Кіріспе
Ауғанстанның ірі соғыстар немесе қуғын-сүргін салдарынан өз елін тастап кеткен азаматтары – Ауғанстан босқындары. Бұл Ауғанстан азаматтары, олар Ауған-Кеңес соғысы, Ауғанстан азаматтық соғысы, Ауғанстан соғысы (2001–2021) немесе саяси немесе діни қуғын-сүргін нәтижесінде өз елінен қашуға мәжбүр болған адамдар. 1978 жылғы Саур революциясы, одан кейін 1979 жылғы Кеңес Одағының басып кіруі, ішкі орын аударудың және көршілес Иран мен Пәкістанға халықаралық көші-қонның алғашқы үлкен толқынын бастады; шағын топтар Үндістанға немесе бұрынғы Кеңес Одағы елдеріне де кетті. 1979 мен 1992 жылдар аралығында Ауғанстан халқының 20 пайызынан астамы елден босқын ретінде қашып кетті. 1989 жылы Кеңес әскерлері шыққаннан кейін көптеген адамдар Ауғанстанға оралды, бірақ 1990-шы жылдардағы азаматтық соғыс кезінде көптеген ауғандықтар тағы да қашуға мәжбүр болды. 2000 жылға қарай Иран мен Пәкістанда 6 миллионнан астам Ауғанстан босқыны тұрды. 2001 жылы АҚШ Ауғанстанға басып кіргеннен және Талибан режимін құлатқаннан кейін көптеген босқындар Ауғанстанға қайтып келді. Ауғанстан – әлемдегі ең көп босқын шығаратын елдердің бірі. 1990 жылы Пәкістан мен Иранда 6,3 миллион Ауғанстан босқыны орналасты. Бұл ел босқындар саны бойынша әлемдегі алғашқы төрт елдің қатарында. Зорлық-зомбылық, қуғын-сүргін қаупі және кедейлік салдарынан 8 миллионнан астам ауғандық үйлерін тастап кетуге мәжбүр болды, нәтижесінде 103 елде 8,2 миллионнан астам ауғандықтан тұратын диаспора қалыптасты. Осы 8,2 миллион босқының шамамен 6 миллионы АҚШ-тың Ауғанстандағы соғысының нәтижесінде орын аударып кеткен деп есептеледі. Бұған қоса, 3,2 миллионға жуық Ауғанстан азаматы өз үйлерінен қуылды және ішкі қоныс аударушы (ІҚА) мәртебесіне ие болды. Олар мемлекетсіз босқындар немесе пана іздеушілер ретінде қайтару ережесімен және БҰҰ-ның азаптауларға қарсы конвенциясымен қорғалады. Олар Австралия, Канада, Германия, Ұлыбритания және АҚШ сияқты елдерде мемлекеттік жәрдемақылар мен қорғаныстың ең жоғары деңгейін алады. Австралия да қабылданған босқындарға ұқсас жеңілдіктер ұсынады.
Afghan refugees are citizens of Afghanistan who were forced to flee from their country as a result the continuous wars that the country has suffered since the Afghan Soviet war, the Afghan civil war, the Afghanistan war (2001–2021) or either political or religious persecution. The 1978 Saur Revolution, followed by the 1979 Soviet invasion, marked the first major wave of internal displacement and international migration to neighboring Iran and Pakistan; smaller numbers also went to India or to countries of the former Soviet Union. Between 1979 and 1992, more than 20% of Afghanistan's population fled the country as refugees. Following the Soviet withdrawal in 1989, many returned to Afghanistan, however many Afghans were again forced to flee during the civil war in the 90s. Over 6 million Afghan refugees were residing in Iran and Pakistan by 2000. Most refugees returned to Afghanistan following the 2001 United States invasion and overthrow of the Taliban regime. Afghanistan is one of the largest refugee producing countries in the world. A total of 6.3 million Afghan refugees were allocated in Pakistan and Iran in 1990. It is considered to be amongst the 4 nations with the highest number of refugees. There are more than 8 million Afghans who have been forced to flee their homes as a result of violence, potential persecution, and poverty, which has created a diasporic population of more than 8.2 million Afghans across a total of 103 separate countries. Of these 8.2 million refugees, just under 6 million are deemed to have been displaced as a result of the United States' War in Afghanistan. Along with this, approximately 3.2 millions Afghan nationals have been driven from their homes and into the status of internally displaced person (IDP). As stateless refugees or asylum seekers, they are protected by the well established non refoulement principle and the U. N. Convention Against Torture. They receive the maximum government benefits and protections in countries such as Australia, Canada, Germany, the United Kingdom, and the United States. Australia provides a similar benefit to admitted refugees.
