Кіріспе

1975 жылғы «Таң атысы» фильмі (АҚШ-та «Азаттықтың бағасы» деп, ал түсірілім кезінде «Таң атысында жеті адам» деп те аталды) – 1975 жылғы соғыс фильмі. Фильм Прагада СС генералы Рейнхард Гейдрихтің қазасына әкелген «Антропоид» операциясының нағыз оқиғасына негізделген. Энтони Эндрюс, Тимоти Боттомс және Мартин Шоу бас рөлдерде ойнаған бұл фильмді Льюис Гилберт түсірген, түсірілім көбінесе Прагада өтті. Фильм Алан Берджесс жазған «Таң атқанда жеті адам» кітабы бойынша түсірілген.

Сюжет

1941 жылдың соңында генерал Франтишек Моравец британдықтармен оқытылған үш чех партизаны – Ян Кубиш, Йозеф Габчик және Карел Чурдаға соғыстың ең маңызды операциясы деп саналатын аса маңызды әскери тапсырманы жүктеді. Прагадағы Рейх протекторы Рейнхард Гейдрих Фюрер қайтыс болған жағдайда Гитлердің орнын басатын мүмкін кандидат ретінде қарастырылды. Олар оккупацияланған Чехословакияға парашютпен түсті, бірақ қонған жері жоспарланған жерден өзгеше болды. Габчик парашютпен түсіп келе жатысында аяғын жарақат алды, ал Чурда бірнеше шақырым қашықтықта қалды. Чурдамен қайта қосылғаннан кейін олар Прагаға бет алды, онда Моравецтер отбасы – тәте Мари, оның ұлы Ата және қызы Жиндришка оларға пана берді. Осы жерде олар Гейдрихті қалай өлтіруді жоспарлады. Гейдрихтің кететін пойызға жасалған алғашқы қастандық әрекеті сәтсіз аяқталды. Габчиктің қадағалауымен Кубиш басқару бөлмесінде жасырынып, мылтығын Гейдрихке бағыттады, бірақ қарсы бағыттан келе жатқан тағы бір пойыз траекторияны бұзып өтті. Олар Гейдрихтің машинасы қалаға қарай келе жатқанда жолдың қиысында баяулаған сәтте атып түсірудің жаңа жоспарын жасады. Гейдрих жақындағанда Габчиктың тапаншасы істемеді, ол Гейдрихтің жүргізушісінен қашып құтылды. Жанында отырған Кубиш машинаға граната лақтырды, нәтижесінде жарылыс болды және Гейдрих сынықтардан жарақат алды, кейін ауруханада алған жарақатынан көз жұмды. Гестапо оларды ұстауға көмектесетін ақпарат бергендерге үлкен сыйақы ұсынды. Әйелі мен баласының қауіпсіздігінен қорқып, Чурда Габчик, Кубиш және олардың тобын сатты, Гестапоға тапсырды. Чурданың көрсеткен ақпаратынан кейін Моравецтер отбасы тұтқындалды. Парашютшілер Святой Кирилл мен Мефодий соборының жер астына жасырынып, бірақ немістер олардың орнын анықтағаннан кейін ұзақ шайқас басталды. Немістер оларды газбен улау және жер астын сумен толтыру арқылы шығаруға тырысты. Аман қалмайтындарын біліп, қарсы тұруға ниетті болмағандықтан, қастандық жасаушылар су басқан жер астында бір-бірін атып өлтірді.

