Кіріспе
Ортағасырлық Шотландиядағы патшалық Альба патшалығы (Scotia; Alba) 900 жылы Дональд II және 1286 жылы Александр III қайтыс болған аралықта Шотландия патшалығы болды. Соңғысының өлімі 1296 жылы Англияның Эдуард I-нің Шотландияға басып кіруіне және Шотландияның тәуелсіздігі үшін бірінші соғысқа тікелей себеп болды. Альба Дальриаданы қамтыды, бірақ бастапқыда қазіргі Шотландияның төмендіктерінің көп бөлігін қамтымады, ол кезде олар Форт фиордына дейін Стратклайд және Нортумбрия арасында бөлінген еді. Х ғасырда солтүстіктегі пиктік патшалық Фортриу Альбаға қосылды. 13 ғасырдың басына дейін Морей Альбаның құрамына кірмейтін, Форт фиорды мен Спей өзені арасында орналасқан аймақ деп есептелді. Альба атауы – жай ғана айырмалау үшін қолданылатын атау, себебі осы кезеңде патшалықтың билеуші және қарапайым топтары негізінен пиктік гаелдер, кейін пиктік гаелдер мен ското-нормандардан тұрды. Бұл 1371 жылдан бастау алған Стюарт әулеті кезеңінен күрт өзгешеленеді, онда патшалықтың билеуші тобы негізінен ортаңғы ағылшын тілінде сөйледі, ол кейін төмендік шотланд тіліне айналды. "Альба Корольдігі" деген ағылшын терминіне гаэль тілінде нақты эквивалент жоқ, себебі гаэль тіліндегі Rìoghachd na h Alba термині "Шотландия Корольдігі" дегенді білдіреді. Ағылшын тіліндегі ғалымдар Шотландияның гаэль тіліндегі атауын жоғары орта ғасырлардағы Шотландия тарихының нақты бір саяси кезеңін белгілеу үшін пайдаланды.
The Kingdom of Alba (Scotia; Alba) was the Kingdom of Scotland between the deaths of Donald II in 900 and of Alexander III in 1286. The latter's death led indirectly to an invasion of Scotland by Edward I of England in 1296 and the First War of Scottish Independence. Alba included Dalriada, but initially excluded large parts of the present day Scottish Lowlands, which were then divided between Strathclyde and Northumbria as far north as the Firth of Forth. Fortriu, a Pictish kingdom in the north, was added to Alba in the tenth century. Until the early 13th century, Moray was not considered part of Alba, which was seen as extending only between the Firth of Forth and the River Spey. The name of Alba is one of convenience, as throughout this period both the ruling and lower classes of the kingdom were predominantly Pictish Gaels, later Pictish Gaels and Scoto Normans. This differs markedly from the period of the House of Stuart, beginning in 1371, in which the ruling classes of the kingdom mostly spoke Middle English, which later evolved into and came to be called Lowland Scots. There is no precise Gaelic equivalent for the English term "Kingdom of Alba", as the Gaelic term Rìoghachd na h Alba means 'Kingdom of Scotland'. English speaking scholars adapted the Gaelic name for Scotland to apply to a particular political period in Scottish history, during the High Middle Ages.
