тап болғанда Вишнудан көмек сұрағанда, ол және оның бұйрығымен Шива, Брахма және басқа құдайлар өз көздерінен және беттерінен жалынды шығарды, нәтижесінде жарқыраған тау пайда болды. Одан үш көзі, қара шашы және он сегіз қолы бар, мың күндей жарқыраған Катяяни пайда болды. Шива оған үш тіс, Вишну Сударшан Чакрасын, Варуна – шоққұйрықты, Агни – жебені, Ваю – садақты, Сурья – садақпен толтырылған қалташаны, Индра – найзағайды, Кувера – тоқмақты, Брахма – моншақ пен су ыдысын, Кала – қалқан мен қылышты, Вишвакарма – шайқас балтасын және басқа қару-жарақтарды сыйлады. Осылайша қаруланып, құдайлар тарапынан құрметтелген Катяяни Майсур тауына бет алды. Сол жерде асуралар оны көріп, сұлулығына тәнті болды және патша Махишасураға оның бейнесін сипаттады, осыдан ол оны алуға құштар болды. Ол оның қолына сұрағанда, оны жеңіс арқылы ғана алуға болатынын айтты. Ол бұқаға айналып, шайқасты. Соңында Дурга арыстаннан секіріп, бұқа түріндегі Махишасураның арқасына шапты және оның басын аяқтарымен қатты соқты, осыдан ол есінен айырылды. Содан кейін ол оның басын қылышымен кесіп, Махишасурамардини – Махишасураны жеңген деп аталды».
Katyayani (कात्यायनी) is an aspect of Mahadevi and the slayer of the tyrannical demon Mahishasura. She is the sixth among the Navadurgas, the nine forms of Hindu goddess Durga who are worshipped during the festival of Navaratri. She is depicted with four, ten or eighteen hands. This is the second name given to the goddess Adi Parashakti in Amarakosha, the Sanskrit lexicon (Goddess Parvati names Uma, Katyayani, Gauri, Kali, Haimavati, Ishwari). In Shaktism, she is associated with the fierce forms of Shakti or Durga, a warrior goddess, which also includes Bhadrakali and Chandika. She is traditionally associated with the colour red, as with Parvati, the primordial form of Shakti, a fact also mentioned in Patanjali's Mahabhashya on Pāṇini, written in 2nd century BCE. She is first mentioned in the Taittiriya Aranyaka part of the Yajurveda. The Skanda Purana mentions her being created out of the spontaneous anger of Gods, which eventually led to slaying the demon, Mahishasura, mounted on the lion. This occasion is celebrated during the annual Durga Puja festival in most parts of India. Her exploits are described in the Devi Bhagavata Purana and Devi Mahatmyam, which are part of the Markandeya Purana attributed to sage Markandeya Rishi, who wrote it in Sanskrit ca. 400 500 CE. Over a period of time, her presence was also felt in Buddhist and Jain texts and several Tantric text, especially the Kalika Purana (10th century), which mentions Uddiyana or Odradesa (Odisha), as the seat of Katyayani and Jagannath. In Hindu traditions like Yoga and Tantra, she is ascribed to the sixth Ajna Chakra or the Third eye chakra and her blessings are invoked by concentrating on this point. Elsewhere in texts like the Kalika Purana, it is mentioned that it was Rishi Kaytyayana who first worshipped her, hence she came to be known as Katyayani. In either case, she is a demonstration or apparition of the Durga and is worshipped on the sixth day of Navaratri festival. The Vamana Purana mentions the legend of her creation in great detail: "When the gods had sought Vishnu in their distress, he and at his command Shiva, Brahma and the other gods, emitted such flames from their eyes and countenances that a mountain of effulgence was formed, from which became manifest Katyayini, refulgent as a thousand suns, having three eyes, black hair and eighteen arms. Shiva gave her his trident, Vishnu a Sudarshan Chakra or discus, Varuna a shankha, a conch shell, Agni a dart, Vayu a bow, Surya a quiver full of arrows, Indra a thunderbolt, Kuvera a mace, Brahma a rosary and water pot, Kala a shield and sword, Visvakarma a battle axe and other weapons. Thus armed and adored by the gods, Katyayani proceeded to the Mysore hills. There, the asuras saw her and captivated by her beauty they so described her to Mahishasura, their king, that he was anxious to obtain her. On asking for her hand, she told him she must be won in fight. He took on the form of Mahisha, the bull and fought; at length Durga dismounted from her lion, and sprang upon the back of Mahisha, who was in the form of a bull and with her tender feet smote him on the head with such a terrible force that he fell to the ground senseless. Then she cut off his head with her sword and henceforth was called Mahishasuramardini, the Slayer of Mahishasura.