Ішкі ығысу
Халықаралық көші-қон ұйымының (IOM) мәліметтері бойынша, 2021 жылдың соңында Ауғанстанда бес миллионнан астам ішкі қаңғыбас бар. Әдетте, қақтығысқан тараптардың әскери қимылдары мен зорлық-зомбылығы қаңғыбас болудың басты себебі болып табылады, алайда ірі табиғи апаттар да осыған себеп болуы мүмкін. Ауғанстан азаматтық соғысы (1992–1996) ішкі қаңғыбас толқынының жаңа легін тудырды, көптеген азаматтар Талибанның тоталитарлық режимінен қашу үшін солтүстік аймақтарға көшті.
Көші-қон себептері
Соңғы 50 жылда Кеңес Одағының және одан кейін АҚШ-тың сыртқы ықпалы, сондай-ақ қазіргі биліктегі Талибан режимінің әрекеттері, халықтың көшіп-қону үрдісін күшейтіп келді.
АҚШ-тың Ауғанстандағы соғысы
Американың Ауғанстанға басып кіруі (сондай-ақ, АҚШ әскерінің 20 жылдық оккупациясы) ауған азаматтарының қоныс аударуына себеп болды. Ауғанстанға шабуыл жасауға көптеген себептер келтірілді (қыркүйектегі 11-ші күні болған террористік шабуылға жауап ретінде, демократияны орнату және ауған әйелдерін азат ету мақсатында), бірақ соғыс ауған халқының ішкі және сыртқы қоныс аударуына әкеп соқты. Ауғанстан әйелдерінің революциялық қауымдастығы (Талибанның зорлық-зомбылығы мен қиындықтарын көрсетуде маңызды рөл атқарған ұйым) мәлімдегендей, ауғандықтар американдық бомбалауды "құтқару" деп қарастырмады, керісінше, американдық әскерилер бейбіт азаматтарды Талибан мүшелерімен шатастырады деп қорқып, алаңдады.
Негізгі қабылдаушы елдер
Ауғанстанның жергілікті халқы және олардың балалары әлемнің кем дегенде 96 елінде заңды түрде тұрады. Афғандардың шамамен үштен екісі өмірінде ішкі және/немесе сыртқы көші-қонға ұшыраған. Егер олар белгілі бір талаптарды орындаса, олардың барлық балалары автоматты түрде америкалық азаматтар болады. Бұл олардың құқықтарын кеңейтеді және кез келген заңсыз қауіп-қатерден немесе зияннан оларға қосымша халықаралық қорғау ұсынады.
Пәкістан
Пакистанда БҰҰ-ның босқындар жөніндегі жоғарғы комиссарының қамқорлығы мен қорғауында шамамен 1 438 432 тіркелген ауғандық босқындар мен пана іздеушілер уақытша тұрады. Олардың 58,1% Хайбер-Пахтунхвада, 22,8% Белуджистанда, 11,7% Пәкістанның Пәнджаб провинциясында, 4,6% Синдте, 2,4% астана Исламабадта және 0,3% Азад-Кешмирде тұрады және жұмыс істейді. Талибанның кейбір мүшелері мен олардың отбасылары ұзақ уақыттан бері Пәкістандағы ауған босқындарының арасында тұрып жатыр. Басқалары, мысалы, Арнайы иммигрант визасы (SIV) бойынша өтініш берушілер және олардың отбасы мүшелері, АҚШ-та тұрақты орналасуды күтуде. |Имран Хан| 2021 жылғы шілде.