Дональд II және Константин II
Король Дональд II – бұл «Ри Альбан» деп аталған (яғни Альбаның королі) бірінші адам, ол 900 жылы Данноттарда қайтыс болды. Бұл Каледонияның немесе Шотландияның королі дегенді білдіреді. Оның барлық ізашарлары пиктілердің королі немесе Фортриудің королі атанып келді. Гельдік жылнамалардағы осындай көзге түсетін жаңалық кейде Шотландияның тууы деп есептеледі, бірақ оның билігін растайтын ерекше ештеңе жоқ. Дональд «Дасахтах» деген лақап атымен белгілі болды. Бұл жай ғана ақылдан безген адамды немесе ертедегі ирланд заңдарында өз іс-қимылын бақылай алмайтын, демек заңдық жауапкершіліктен босатылған адамды білдіреді. Мұның себебі, мүмкін, оның билігінің тынышсыздығы болды, ол үнемі викингтермен шайқастарда өткен. Ол шіркеудің құқықтарын бұзу арқылы немесе жоғары салықтар салғандықтан беделсіз болған болуы мүмкін, бірақ бұл нақты белгісіз. Дегенмен, оның өте жағымсыз лақап аты оны Шотландияның негізін қалаушы деп санауға мүмкіндік бермейді. Дональдтың ізбасары Константин II (Causantín mac Aeda) көбінесе Альбаның құрылуындағы маңызды тұлға ретінде қарастырылады. Константинге жуық жарты ғасыр патшалық құрды, көптеген шайқастарға қатысты. Брунанбур шайқасында жеңілгеннен кейін, ол беделін жоғалтып, Сент-Эндрюсте кульди монахы ретінде зейнетке шықты. Осыған қарамастан, Берханның болжамы оны жоғары бағалайды және бұл тұрғыда басқа көздердің пікірлерімен үйлеседі. Константин кейінгі дәстүрде Сент-Эндрюс епискобы Селлахпен бірге Шотландиядағы католик шіркеуін үлкен гельдік әлемнің шіркеуімен үйлестірген адам ретінде еске алынады, бірақ бұл нені білдіретіні нақты белгісіз. Сент-Эндрюсте екі ғасыр бойы гельдік епископтар болған, ал гельдік шіркеушілер Каледония христиандығының ең көне ерекшеліктерінің бірі болды. Реформа ұйымдық сипатта болуы мүмкін, немесе пиктік шіркеу дәстүрінің белгілі бір белгісіз және ыңғайсыз қалдықтарын тазарту болған. Алайда, осы факторлардан басқа Константиннің билігінің маңыздылығын толық бағалау қиын.
Малкольм І-ден Малкольм ІІ-ге дейін
Малкольм I (Маол Калуим Мак Домхнуилл) мен Малькольм II (Маол Калуим Мак Чионаода) билікке келген аралықта Англияның Уэссекс патшаларымен жақсы қарым-қатынас, ішкі династиялық тартыстар мен осыған қарамастан, сәтті экспансиялық саясат жүргізілді. 945 жылы Англия королі Эдмундтың Стратклайд немесе Камбрия (немесе екеуінің де) жеріне жасаған шабуылынан кейін, ағылшын королі провинцияны Малькольм I-ге тұрақты одақ шартымен тапсырды. Король Индульф (Idulb mac Causantín) (954–62) тұсында шотландтар Эдем бекінісін – яғни, дерлік анық Эдинбургты жаулап алды. Бұл Лотиандағы шотландтардың алғашқы бекінісі болды. Шотландтардың 9-ғасырдың соңынан бері Стратклайдта белгілі бір билігі болған болуы мүмкін, бірақ патшалық өз билеушілерін сақтап, шотландтардың билігін жүзеге асыруға жеткілікті күшті болғаны белгісіз. Шындысынан, Индульфтің ізбасары Куилэн (Cuilén mac Ilduilbh) Стратклайд халқының қолынан қаза тапты, мүмкін, билігін орнатуға тырысқанда. Кеннет II (Cionaodh Mac Maol Chaluim) (971–95) билігін бастағанда Британияға (мүмкін Стратклайдқа) шабуыл жасады, бұл оның билігін ертерек бекіту әрекеті болған шығар, сондай-ақ дәстүрлі гэльдік крехриге (литературада – «патшалық олжа») рәсімі, патша өзінің билігінің сәттілігін жау территориясындағы шабуылмен қамтамасыз ететін ғұрып. Малькольм I (942/3–954) билігі Шотландия патшалығы мен Фортриудің ежелгі орталығы Морей арасындағы алғашқы шиеленістің басталуын білдірді. «Альба патшаларының жылнамасында» Малькольм патшаның «Морейге барып, Селахты өлтіргені» жазылған. Сол деректе Малькольм патшаның моравиялықтардың қолынан қаза тапқаны айтылады. Бұл Cenél nGabráin мен Cenél Loairn екі туыстық тобы арасындағы шиеленістің алғашқы белгісі, олардың екеуі де Эркіден шыққан екі әр түрлі ата-бабадан тараған деп есептелінеді. Макбет (Mac Beathadh Mac Findláich) мен оның мұрагері Лулах (Lulach Mac Gille Comhgháin) билік еткен кезде Морейдегі Cenél Loairn бүкіл Шотландияны биледі. Бұл аймақтар Малькольм II билігінде толыққандай қосылды. 1018 жыл, әлдебір, осы оқиғалардың шешуші жылы болды, сол жылы Малькольм II Кархам шайқасында Нортумбриялықтарды жеңді. Сол жылы король Оуэйн Фол қайтыс болып, өзінің үстемдігіндегі Малькольмға патшалығын мұра етіп қалдырды. Дания және Англия королі Кнутпен болған кездесу, шамамен 1031 жылы, осы жеңістерді нығайтқан сияқты, бірақ Лотиан және Шотландия шекаралық аймақтарындағы шотланд билігінің толыққанды сипаты Тәуелсіздік соғыстары кезінде осы провинцияның жаулануы мен аннексиясына дейін анықталмады.
