Кіріспе

1997 жылғы Кэтрин Асароның "Жылқыны ұстап алу" романы – Кэтрин Асароның "Сколия империясының сағасы", сонымен қатар "Рубин әулетінің ертегілері" деп те белгілі. Роман 1998 жылы "Ең үздік ғылыми-фантастикалық махаббат романы" үшін Сапфир сыйлығы мен "Ең үздік ғылыми-фантастикалық роман" үшін UTC Readers Choice Award сыйлығын жеңіп алды.

Жер учаскесінің жалпы көрінісі

"Жылтқыны ұстап ал" романының бірінші жартысы 20-ғасырдың соңына ұқсас кезеңде, Жердегі Лос-Анджелестің балама нұсқасында өтеді. Басты кейіпкер – Тина Пуливок, он жеті жасар майя қызы, ол Шығыс Лос-Анджелесте тұрады. Тина Лос-Анджелеске көшіп келген және қызметкер болып жұмыс істейтін кезінде өз күшімен күн көріп өмір сүруде. Батыр, Альтор Селей, кибернетикалық түрде күшейтілген Яг ұшқышы, жұлдыздық кемесінің бұзылуы салдарынан балама әлемге түсіп қалады. Тина жұмыстан үйге қайтып келе жатқанда Альтормен кешкі уақытта танысады, ол өзі күткен Жерге ешқандай ұқсамайтын планетаға қалай келгенін түсінуге тырысады. Альтор Тинаға бір топ адамның зорлық-зомбылығынан қашуға көмектескеннен кейін, екеуі де ізгілікке келеді. Тина – эмпат. Ол өзінің ерекше екенін сезеді, бірақ қабілеттеріне есім бермеген және өзі басынан өткендер туралы ешкімге айтудан қорқады. Альтор Рубин әулетінің мүшесі, сондықтан ол Skolian Imperialate деп аталатын галактикалық империяның мұрагері. Ол сонымен қатар Рон псионы, басқа адамдардың көңіл-күйін, тіпті ойларын да сезе алады. Олардың екеуі бірден бір-біріне тартылады, бұл олардың қабілеттерімен байланысты. Түнде Альтор Тинамен бірге болғанда, Әуе күштері оның Яг жұлдыздық кемесін тауып, оны әскери базаға жеткізеді. Ондағы мамандар оны зерттейді, бірақ технологиялық түрде туындаған телепатиялық байланыс кемені оның белгісіз (оларға) ұшқышының Ягернаут санасымен байланыстыратынын білмейді. Осының салдарынан, олар сынақтар Альторды өлтіріп жатқанын түсінбейді. Тина таныс бірнеше Caltech студенттерінің көмегімен Альтормен бірге әскери кешенге кіріп, кемені қайтарып алады. Альтор зақымдалған жүйелерді жөндегеннен кейін, ол және Тина оның уақыт-кеңістігіне оралады. Олар Альтордың кемесіне саботаж жасаған топқа дерлік бірден тұтқындалады, содан кейін олар оның жауына, әсіресе Крикс Икар есімді Аристоға құл ретінде сатылады. Альтор оны сатып кеткен адамның өзіне жақын досы, оны тәрбиелеуге көмектескен ықпалды Сколиан адмиралы Рагнар Бладмарк екенін білгенде таңғалады. Бірнеше күн тұтқындалып, азапталғаннан кейін, Альтор мен Тина оның саналы Яг истребителінің көмегімен қашып құтылады. Соңында Тина Альторға үйленеді, олар бірге Альтордың ата-бабаларының – Рейликандардың шығу тегін анықтайды, олар Жерден көшірілген майя тайпасы екенін, бұрын белгісіз болған ғарышкерлер оларды Рейликон планетасына көшірген.

Контекст

Catch the Lightning хронологиялық тұрғыдан серияның соңғы кітабы болса да, бұл роман Асароның «The Saga of the Skolian Empire» сериясында жарық көрген он төрт кітабының екіншісі және жеке туынды саналады. Оқиғалар «Шырақ теңіздерде» сипатталғандай, Сәулелі соғыстан елу жыл өткен соң өрбітеді. Бұл кітап сол кездегі жасөсперімдерге арналған ғылыми-фантастика жанрының қалыпты шеңберін бұзғанымен танымал. Осыған дейін бұл жанрда көбінесе жас ер адамдар басты рөлде болған. Бірақ «Catch the Lightning» романында романтикалық сюжетке ие жас әйел басты кейіпкер ретінде бейнеленген, бұл жанрды жаңа оқырмандарға ашуға көмектесті. Мұндай романдардың мысалдары ретінде Энн МакКэффридің «Аждаһалар» сериясын және Лоис МакМастер Бьюолдтың туындыларын атауға болады. Асаро романның екі бөлімді құрылымын әртүрлі мәдениеттер арасындағы қақтығысты зерттеу үшін пайдаланады, бұл планеталық романс жанрының мәнін ашады, осы жанрда Урсула К. Ле Гуин және Марион Циммер Брэдли сияқты авторлар жұмыс істеген. Басты кейіпкер Тина Пуливок – Мексиканың оңтүстігіндегі Чиапас таулы аймағындағы Набенчук ауылының Зинакантан елді мекенінен шыққан цотциль майясының жас әйелдерінің бірі. Асаро прозасының сапасы үшін мақталып, кейіпкердің өмірін толыққанды көрсетеді, ғылыми еңбектерді пайдаланады және тіпті Смитсониан институтының зерттеуінен Зинкантеко өлеңін аударуға рұқсат алады. Тина Чиапас тауларында өскеннен кейін Лос-Анджелесте өмір сүрудің мәдени соққысын басынан өткеріп жатыр, бұл идея Асароның «Ave de Paso» атты әңгімесінде одан әрі зерттеледі (бұл әңгіме 2001 жылғы «Fantasy: the Best of» жинағында жарияланған). Олтор 1980 жылдардағы Лос-Анджелес пен өзінің әлемі арасындағы қақтығысқа тап болады, бұл оның және Тинаның өмірі арасындағы айырмашылықты күшейтеді, ал оның кібернетикалық ерекшеліктері бұл қақтығысты одан әрі шиеді. Романның екінші жартысында Тина Олтордың әлеміне және уақытына саяхаттағанда, олардың өміріндегі айырмашылықтар одан да айқын көрінеді, ал осы айырмашылықтарды оқиға аясында шешу романың маңызды тақырыбын құрайды. Асаро шетелдік ортаны пайдаланып, өзгеше болудің мәнін қарастырады және біздің әлеміздегі әртүрлі мәдениеттер мен халықтар арасындағы қақтығыстарды зерттейді. «Catch the Lightning» романымен ұқсас туындылар ретінде Морин Ф. МакХьюдің «Nekropolis», Лоис МакМастер Бьюолдтың «Brothers in Arms», Мэри Энн Стилдің «Master of Intrigue», Бен Бованың «Venus» және Анжела Вердениустың «Heart of the Betrayed» кітаптарын атауға болады.