2023 жылдың 3 қазанында Пәкістанның ішкі істер министрі Сарфраз Бугти барлық құжатсыз иммигранттарға, әсіресе шамамен 1,73 миллион ауған азаматына, 2023 жылдың 1 қарашасына дейін өз еркімен елден кетуді немесе қатаң шаралар кезінде депортацияға ұшырауын бұйырды. Талибан билігі ауғандықтарды депортациялауды "адамдыққа жатпайтын әрекет" деп айыптады.
Иран
2020 жылдың қазан айына қарай, Иранда БҰҰ-ның қарамағында уақытша тұрып жатқан 780 000 тіркелген ауғанстандық босқындар мен пана іздеуші бар. Олардың көп бөлігі соңғы 40 жылдың ішінде Иранда дүниеге келген, бірақ олар әлі де Ауғанстан азаматтары деп есептеледі. Ирандық шенеуніктердің мәліметінше, 2 миллион ауғанстандық азаматтың құжаттары жоқ және жарты миллионнан астам ирандық виза иелері елдің түрлі аймақтарында тұрады. Пакистан сияқты, ауған босқындары да тұрақты түрде орналаспаған, уақытша тұрып жатыр. Иранның ауған босқындарына жасаған алғашқы жауабы діни ынтымақтастыққа негізделген ашық есік саясаты болды, онда Ирандағы ауғандар кез келген қалаға саяхаттауға немесе жұмыс істеуге мүмкіндік алды, сондай-ақ пропан, бензин, кейбір азық-түлік тауарларына және тіпті медициналық қызметтерге субсидиялар берілді. 2000 жылдардың басында Иранның шетелдіктер және шетелдік иммигранттар істері жөніндегі бюросы (BAFIA) босқындарды қоса алғанда, барлық шетелдіктерді тіркеуді бастады. Кейбір ауғандарға уақытша тұруға рұқсат беріле бастады. 2000 жылы Иран үкіметі БҰҰ-мен бірлесіп, елге қайтару бағдарламасын іске қосты. 2023 жылы Иран мен Пәкістан босқындарды депортациялау туралы шешім қабылдады.
Үндістан
Үндістан өз аумағында шамамен 15 816 ауған босқыны қабылдап отыр. Олардың көп бөлігі ел астанасы Делиде, әсіресе Ладжпат Нагар, Бхогал және Малвия Нагар аудандарында тұрады. Ауғанстандағы соғыстардың салдарынан көптеген белсенді сикхтер мен ауған индуистері босқынға айналды. Сондай-ақ, Ауғанстанның христиан қауымының үлкен бөлігі Үндістанда өркендеп дамуда. 2021 жылы Ауғанстандағы соңғы соғыс аяқталғаннан кейін Үндістан Ауғанстан азаматтарының кейбіреулеріне шұғыл виза ("e Emergency X Misc Visa") ұсынды. 2022 жылдың наурыз айына дейін Канада 8 580 ауған босқынын қоныстандырды. 2022 жылдың тамызында, Кабулдың құлауының бір жылдығына қарай, бұл көрсеткіш 17 375-ке жетті. Халықаралық даму министрі Ахмет Хуссен 2023 жылдың 27 қыркүйегінде Канаданың өткен жылғы су тасқынынан зардап шеккен Ауғанстан босқындары мен Пакистандағы қабылдаушы қауымдастықтарға денсаулық сақтау және өмірлік маңызды қызметтерді қолдау үшін 2 жобаға 14 миллион доллар көлемінде даму қаржысын бөлуді бастағанын хабарлады. Осы 14 миллион доллардың 10 миллионы Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар жөніндегі жоғарғы комиссарына мектептер мен денсаулық сақтау мекемелерін қайта жаңғырту, өмірлік құралдарды үйрету және жыныстық зорлық-зомбылыққа байланысты қызметтер сияқты қажетті қызметтер мен қалпына келтіру шараларына жұмсалады. Қалған 4 миллион доллар Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымына, оның ішінде жыныстық, репродуктивтік, аналық, жаңа туған нәрестелердің, балалар мен жасөспірімдердің денсаулығын сақтау және жыныстық негіздегі зорлық-зомбылыққа қарсы қызметтерді ұсыну үшін бөлінеді.