Дункан І Александр І-ге
Дункан I (Donnchadh Mac Críonáin) патшаның (1034) таққа отыруы мен Александр I (1124) өлімі арасындағы кезең Нормандардың Шотландияға келуінен бұрынғы соңғы кезең болды. Кейбір жағынан, король Малкольм III (Maol Caluim Mac Donnchaidh) билігі француз тілінде сөйлейтін корольдер Давид I және Вильгельм I билік еткен кездегі өзгерістерді алдын ала көрсетті, бірақ Дункан II (Donnchad mac Máel Coluim) билікке кіруіне қатысты жергілікті реакция бұл өзгерістерді біршама кейінге ықпалдастырды. Дункан I патшаның билігі әскери сәтсіздікке ұшырады. 1040 жылы Дархамда ағылшындар оны жеңіп, кейіннен құлатты. Дункан бұрынғы билеушілермен тек анасы Беток арқылы байланысты болды, ол Малкольм II-нің қызы және Кринанға үйленген еді, Кринан Дункельдтің (сондай-ақ, Атоллдың Мормаері) шіркеу қызметкері болған. Ботганован (немесе Ботгован, Ботгофнане, Ботгофуан, ескі гель тілінде "Төңіректің үйі" деген мағынаны білдіреді, бүгінгі Питгавени, Эльгин маңындағы) деген жерде Морей Мормаері Макбет Дунканды жеңіп, өлтіріп, патшалық билікті өзіне алды. Макбеттің мұрагері, тағы бір моравиялық Лулахтан кейін, Шотландияның барлық патшалары Дунканның ұрпақтары болды. Осы себепті Дунканның билігі көбінесе жағымды есте сақталады, ал Макбет жамандалады. Ақырында, Уильям Шекспир осы ортағасырлық үгіт-насихаттың дәлелін одан әрі бекітіп, екі тұлғаны да "Макбет" пьесасында мәңгілікке қалдырды. Дегенмен, Макбет патшалық құрған кезде Римге қажылық жасауға жеткілікті қауіпсіздікке ие болды. Малкольм III-ке (оның ізбасарлары сияқты) "Канмор" (Ceann Mór, "Ұлы басшы") лақап аты берілді, ал оның әкесі Дункан емес, келесі екі ғасыр бойы Шотландияны басқарған сәтті династияны құру үшін көп жұмыс істеді. Бұл сәттіліктің бір бөлігі - оның көптеген балаларының болуы. Екі неке арқылы, біріншісі норвегиялық Ингибиорг Финнсдоттирмен, екіншісі ағылшын принцессасы Маргарет Уэссекспен, Малкольм онға жуық балаға ие болды. Малкольм және, кейінірек айтылған аңызға сенесек, оның әйелі Шотландияға бірінші бенедиктин монахтарын әкелді. Алайда, корольдік англосаксон әйелі болғанына қарамастан, Малкольм өзінің билігінің көп бөлігін ағылшындарға қарсы құл шабуылдарын жүргізумен өткізді, бұл халықтың Нормандардың Англияны басып алуы мен Солтүстіктің қырғынынан кейінгі қайғысын арттырды, Мариан Скот айтқандай. Малкольм 1093 жылы осы шабуылдардың бірінде қайтыс болды. Оның өлімінен кейін Англияның норманды билеушілері Шотландия патшалығына араласа бастады. Бұл араласу Малкольмның шабуылдарымен және оның мұрагерлеріне ағылшын патшалығына талап етуге тырысуымен туды. Ол ағылшын тағына талапкер ағылшын Эдгар Этелингтің әпкесіне үйленді және осы некеден туған балаларының көпшілігіне англосаксондық патшалық есімдер берді. Сонымен қатар, ол Эдгардың өзі сияқты көптеген ағылшын ақсүйектеріне қолдау көрсетті және олардың норманды билеушілеріне қарсы ағылшын көтерілістерін қолдады. 