Вағиф: Қазақ туған ақын-дипломаттың өмірі мен мұрасы
Molla Panah Vagif
Әзербайжан ақыны, мемлекет қайраткері Вагиф (Молла Панах) өмірі мен шығармашылығы. Қазақ сұлтандығында туған, реализмнің негізін қалаушы. Карабақ хандығының визирі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Әзірбайжан ақыны және мемлекет қайраткері
Azerbaijani poet and statesman
Молла Панах, көбінесе Вагиф (واقِف) атты қаламдығымен танымал, 18 ғасырдағы Әзірбайжан ақыны, мемлекет қайраткері және дипломаты болған. Ол Әзірбайжан поэзиясында реализм жанрының негізін қалаушы деп есептеледі. Ыбырай Халил ханның билігі кезінде Қарабақ хандығының визирі – сыртқы істер министрі қызметін атқарды.
Molla Panah , better known by his pen name Vagif (واقِف), was an 18th century Azerbaijani poet, statesman and diplomat. He is regarded as the founder of the realism genre in Azerbaijani poetry. He served as the vizier—the minister of foreign affairs—of the Karabakh Khanate during the reign of Ibrahim Khalil Khan.
Ерте өмір
Зерттеушілердің көпшілігі Молла Панахтың 1717 жылы Қазақ сұлтандығының Салахлы ауылында дүниеге келгенін қабылдайды. Дегенмен, Фирудин бей Көчарли сияқты кейбір авторлар оның туған жері Хасансу деп санайды, ал Салман Мүмтаз оның шын мәнінде 1733 жылы туғанын айтады. Оның ата-анасы Мехди аға және Ағқиз ханұм болған. 1769 жылы Панахтың ай тотылу уақытын болжау қабілеті туралы естіген Ибрахим Халил хан оны сарайына шақырды және сүнни исламынан шииттік исламға ауысқаннан кейін хандықтың ешик ағасы (сыртқы істерді басқарушы) қызметіне тағайындады. Мирза Жамал Қарабағы сияқты авторлар оны "Иран мен Румда үлкен даңққа ие болған сақ және білікті визир" деп сипаттады, ал Мир Мехди Хазани оны Ибрахим ханның ең сенімді адамы деп атады. Вагиф Ресеймен хат алмасуды бастады және бұл хаттар Екатерина II-ге жіберілді. Визир ретінде Вагиф Қарабақ хандығының гүлденуіне және саяси дамуына үлкен үлес қосты. Ол сондай-ақ 1795 және 1797 жылдары Персияның Аға Мұхаммед Шах Қажардың шапқыншылығы кезінде Шушаның қорғанысын ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. Вагиф Қарабақ, Грузия, Ериван хандығы және Талыш хандығының Қажар Иранына қарсы одағын бекітуге тырысты.
It is mostly accepted by researchers that Molla Panah was born in 1717, in the village of Salahly, Kazakh Sultanate. However, some authors like Firudin bey Kocharli considered Hasansu as his birthplace, while Salman Mumtaz argued that he was actually born in 1733. His parents were Mehdi agha and Aghqiz khanum, In 1769, he was invited to the court of ruler Ibrahim Khalil Khan, who had heard of Panah's ability to predict the time of the lunar eclipse, and was appointed eshik aghasi (person in charge of foreign affairs) of the khanate after conversion to Shiism from Sunni Islam. He was described by authors such Mirza Jamal Qarabaghi as "A cautious and perfect vizier who found great fame in Iran and Rum" and by Mir Mehdi Khazani as the most trusted officer of Ibrahim Khan. The correspondence with Russia was initiated by Vagif and these letters were sent to the Catherine II. As vizier, Vagif did much for the prosperity and political growth of the Karabakh Khanate. He also played an important role in organizing the defence of Shusha during the incursions of Agha Mohammad Shah Qajar of Persia in 1795 and 1797. He unsuccessfully tried to cement an alliance between Karabakh, Georgia, the Erivan Khanate and the Talysh Khanate against Qajar Iran.
1795 жылғы қоршау
Тарихшы Мирза Адигозал бей келесі, мүмкін апокрифтік әңгімені жазды: 1795 жылы Аға Мұхаммед әскерінің үлкен күшіне қарамастан, қарсылық көрсеткен Шуша қамалы кезінде шах, парсы-үнді ақыны Урфидің келесі шумағын жазып, қала қабырғасының артына жебемен атты: Вагифтің үйі де тоналды және оның көптеген өлеңдері жоғалды. Вагифтің денесі Шушада сақталды, онда 1970-ші жылдары Кеңес кезеңінде оның атына кесене салынды. Бұл кесене 1992 жылы Бірінші Таулы Қарабақ соғысы кезінде қиратылды. Вагифтің денесінің қатыры белгісіз. 20 қараша 1970 жылы Қазақ қаласында тағы бір мұражай ашылды.
The historian Mirza Adigozal bey records the following possibly apocryphal tale: during the 1795 siege of Shusha, which resisted stubbornly despite the overwhelming numbers of Agha Mohammad's army, the shah had the following couplet by Urfi, the Persian Indian poet, attached to an arrow and shot behind the walls of the city: Vagif's house was also plundered and many of his verses were lost. Vagif's remains were kept in Shusha, where a mausoleum in his name was built during the Soviet era in the 1970s. This mausoleum was destroyed in 1992 during the First Nagorno Karabakh War. The fate of Vagif's remains is unknown. Another museum was opened on 20 November 1970 in Qazakh.