Кіріспе
Ұлттық жануарларды идентификациялау жүйесі (naisG) – АҚШ-тағы үкіметтік бағдарлама, мақсаты белгілі бір жануарларды анықтау және қадағалау арқылы мемлекеттік жануарлар денсаулығын қадағалауды кеңейту. NAIS-ті федералдық деңгейде АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің Жануарлар мен өсімдіктер денсаулығын тексеру қызметі басқарады, ал штаттық жануарлар денсаулығын бақылау кеңестері қадағалайды. Федералдық бағдарлама ерікті болғанымен, кейбір штаттар, тайпалар және коммерциялық емес ұйымдар USDA-дан ынтымақтастық келісімдері арқылы алған қаражатты бағдарламаның бір бөлігін немесе толығымен міндетті етуге пайдаланған. Сынаушылар бұл жүйенің шағын фермерлерді бизнестен шығаратынын айтады, себебі фермерлер әр жануар үшін 1 доллардан 20 долларға дейін құны бар тіркеу құрылғыларына төлеуге міндетті. Ал ірі, корпоративтік фабрикалық шаруашылықтар вертикалды интеграцияланған, туудан өлімге дейінгі фабрикалық жүйелерге байланысты болғандықтан, мал басына емес, бүкіл мал төбесіне төлейді, ал шағын фермерлер әр жануар үшін төлеуге міндетті.
Шолу
Ұлттық жануарларды тіркеу жүйесі ірі қара мал, құс, жылқы, есек, қашыр, қой, ешкі және шошқа сияқты көптеген мал түрлерін, сондай-ақ бизон, бұғы, елік, лама, альпака және тіпті аквакультураға жататын кейбір балық түрлерін қамтиды. Мысықтар мен иттер сияқты үй жануарлары бұл жүйеге кірмейді.
Үй-жайдың идентификациялық нөмірі
NAIS-тің бірінші бөлігі – үй-жайларды идентификациялау, ол әрбір үй-жай туралы белгілі бір ақпаратты ұлттық деректер базасына енгізуге және әр үй-жайға бірегей 7 таңбалы идентификациялық нөмір беруге мүмкіндік береді. Ақпаратта мыналар болады: тағайындалған үй-жайдың идентификациялық нөмірі; үй-жайдың атауы; оның иесі немесе басқа да тиісті байланыс тұлғасы; үй-жайдың орналасқан жері, оның ішінде көше мекенжайы, қаласы, штаты және пошта индексі; байланыс телефонының нөмірі; мал сою орны немесе жылқы бағу орны сияқты қызмет түрі; үй-жайдың идентификациялық нөмірінің белсендірілген күні; үй-жайдың идентификациялық нөмірінің тоқтатылған күні және себебі.
Жануарларды анықтау
Келесі қадам – жануарларды сәйкестендіру. Жылқы, сиыр, қой, тауық, көгершін сияқты әрбір жеке жануарға бірегей 15 таңбалы жануар сәйкестендіру нөмірі беріледі, ал топтап ұсталатын жануарлар үшін – бірегей 13 таңбалы топ сәйкестендіру нөмірі беріледі. Сәйкестендіру үшін қолданылатын технология әлі толығымен анықталған жоқ, бірақ жануар өндірушілерін ұсынылатын түрлі жұмыс топтары бірқатар ұсыныстар енгізген. Микрочиптердегідей радиожиіліктік идентификация (RFID), торлы қабықты сканерлеу және ДНК сынамалары – мүмкін болатын нұсқалардың арасында.
Жануарларды бақылау
NAIS-тің соңғы құралы – жануарларды тіркеу. Бұл, жануардың меншігі ауысқанда немесе жаңа нысанға көшірілген сияқты, белгілі бір оқиғалар орын алған сайын есеп беруге мүмкіндік береді. Есепке жануардың немесе топтың идентификациялық нөмірі, оқиға болған нысанның идентификациялық нөмірі, оқиғаның күні және оқиғаның түрі (мысалы, мал сою немесе жануарды көру) енгізіледі. 2004 жылы АҚШ үкіметі фермерлерден барлық малдарына EID немесе электрондық идентификациялық құлақ белгілерін қоюды сұрады. Бұл сұраныс, АҚШ-та еңкейгіш сиыр ауруының алғашқы жағдайы анықталғаннан кейін құрылған Ұлттық жануарларды тіркеу жүйесінің (NAIS) бір бөлігі болды. Төменгі нәтижелер және жеке ақпараттарына басқалардың қол жеткізуі мүмкін деген алаңдаушылықтарға байланысты, АҚШ-тағы мал өсірушілердің шамамен 30 пайызы ғана төмен жиілікті стандарттарға негізделген EID белгілерін қолдануға тырысты, ал UHF стандарттары Бразилияда, Парагвайда және Кореяда қолдануға міндетті. 2007 жылдың 19 желтоқсанында FDA клондалған жануарларды азық-түлік тізбегі бойынша тіркеу үшін деректер базасын құру және тиімді таңбалау жүйесін енгізу жоспарларын жариялады. Бұл жүйе Ұлттық жануарларды тіркеу жүйесінің бір бөлігі болады, ол АҚШ-тағы барлық мал шаруашылығын фермадан тұтынушыға дейін қадағалайды.