Басқа аңыздар
Колхасурдың көмекшісі Рактабиджаның жерге төгілген әрбір қанынан бір шайтан пайда болатын сиддхи деген күші болды. Осы күшінің арқасында Бхаирава Рактабиджаны өлтіруге шама келмей жатты. Катьяни Рактабиджаның қанын жерге түсірмей жұтып қойды. Ол Бхаираваның әскерін қайта жаңғырту үшін Амрут Кунда (нектарлы көл) жасады, соның арқасында соғыста маңызды рөл атқарды. Оның Колхапурдың оңтүстігіндегі ғибадатханасы осы оқиғаны еске түсіреді. "Шактипиеттер" ішіндегі екіншісі – Тулжапурдың Тулжа Бхавани (Парвати). Ол Бхосал әулетінің, Ядавтардың және түрлі касталарға жататын сансыз отбасылардың туыстық құдайы. Марат патшалығының негізін қалаушы Шиважи оның батасын алу үшін әрдайым ғибадатханаға барып тұратын. Дурга Бхавани (Катьяни) оған жорықтарында сәттілікке жету үшін "Бхавани қылышын" сыйлаған деп есептеледі. Ғибадатхананың тарихы Сканда Пуранада баяндалған. Тантралар бойынша, ол Шиваның алты бетінің бірі – Солтүстік бет арқылы көрінді. Бұл бет көк түсті және үш көзі бар, сондай-ақ Девилерді – Дақшинакалика, Махакали, Гухьякали, Смашанакали, Бхадракали, Экажата, Угратара (қорқынышты Тара), Таритни, Чхиннамаста, Ниласарасвати (көк Сарасвати), Дурга, Джаядурга, Навадурга, Вашули, Дхумавати, Висалакши, Парвати, Багаламукхи, Пратьянгіра, Матанги, Махишасурамардини және олардың рәсімдері мен мантраларын ашты.
Дін
Бхагавата Пурананың 10-шы кантосында, 22-ші тарауында Катяяни Врата туралы аңыз баяндалады. Брахядағы Гокуланың сиыршыларының жас, үйленуге жарамды қыздары (гопилер) Катяяниға табынып, Маргаширша айының бүкіл уақытында, яғни қыс мезгілінің бірінші айында, Кришнаны күйеуі ретінде алуға ант берді. Олар осы айда тек дәмдеуішсіз кишри жеп, күн шыққанда Ямуна өзенінде суға түсіп, өзен жағасында қасиетті қасиеттің мүсінін жасап, оған хош иісті заттармен, мысалы, сандал ағашының ұнтағы, шамдар, жемістер, бетел жаңғағы, жаңа өскен жапырақтар, хош иісті гүл шоқтары және құрылыспен құлшылық жасады. Бұл оқиға Кришнаның олардың киімдерін алып, Ямуна өзенінде суға шомылып жатқанда орын алған оқиғадан бұрын болды. Оған Навратридің 6-шы күні құлшылық етеді. Ол сондай-ақ Күн құдайы Сурьядевтің қарындасы болып саналады және Үндістанның шығыс бөлігінде Чхат Пуджа мейрамы кезінде оған табынады. Үндістанның оңтүстік шетіндегі Деви Канья Кумари қасиетті қыз құдайы Катяяни немесе Парватинің аватары деп есептеледі. Ол - тазару және санияның қасиетті құдайы. Тамил Надуда Макара Санкрантимен бірге тойланатын егін жинау мерекесі - Понгал (Тай Понгал) кезінде жас қыздар жаңбыр мен береке үшін дұға етеді және ай бойы сүт пен сүт өнімдерінен бас тартады. Әйелдер таңертең ерте шомылып, ылғал құмнан жасалған Катяяни мүсініне құлшылық етеді. Тамил күнтізбесінде Тай айының бірінші күні (қаңтар-ақпан) тазару рәсімі аяқталады.