Шимарико: жоғалып кеткен калифорниялық тіл. Солтүстік Тринити округінде сөйленген, Hokan тілдер тобымен байланысты болған изолят. Тарихы, диалектілері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Калифорния штатының, АҚШ жойылған тіл изоляты.
Extinct language isolate of California, US
Чимарико – бұрын Калифорния штатының Троица округінің солтүстігіндегі бірнеше тәуелсіз қауымдастықтардың тұрғындары сөйлеген жойылған тіл изоляты. Бұл қауымдастықтардың талап еткен жалпы аумағы өте шағын болғанымен, Голла (2011:87–89) үш жергілікті диалектінің танылғанына дәлелдер бар екенін айтады: Тринити Ривер Чимарико – Тринити өзенінің бойында, Сальердегі Оңтүстік Форк сағасынан бастап Биг Барға дейін сөйленген, негізгі ауылы Барнт Ранчта; Оңтүстік Форк Чимарико – Оңтүстік Форк пен Хейфорк ағысының қосылған жері маңында сөйленген, негізгі ауылы Хайампомда; және Жаңа өзен Чимарико – Тринити Альптарының оңтүстік беткейіндегі Жаңа өзен бойында сөйленген, негізгі ауылы Дэнниде.
Chimariko is an extinct language isolate formerly spoken in northern Trinity County, California, by the inhabitants of several independent communities. While the total area claimed by these communities was remarkably small, Golla (2011:87–89) believes there is evidence that three local dialects were recognized: Trinity River Chimariko, spoken along the Trinity River from the mouth of South Fork at Salyer as far upstream as Big Bar, with a principal village at Burnt Ranch; South Fork Chimariko, spoken around the junction of South Fork and Hayfork Creek, with a principal village at Hyampom; and New River Chimariko, spoken along New River on the southern slopes of the Trinity Alps, with a principal village at Denny.
Генетикалық қатынастар
Химарико тілін гипотетикалық Хокан тілдер отбасының әртүрлі нұсқаларында басқа тілдермен байланыстыру туралы ұсыныстар жасалған. Роланд Диксон Химарико мен Шастан және Палайнихан отбасыларының арасындағы туыстық байланыс мүмкіндігін айтты. Эдвард Сапирдің 1929 жылғы танымал жіктемесі Химариконы Шастан, Палайнихан, Помоан, Карук және Яна тілдерімен бірге Солтүстік Хокан деп аталатын Хокан тілдерінің кіші тобына біріктірді. Чимарико, Шастан, Палайнихан және Карук тілдерінен құралған Кахи отбасы да ұсынылған (бұл Сапирдің 1929 жылғы Солтүстік Хокан жіктемесінде де кездеседі). Қазіргі кезде көптеген мамандар бұл байланыстарды дәлелденбеген деп есептейді және Химарико тілін жеке тіл ретінде қарастыруды ұсынады.
Proposals linking Chimariko to other languages in various versions of the hypothetical Hokan family have been advanced. Roland Dixon suggested a relationship between Chimariko and the Shastan and Palaihnihan families. Edward Sapir's famous 1929 classification grouped Chimariko with Shastan, Palaihnihan, Pomoan, and the Karuk and Yana languages in a Hokan sub grouping known as Northern Hokan. A Kahi family consisting of Chimariko, Shastan, Palaihnihan, and Karuk has been suggested (appearing also within Sapir's 1929 Northern Hokan). Most specialists currently find these relationships to be undemonstrated, and consider Chimariko to remain best considered an isolate.