On December 19, 2007, the FDA announced plans to create a database to track cloned animals through the food system and enable an effective labeling process. This system will be part of the National Animal Identification System, which will track all livestock in the United States from farm to fork.
Артықшылықтары
NAIS американдық жануарлардан алынған өнімдерді шетелде сатуға қолайлырақ жағдай тудыра алады. Кейбір елдер аурулардың таралу мүмкіндігіне байланысты кейбір жануарлардан алынған өнімдерді импорттауды шектеген. Еуропалық Одақ сауда серіктес елдерінен өнімнің қайдан келгенін анықтау талаптарын орындауды міндеттемейді, алайда Еуропалық Одақ кейбір азық-түлік кәсіпорнының жиі кездесетін тәжірибесі – сауда серіктестерінен келісімшарт аясында осы регламентті сақтауды сұрау болып табылады.
Қауіпті жағдайлар
NAIS-қа қатысты алаңдаушылықтардың арасында бағдарламаның қаржылық, азаматтық құқықтар және діни тұрғылары бар.
Қаржылық шығындар
Қаржылық тұрғыдан алғанда, NAIS сияқты кең ауқымды жүйе өте қымбат болуы мүмкін. Сонымен қатар, бағдарламаға сәйкес келу шығындары шағын фермерлерді бизнестен шығарып қалуы мүмкін деген алаңдаушылық бар, себебі әрбір жануарды тіркеуге байланысты шығындар бар. Шағын фермерлер мен отбасылар жыл сайын малдарының бір бөлігін сататын болса, олар әрбір мал немесе құс үшін тіркеуден өтуі және тіркеу ақысын төлеуі керек, ал ірі малдары немесе мал тобы бар корпоративтік шаруашылықтар өндірістік тізбекте топтап жылжыса, тек бір жануарға иелік ету құнына тең ақы төлеуіне болады. Осы жағдайда, осы қымбат жүйеге байланысты шығындардың көп бөлігі шағын фермерлер мен отбасылардың үстіне түседі, бұл корпоративтік шаруашылықтарға пайданы арттырып, шығындарды төмендетуге мүмкіндік береді. АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінің (USDA) NAIS пайдаланушы нұсқаулығында (27-бет) әртүрлі жануарларды анықтау құрылғыларының құны 1 доллардан 20 долларға дейін екені көрсетілген. Мысалы, сол нұсқаулықта айтылғандай, RFID құлақ белгісінің құны 2-3 доллар, ал имплантацияланатын транспондерлер 20 долларға дейін, оған қоса ветеринарлық қызметтердің құны да қосылады. Мысалы, отбасылық тауық шаруашылығының әр тауығына 1 долларлық белгі қоюға тура келеді, ал корпоративтік фермер әр үйірде тек бір тауықты таңбаласа, бұл корпоративтік фермерге отбасылық фермерге қарағанда әр тауыққа 1 доллар үнемдеуге мүмкіндік береді. Бұл теңсіздік корпоративтік шаруашылықтардың пайдасына ойнайды және оларға шағын фермерлермен бәсекелесуге мүмкіндік береді, соның салдарынан шағын отбасылық шаруашылықтардың құлдырауы жеделдеуі мүмкін. АҚШ-тағы ірі қара мал өндірушілері үшін NAIS-қа сәйкес келудің ең төменгі шығыны үлкен өндірушілер үшін 2,08 доллар, ал кішігірім шаруашылықтар үшін 17,56 долларға жетеді, ал сиыр және бұзау өсірушілерге орташа шығын 6,26 долларға бағаланады, бұл 2008 жылы Канзас мемлекеттік университетінің Ауыл шаруашылығы экономикасы кафедрасының Кристофер Рафаэль Кросби жүргізген зерттеулеріне сәйкес келеді. Канзас мемлекеттік университетінің ауыл шаруашылығы экономисі Кевин С. Дюйветтер және сиыр еті маманы Дейл Бласи 2005 жылдың шілде айында жариялаған RFID негізделген жануарларды анықтау жүйесінің шығындарын есептеуге арналған электрондық кесте 250 басқа дейін мал басына 7,21 долларды құрайды, бұл құн белгілердің және оқырман сияқты аппараттық құралдардың құнына байланысты. Алайда, бұл өте жаңылыстырады, өйткені орташа мал басының саны шамамен 15 малдан ғана тұрады, бұл әр малдың құнын 50 доллардан асырады. Бұл ірі өндірушілерге үлкен артықшылық береді және оларға пайдасы аз немесе мүлдем жоқ бағдарлама үшін артық ауыртпалық жүктелетін шағын жергілікті шаруашылықтарға зиян келтіреді.