Уганда
17 тамызда Кабул қаласы түскеннен кейін, Уганда үкіметі АҚШ-тың сұранысы бойынша 2000 ауған босқынын уақытша қабылдауға келісім білдірді. Босқындар 500 адамнан топтастырылып Энтеббеге жеткізілуі күтілуде, онда БҰҰ-ның босқындар агенттігі (UNHCR) олардың келуі мен тексеруі үшін Imperial қонақүйлерін дайындады. Қазіргі уақытта Угандада қанша босқын бар екені белгісіз, бірақ хабарламаларға сәйкес, Уганданың ресми тұлғалары 2021 жылдың 22 тамызында 145 босқын келгенін растады. 2021 жылдың 25 тамызында Уганда Республикасының үкіметі Энтеббе халықаралық әуежайында тағы 51 ауған азаматын қабылдады.
Америка Құрама Штаттары
Соңғы 40 жылда АҚШ-та тұратын ауған иммигранттарының саны шамамен 4000-нан 195 мыңға дейін өсті. Халық санының өсуінің басым бөлігі екі кезең арасында болды: 2010-2019 жылдар және 2021 жылдан бастап. 2010 жылдардағы 10 жылдық кезеңде Ауғанстан халқының саны 2010 жылғы 54 мыңнан 2019 жылы шамамен 132 мыңға дейін өсті. Сонымен қатар, 2021 жылы Ауғанстаннан американдық әскерлер шығарылған кезде, халық тағы да өсті, ол тағы 76 мыңға артты. 2021 жылдың 7 тамызында Талибаннан туындаған қауіптің салдарынан АҚШ-тың Кабулдағы елшілігі Ауғанстанда тұратын барлық американдық азаматтарға елден эвакуациялауды бастауды және елшіліктің барлық қызметкерлері "өздерінің функцияларын басқа жерден орындай алса" дереу кетуді жариялады. Мемлекеттік департамент 2021 жылдың 27 сәуірінде американдық әскерлерге 11 қыркүйекке дейін Ауғанстаннан кетуді бұйырғанмен, 2021 жылдың тамыз айының басында ғана Кабулдағы қауіпсіздік жағдайы күрт нашарлады. Бұл Талибан әскерлерінің Ауғанстанды бір қаладан және/немесе провинциядан бірінен кейін бірі басып алу кезеңі еді. 12 тамызда АҚШ-тың Кабулдағы елшілігі барлық АҚШ азаматтарына мүмкіндігі болса коммерциялық рейстер арқылы Ауғанстаннан дереу кетуді, ал оны сатып ала алмаса, репатриациялық несие туралы ақпарат алу үшін елшілікке хабарласуды тапсырды. 2021 жылдың 18 тамызында Елшілік АҚШ азаматтары мен LPR (заңды тұрақты тұрғындар), олардың жұбайлары мен үйленбеген балаларымен бірге Хамид Карзай халықаралық әуежайына барып, Кэмп-Салливан әуежайына кіру туралы тағы бір ескерту жасады. Бұл жаңалық Талибан билігінен қашуға тырысатын көптеген ауған азаматтарына жеткенде, олар HKIA-ға ағылып келді. 2021 жылы Ауғанстан тарихындағы ең ірі гуманитарлық эвакуацияны бастады, оған 80 мыңнан астам адам қатысты. Осылайша 2021 жылдың 15 тамызынан 31 тамызына дейін "Одақтастарға баспана" операциясының екінші кезеңі басталды. 21 және 25 тамызда АҚШ-тың елшілігі тағы бір рет қауіпсіздік туралы ескерту жариялады, АҚШ азаматтарына әуежайға барудан аулақ болуға және дереу Абби қақпасы, Шығыс қақпасы және Солтүстік қақпадан шығуға кеңес берді. 2021 жылдың 26 тамызында CNN HKIA-да болған екі жарылыс салдарынан 13 АҚШ теңіз жауынгері мен әуежай қабырғасының сыртында шамамен 60 ауған азаматы қаза тапқанын хабарлады. АҚШ Араб Әмірліктерінен 10 мыңнан астам ауған босқынын қабылдады, олар басқа елдердің атынан уақытша қоныс тепті. Алайда 2022 жылдың тамызына дейін Абу-Дабидегі мекемеде 12 мыңға жуық босқын қалды. Босқындар қайта қоныстандырудың баяу және ашық емес процесіне, сондай-ақ тұру жағдайларына наразылық білдіре бастады. Жауынгерлік шерулер 2022 жылдың қазан айында қайтадан басталды. Канадаға көшіп келген босқынның айтуынша, ол Әмірліктердегі мекемеде "психологиялық жағынан зардап шегуде". "Одақтастарға көмек" операциясы барысында АҚШ 76 мыңнан астам эвакуацияланған ауған азаматына гуманитарлық шарт бойынша бостандыққа шығуға рұқсат берді. Гуманитарлық шарт бойынша босату – бұл Құрама Штаттарға кіруге жарамсыз адамдарға Ішкі қауіпсіздік министрінің елге кіруге уақытша рұқсат беру әдісі. Бұл азаматтар "шұғыл гуманитарлық себептермен немесе маңызды қоғамдық пайда үшін" елге шартты түрде жіберіледі. Ауған азаматтары үшін бұл мәртебе 2 жыл мерзімге берілді, сонымен қатар бұл шартты түрде босатылғандарға елде жұмыс істеуге рұқсат берілді. Гуманитарлық шарт бойынша босатылған азаматтар арнайы иммигрант визасы (SIV) немесе стандартты иммиграциялық процедура арқылы қабылданған азаматтардан ерекшеленеді, өйткені олар заңды тұрақты тұруға (немесе жасыл карта) мәртебесіне жету үшін белгіленген жолды таба алмайды. 