Рейликон және сағаның шығу тегі

"Жылтырауды ұста" – Сколиан кітаптарының арасында Рейликон әлемін ең толық сипаттайтын туынды, ол "жоғалған балалардың" ежелгі отаны. Мыңдаған жылдар бұрын Жерден алынып, Рейликонға қоныстандырылған адамдардың тағдыры осы кітапта баяндалады. Жұлдыздық цивилизацияның адамдарды өліп бара жатқан әлемге көшіріп, содан кейін із-түзсіз жоғалып кетуінің себебі – саганың орталық сұрағы. Осы жер аударылған адамдар кейін ғарышқа ұшып, жұлдыздар аралық Рубин империясын құрады. Жарым-жартылай түсінікті технологиялармен салынған бұл империя үш ғасырдан соң құлайды, ал Рейликандықтардың жұлдыздарға қайта оралуына тағы төрт мың жыл уақыт керек болады. ("The Radiant Seas", 1999) Осы кезеңде басқа әлемдердегі колониялар қиын жағдайда қалады, ал аман қалғандары технологияларын жоғалтып, "жоғалған әлемдерге" айналады. Рейликон – өзінің мәдениетін сақтап қалған әлем. Қазіргі заманда Рубин империясының құпия қираған орындары, Сколиан империясының қазіргі қалаларымен қатар өмір сүреді. Кітаптың соңында Рейликон әлемінде өтетін тараулар, сагада Сколиандар мен олардың жауы – Евбиандық конкорд, басқаша айтқанда, Саудагерлер империясының пайда болған мәдениеті мен тарихы туралы ең толық мәліметтерді ұсынады.

Математикалық және физикалық тақырыптар

Теориялық физик Асаро оқиғаның ғылыми-фантастикалық элементтерін математикалық ұғымдармен байланыстырады. Альтордың кемесі бұзылғанда ілігіп кіретін балама әлем, күрделі анализден Риман беттері мен тармақталу нүктелерінің қияли кеңейтілуі болып табылады. Бұл ұғымдар ерекше салыстырмалылық теориясын күрделі жазықтыққа кеңейтуден туындайды, және Асароның American Journal of Physics журналында жарияланған мақаласында сипатталған. Ол сондай-ақ "Сфералық гармоника" кітабының соңындағы эссесінде "Жақындықты ұстау" (Catch the Lighting) тізбегінде Хилберт кеңістіктерінің ұғымдарын қолданады. Асароның "Небула" сыйлығын жеңіп алған "Ғарыш-уақыт бассейні" повесі оқиға құрылымын ұйымдастыру үшін Риман беттері мен тармақталу нүктелерінің идеяларын одан әрі пайдаланады.

Жанрлар бөлінісі

Асароның тағы бірнеше туындылары сияқты, "Жылтырауды ұста" романы да романтика мен қатал ғылыми фантастиканың үйлесіміне байланысты мақтау мен пікір қақтығыстарын тудырды. Кітап 1998 жылы "Ең жақсы ғылыми фантастикалық роман" номинациясы бойынша Сапфир сыйлығын жеңіп алды және Лоис МакМастер Бьюолд, Робин МакКинли, Шарон Шинн, Патрисия С. Вреде және Каролина Стивмер, Эмма Булл, Мерседес Лакки, Энн МакКэффри, Барбара Хэмбли, Джоанн Бертин, Патрисия Бриггс, Патрисия А. МакКиллип, Лизан Норман және Элизабет Мари Поп сияқты авторлардың еңбектерімен қатар ғылыми фантастикалық романтика әдебиетіндегі үздік үлгілердің бірі деп есептеледі. Асаро дау-дамайға қарамастан "романтика" терминін қабылдап, өз туындылары романтика қауымдастығының қызығушылығын оятқандығына қуанышты болғанын жеткізді.