1080 жылы Англия королі Вильгельм Жеңімпаз өз ұлын Шотландияға шабуылға жіберді. Шабуыл Шотландия мен Лотианның шекарасындағы Фолкиркке дейін жетті, ал Малкольм патшаның билігіне мойынсұнып, үлкен ұлы Дунканды кепіл ретінде берді. Осы мойынсұну Малкольмның соңғы екі ұлына, Александр мен Давидке, англосаксондық патшалық есімдер бермеуіне себеп болды. Малкольмның табиғи мұрагері оның ағасы Доналбейн (Domhnall Bán Mac Donnchaidh) болды, өйткені Малкольмның ұлдары жас болған. Алайда, оңтүстіктегі норманды мемлекет Малкольмның ұлы Дунканды патшалық билікті алуға жіберді. Соңынан туындаған қақтығыста, англосаксондық жылнамасында айтылғандай, Дункан сол жылы, 1094 жылы қаза тауып, Доналбейн жалғыз патшалық құрды. Алайда, норманды мемлекет Малкольмның тағы бір ұлы Эдгарды патшалық билікке жіберді. Англо-норманды саясат жұмыс істеді, өйткені одан кейін Шотландияның барлық патшалары, әрине, қарсылықсыз емес, француз тілдес әлемде қолданылатын тұңғыштыққа өте жақын жүйе бойынша табысқа жетті. Эдгардың және оның ағасы және мұрагері Александрдың билік ету кезеңдері салыстырмалы түрде белгісіз. Біріншісінің ең көрнекті әрекеті - оның әріптесі Гейл Мюрчертах Уа Брианға, Ирландияның жоғары патшасына түйе (немесе, мүмкін, піл) жіберу болды. Эдгар қайтыс болғаннан кейін Александр патшалық билікті өз қолына алды, ал оның кіші інісі Давид "Кумбрия" ханзадасы және Лотианның билеушісі болды.
Malcolm died in one of these raids, in 1093. In the aftermath of his death, the Norman rulers of England began their interference in the Scottish kingdom. This interference was prompted by Malcolm's raids and attempts to forge claims for his successors to the English kingship. He had married the sister of the native English claimant to the English throne, Edgar Ætheling, and had given most of his children by this marriage Anglo Saxon royal names. Moreover, he had given support to many native English nobles, including Edgar himself, and had been supporting native English insurrections against their Norman rulers. In 1080, King William the Conqueror sent his son on an invasion of Scotland. The invasion got as far as Falkirk, on the boundary between Scotland proper and Lothian, and Malcolm submitted to the authority of the king, giving his oldest son Duncan as a hostage. This submission perhaps gives the reason why Malcolm did not give his last two sons, Alexander and David, Anglo Saxon royal names. Malcolm's natural successor was his brother, Donalbane (Domhnall Bán Mac Donnchaidh), as Malcolm's sons were young. However, the Norman state to the south sent Malcolm's son Duncan to take the kingship. In the ensuing conflict, the Anglo Saxon Chronicle tells us that:
Duncan was killed the same year, 1094, and Donalbane resumed sole kingship. However, the Norman state sent another of Malcolm's sons, Edgar to take the kingship. Anglo Norman policy worked, because thereafter all kings of Scotland succeeded, not without opposition of course, under a system very closely corresponding with the primogeniture that operated in the French speaking world. The reigns of both Edgar and his brother and successor Alexander are comparatively obscure. The former's most notable act was to send a camel (or perhaps an elephant) to his fellow Gael Muircheartach Ua Briain, High King of Ireland. When Edgar died, Alexander took the kingship, while his youngest brother David became Prince of "Cumbria" and ruler of Lothian.