2023 жылдың маусым айында БҰҰ Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (ФАО) және БҰҰ Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы (ДДП) Ауғанстандағы қазіргі жағдайды талқылады. Ауғанстанда шамамен 15,3 миллион адам (талдау жүргізілген халықтың 35 пайызы) қатты азық-түлік қауіпсіздігіне тап болып отыр, оның ішінде 2,8 миллионнан астам адам төтенше жағдайға ұшырады. 3,2 миллионнан астам бала және 804 мың жүкті және бала емізетін әйелдер қатты тамақтанудан зардап шегеді. Сол айда Ішкі қауіпсіздік департаменті (DHS) АҚШ-та тұратын ауған азаматтары үшін жаңа бағдарлама ашты. Бұл бағдарлама ауған гуманитарлық шартты түрде босатылғандарға, егер олар жарамды санаттарға жатса, әсіресе егер олар бастапқыда Құрама Штаттарда "Одақтастарға баспана" операциясының бөлігі ретінде шартты түрде босатылған болса, шартты түрде босату мәртебесіне ие болу үшін АҚШ Кеден және Иммиграциялық Қызметтерін...
And thus began, the second phase of Operation Allies Refuge from 15 August to 31 August 2021. On August 21 and August 25, the US. Embassy once again issued security alerts advising US citizen to avoid travelling to the airport and to evacuate the Abbey Gate, East Gate and North Gate immediately. On August 26, 2021, CNN reported two explosions at the HKIA that killed 13 US Marines and approximately 60 Afghans outside the airport walls. The US admitted more than 10,000 Afghan refugees from the United Arab Emirates, which became a temporary host to them on behalf of other nations. However, nearly 12,000 refugees remained in the Abu Dhabi facility as of August 2022. Refugees began to protest the slow and opaque resettlement process and the living conditions. The protests resurfaced in October 2022. A refugee who moved to Canada said they are “psychologically suffering” in the Emirati facility. Throughout the course of Operation Allies Welcome, the United States issued humanitarian parole status to more than 76,000 evacuated Afghan nationals. Humanitarian parole serves as a method for individuals otherwise ineligible for admission into the United States to be given temporary permission to enter the country by the Secretary of Homeland Security. These individuals are paroled into the country as a result of "urgent humanitarian reasons or [for] significant public benefit" In the case of Afghan nationals, this status was given for a period of 2 years, additionally granting these parolees employment authorization in the country. Individuals granted humanitarian parole status differ from their counterparts admitted through Special Immigrant Visa (SIV) or the standard immigration process, in that they lack set pathway to achieve Lawful Permanent Residency (or Green Card) status. In June 2023, the UN Food and Agriculture Organization (FAO) and the UN World Food Programme (WFP) discussed the current situation in Afghanistan. “In Afghanistan, approximately 15.3 million people (35 percent of the population analysed) are estimated to face high acute food insecurity including just under 2.8 million people in Emergency Over 3.2 million children and 804,000 pregnant and breastfeeding women are acutely malnourished.”