Құжаттық тарих
Стивен Пауэрс 1875 жылы чимарико тілінде сөйлейтін адамдардан алғашқы сөз тізімін жинады (Golla, 2011, 89-бет). Ұзақ өтпей, Еремия Кертин маңызды ақпарат жинады (89-бет). Роланд Диксон Чимарико тілі бойынша жұмысты 1900 жылдардың басында, тілді білетін адамдар азайып қалған кезде бастады. Диксон екі адаммен жұмыс істеді: миссис Дайер және Фрейдей есімді ер адам. Эдвард Сапир жақын маңдағы Хупа тілінде сөйлейтін халықпен жұмыс істеп жүргенде деректер жинады және Диксонның бұрынғы жұмысына қатысты пікір білдірді (Golla, 2011, 89-бет). Кейіннен, Дж. П. Харрингтон тіл туралы толыққанды зерттеу жүргізді, ол тілдің соңғы өкілі Салли Ноблмен бірге жұмыс істеді. Бұл жұмыстардың ешқайсысы жарияланбаған, бірақ Харрингтонның барлық материалдарының слайдтарын Смитсондар институтының веб-сайтында қарауға болады. Харрингтонның ассистенті Джон Пол Марр да тілдің жазбаларын жасады, ол үшін тілді білетін Марта Зиглермен жұмыс істеді. Джордж Грекофф грамматика жазу мақсатымен лингвистикалық еңбектерді жинады, бірақ оны аяқтамай қайтыс болды (Golla, 2011, 89-бет). Чимарико тілінің соңғы өкілі Марта Зиглер 1950 жылдары қайтыс болды (Golla, 2011, 89-бет). Голланың сөзіне сүйенсек, Тринити өзенінің Оңтүстік саласында, Бернт Ранч және Нью Риверс аймақтарында тұратын, Хупа және Чимарико тілдерін білетін халық Цнунгве тайпасы ретінде біріккен (Хупа тілінен келген cʰe:niŋxʷe: 'Темір тау халқы') және федералдық мойындауға ұмтылып жатыр, бірақ мәдени жаңғырту үшін Хупа тіліне басымдық береді. Қазіргі таңда Чимарико тілін үйретуге немесе қайта жандандыруға ешқандай бағдарлама жоқ, себебі ол жойылған тілдер қатарына кіреді (89-бет).
Stephen Powers collected the first word list from Chimariko speakers in 1875 (Golla, 2011, p. 89). Soon after, Jeremiah Curtin documented a substantial amount of information (p. 89). Roland Dixon began work on the Chimariko language in the early 1900s, when there were few remaining speakers. Dixon worked with two: Mrs. Dyer and a man who was named Friday. While doing work with nearby Hupa, Edward Sapir collected data and also commented on the earlier Dixon work (Golla, 2011, p. 89). Later, extensive documentation on the language was carried out by J. P. Harrington, who worked with Sally Noble, the last speaker of the language. None of this work has been published, but slides of all of Harrington's work can be viewed on the Smithsonian Institution's website. Harrington's assistant John Paul Marr also made recordings of the language with speaker Martha Zigler. George Grekoff collected previous works of linguistics intending to write a grammar, but died before it was completed (Golla, 2011, p. 89). The last Chimariko speaker was Martha Ziegler who died in the 1950s (Golla, 2011, p. 89). According to Golla, bilingual Hupa Chimariko speakers native to the South Fork of the Trinity River, Burnt Ranch and New Rivers areas, organized as the Tsnungwe Tribe (from Hupa cʰe:niŋxʷe: 'Ironside Mountain people') and are seeking federal acknowledgement, but emphasize Hupa for purposes of cultural revitalization". There are no programs available to either teach or revitalize Chimariko from its current status of extinct (p. 89).
Сызықтар
Чимарико тілі Солтүстік Калифорниядағы басқа тілдермен дыбыс буындары жағынан ұқсастықтарды бөліседі. Чимарико тіліндегі ең көп кездесетін буын құрылымдары CV және CVC, ал ең үлкен мүмкін құрылымдары CCVC немесе CVCC болып табылады.
Chimariko shares syllabic similarities with other languages in Northern California. The most common syllable structures for Chimariko are CV and CVC, with the largest possible structures being CCVC or CVCC.