Даму

Алан Берджесс жазған "Түнгі жарықтағы жеті адам" романының экрандық құқықтары 1973 жылдың ортасында Warner Bros компаниясымен сатып алынды. 1974 жылдың қараша айында Рональд Харвудтың сценарийі бойынша, нақты оқиғаға негізделген кітаптан бейімделген, соғыс уақытындағы әрекет фильмнің түсірілімі басталатыны жарияланды. Фильм Рейнхард Гейдрихтің қазасына негізделген. Фильмді Картер Дехейвен продюсерлік етті, ал режиссері Льюис Гилберт болды. Гилберт осы жобаға шақырылғанын айтты. Кубиш рөліне дайындалу үшін, топтың жетекшісі және соңында кісі өлтірген батыр, Боттомс Чехословакияда үш ай бойы түсірілім алаңында болды. 1974 жылдың желтоқсанында Энтони Эндрюс, Мартин Шоу және Никола Пейджет актерлік құрамға алынғаны жарияланды, олардың барлығы Лондонның Вест-Энд театрында актерлік тәжірибесі болған. 1975 жылдың қаңтарында Гилберт Адольф Гитлер рөліне таңдалған актердің ауыстырылуы керектігін мәлімдеді, себебі бастапқы актер рөлге сәйкес келмейтін. Гуннар Мюллер мен Джордж Севеллге ұсыныс жасалды, соңғысы Хайнц Панниц рөлін ойнады. Актерлік құрам шамамен 3000 адамды құрады, оның ішінде неміс, француз, фин және чех шығаттанды актерлер де болды.

Түсірілім

Фильм толығымен американдық өндірісте жасалып, қаржыландырылды және Чехословакиядағы Прагада түсірілді, нақты қастандыққа қатысқан әртүрлі жерлер пайдаланылды. Прагадан тыс сахналар Карловы Вары қаласында түсірілді. Праганың төңірегінде, әсіресе Прага теміржол вокзалында, свастика туы ілінді. Соғысты бастан өткермеген жас актерлер аз эмоция көрсетті. Бір жағдайда, ауылдан келген қарт әйелге теміржол станциясының қызметкерлері неміс басқыншыларының қайта оралмағанын сендіруге тура келді, ал тағы бір чех әйелі нацистік СС формасын толық киген актерге наразылықпен қарады. Лидице қаласын қирату сахналарында Т-34 шассиіне негізделген "Тигр" танктерінің реалистік көшірмелері қолданылды. Бұрынғы тарихи кадрлар Гилберт түсірген жаңа кадрлармен біріктірілді.

Өндірістен кейінгі кезең

Гилберт оны "жақсы фильм" деп есептеді, бірақ "он бес жыл кешіккен, адамдарға байланыстыратын ештеңе жоқ" деді. Дегенмен, бұл фильм Альберт Броколиге ұнап, продюсер Гилбертті "Мені жақсы көрген тыңшы" фильмін режиссерлік етуге шақырды.

Музыка

Дэвид Хеншель ARP синтезаторында музыкалық қосымшаны жазды, ал оркестрді Гарри Рабинович дирижерлік етті.

Сыни қабылдау

Австралияның "The Age" газетінің журналисі Колин Беннетт фильмнің соңғы бөлігі "қатты әсер ететінін" айтса да, бұл бұрынғы "жайсыз, көңілсіздікке" толы көріністерді толықтырмағандығын жеткізді. Ол фильмнің шынайы сезім тудыратынына сенеді және актерлік шеберліктің көбінесе сыңарлау болғанын, британдық актерлер Эндрюс пен Шоудың, шоу жұлдызы ретінде жарналанған Боттомсты қалыпқа келтіргенін атап өтті. Киносыншы Тони Сломан фильмді "қасіретті, қызықты соғыс драмасы" деп сипаттап, Эндрюстің рөлін "тамаша" деп бағалады. "The Baltimore Sun" газетінде жарияланған Р. Гарднердің пікірінше, фильм тарихи контекстін жеткіліксіз көрсеткен және "мұндай трагедиялық және батырлық оқиғаның шежіресіне сай келетін күшті әсерге" ие емес. Фильмде британдық Арнайы Операциялар Басқармасы операцияға жауапты деп көрсетілгенімен, шындығында олардың қатысы шамалы болды, себебі операцияның ұйымдастырушысы негізінен эмиграциядағы Чехословакия үкіметі болды. Уинстон Черчилль операцияны одақтастардың рухын көтеру үшін қажет деп санады, тіпті Германия тарапынан жаза шаралары күтіліп тұрғанмен де. Фильм бұл фактіні немесе Лидице қаласының нацистер тарапынан қирауына себеп болған адамдардың рөлін жеткілікті көрсетпеді. Сол кездегі басқа хабарламалар Гестапоның парашютистердің жасырынып жүргенде ұсталғанын және дереу атылып өлтірілгенін мәлімдегенін көрсетеді.