In the same month, the Department of Homeland Security (DHS) opened up a new program for Afghan nationals residing in the United States. This program allowed for Afghan Humanitarian Parolees to re apply to the United States Customs and Immigration Services (USCIS) for parole status if they fell into eligible categories, particularly if they had been initially paroled into the United States as part of the initial Operation Allies Refuge. The policy was put into place by the administration of President Joe Biden, and additionally allowed for the extension of employment authorization for any individual whose re parole was approved. Afghan parolees residing in the United States continue to face an unclear future when it comes to permanent residency. Efforts such as the Afghan Adjustment Act have been introduced into both the 117th & 118th US Congressional sessions in an effort to provide a pathway to citizenship for Afghan nationals, however the bill has yet to pass both Houses of Congress, partly as a result of its key omission from the 2022 omnibus spending bill (the Consolidated Appropriations Act of 2022). Opposition to the Act has largely come from Republican lawmakers, particularly Senator Chuck Grassley, who stated in 2022 that he would not stand behind the bill "as long as the vetting process is not improved." Multiple Republicans have echoed this point of view, after 2 individuals of the more than 76,000 admitted were found to potentially pose a threat to National Security as a result of a report from the Office of the Inspector General. One former UK Special Forces officer told the BBC that "At a time when certain actions by UK Special Forces are under investigation by a public inquiry, their headquarters also had the power to prevent former Afghan Special Forces colleagues and potential witnesses to these actions from getting safely to the UK."
Адам құқықтары бұзылуы
Ауғанстаннан келген босқындар мен баспана іздеушілерге қатысты адам құқықтары бұзылуы кеңінен құжатталған. Оларға Пәкістан, Иран, Түркия, Грекия, Румыния, Сербия, Венгрия, Германия, АҚШ және бірнеше басқа НАТО мүше мемлекеттерінде жасалған қатыгездік, қудалау немесе азаптау жатады. Мысалы, Иранда тұратын ауғандықтарға мемлекеттік мектептерге қатысуына әдейі шектеу қойылды. Отбасы мүшелеріне азаматтық алу үшін, 14 жастағы ауған балалары Ирак пен Сирияда алты айлық мерзімге соғысуға тартылды. Ауған босқындарына отбасы мүшелерін көру үшін елдер арасында виза алудан жиі бас тартылды, неке, ауыр сырқаттағы отбасы мүшесі, жерлеу рәсімдері және университет бітіру салтанаты сияқты мақсаттармен отбасы мүшелерін көру үшін виза өтініштерін қарау ұзаққа созылды (әдетте бірнеше жыл). Расизм, төмен жалақы, оның ішінде ең төменгі жалақыдан да төмен жалақы, инфляция деңгейінен төмен жалақыны көтеру Еуропа және басқа да елдерде кең таралған. АҚШ әуе базаларындағы санитарлық емес жағдайлар туралы хабарлар келді, ал 2021 жылы Форт-Блистегі тамақ порциясын бір ауған босқыны онлайн жариялағаннан кейін жек көруге толы жауаптар келді. Көптеген ауған босқындарына он жылға, тіпті екі он жылға дейін отбасы мүшелерін көруге рұқсат берілмеді. Зерттеулер ауған босқындары мен олардың балаларының арасында психикалық денсаулық мәселелерінің және өзіне-өзі қол жұмсау көрсеткіштерінің жоғары екенін көрсетті.