Азаматтық құқықтар мәселесі
Азаматтық құқықтарға қатысты алаңдаушылықтар да бар, себебі NAIS жеке меншік саналатын малға қатысты үкіметтік бақылауды кеңейтеді. Сондай-ақ, ірі агробизнес компаниялары бұл жүйені өңдеу кезіндегі өз қателіктерін жасыру үшін пайдаланады деп қорқады, бұл азық-түлік өнімдеріне ластану әкеліп, шағын фермерлерді бизнестен шығаруы мүмкін. WLIC – бұл ірі агробизнес, оның ішінде Cargill, ABS Global сияқты генетикалық/биотехнологиялық корпорациялар және Digital Angel сияқты RFID таңбалау компанияларынан құралған жеке мүдделер тобы. Осы мүшелердің көпшілігі NIAA мүшелігімен байланысты. Қазіргі таңда WLIC/NAIS бекіткен RFID таңбаларының саны барлығы 6: 2 Allflex, 2 Digital Angel, 1 Y Tex және 1 Global Animal Management компаниялары жасаған. Төрт компанияның барлығы WLIC мүшелері.
Діни мәселелер
Ақырында, NAIS-ті федералдық деңгейде міндетті ету жоспарларына қатысты алаңдаушылықтар сақталып тұр, бұл "белгі" салудың күнә екеніне сенетін, мысалы, амиштер сияқты адамдардың діни бостандығына қауіп келтіруі мүмкін. Амиштер сондай-ақ микрочиптер сияқты электрондық құрылғыларды пайдалануға қарсы. Егер микрочип имплантациясы міндетті болса, АҚШ-тың Жануарлар денсаулығын сақтау қауымдастығының мал идентификациясы комитетінің 2004 жылғы баяндамасында ұсынылғандай, бұл осы амалдың әдепсіз екеніне сенетін адамдардың құқықтарын да бұзуы мүмкін.
Басқа елдер
Еуропалық Одақ 2004 жылдың сәуірінде Сауданы бақылау және сарапшылар жүйесін (TRACES) енгізді. Бұл жүйе ЕО-да және үшінші елдерден келетін жануарлардың қозғалысын қадағалау үшін орталық дерекқорды қамтамасыз етеді. ЕО-да мал сойылған кезде оның тегі туралы мәліметтер және сою зауытының іздестіру коды міндетті түрде белгіленуі керек. Қолданылатын құралдар елдерге қарай өзгеше болуы мүмкін – құлақ таңбалары, төлқұжаттар, штрих-кодтар сияқты, бірақ олардың барлығы бірдей ақпаратты ұстауы тиіс. Австралияның Ұлттық мал идентификациялау жүйесі (NLIS) RFID құрылғыларын және жануардың тұрақты мекенжайы мен қарым-қатынас жасаған жануарлар туралы ақпаратты сақтайтын орталық электрондық дерекқорды пайдалана отырып, малдың туған жерінен союға дейін анықталып, қадағаланады. Үкімет бұл жүйенің азық-түлік қауіпсіздігін арттырып, экспорттық нарықтарға қол жеткізуге көмектесетінін, сондай-ақ ауруларды басқаруға мүмкіндік беретінін мәлімдейді. Фермерлер жылқы, сиыр, қой, ешкі, шошқа, бұғы және түйелерді қоса алғанда, бір немесе бірнеше бас малға ие болса, олардың шаруашылықтарын тіркеуге міндетті, бірақ NLIS малға меншік құқығын растамайды. Бұл жүйе 1960 жылдары Австралияда ірі қара малдың туберкулезін жеңу мақсатында енгізілген мал іздеу жүйесінен бастау алады. Австралия жүйесінде 11 миллионнан астам, шындығында жоқ жануар тіркелген. Бұл жүйе фермерлерге қымбатқа түседі, себебі мал тегтері жүйеде сәйкес келмеген жағдайда өңдеу уақыты ұзарады және пайда азаяды, нәтижесінде фермерлерге төленетін сыйақы төмендейді. Жаңа Зеландия да ұқсас Ұлттық жануарларды анықтау және іздеу жүйесін енгізуді жоспарлап отыр.