Кіріспе

Классикалық философиядағы ұғым Nous (/UK//n//aʊ//s/, /US//n//uː//s/), νοῦς – классикалық философиядан шыққан ұғым, кейде зиярат немесе интеллектке теңестіріледі, адам санасының шындықты немесе нақтыны түсіну үшін қажетті қабілеті. Философияда қолданылатын ағылшын тіліндегі балама терминдерге «түсінік» және «ой» жатады; немесе кейде «ойлау» немесе «ақыл» (ақылға салу әрекеті емес, ақылдың өзі). Ол сондай-ақ көбінесе қабылдаумен тең келетін нәрсе ретінде сипатталады, бірақ ол сананың ішінде жұмыс істейді («сананың көзі»). Оның негізгі мағынасы «білімділік» сияқты екені айтылады. Британдық ағылшын тілінде nous «жақсы сезім» дегенді білдіреді. Ерте грек қолданысында Гомер nous сөзін адамдар мен бейнеттің саналық қызметтерін білдіру үшін қолданған, мысалы, олардың ішінде не бар екенін, дауыстап айтқандарынан гөрі. Бұл ойлау, ойлау және санамен қабылдаумен байланысты бірнеше сөздердің бірі болды. Сократқа дейінгі философияда ол эмоция сияқты дене әсерінен туындаған жай сезімдік қабылдау немесе ойлауға қарсы білім мен ойлау көзі ретінде көріне бастады. Мысалы, Гераклит «көп білім сананы үйретпейді» деп шағымданды. Кейбір грек авторлары «жоғары сана» деп аталатын интеллект қабілетін бүкіл ғаламның қасиеті деп қарастырды. Парменидтің еңбегі грек философиясының болашағына негіз салды, ал nous ұғымы оның радикалды ұсыныстарының орталық нүктесі болды. Ол сезімдер арқылы ғана қабылданатын шындық шындықтың әлемі емес деп мәлімдеді, өйткені сезімдік қабылдау соншалықты сенімсіз, ал қабылданатын нәрсе соншалықты белгісіз және өзгермелі. Оның орнына ол nous және оған байланысты сөздер (оның саналық қабылдау қызметін сипаттайтын ойлау етістігі, noein, және осы қабылдаудың өзгермейтін және мәңгілік объектілері, noēta) физикалық емес, тек зияраттық қабылдаудың басқа бір түрін сипаттайды, сезімдік қабылдаудан және сезімдік қабылдау объектілерінен ерекшеленеді. Шамамен 500 ж.б.д. туған Анаксагор – ғаламдағы барлық басқа нәрселерді олардың дұрыс тәртібіне орналастырған, оларды айналу қозғалысына бастаған және оларды белгілі бір дәрежеде бақылауға алған nous (сана) түсінігін түсіндірген алғашқы адам. (Бірақ Аристотель осыған ұқсас ұстанымға келген Клаузоменалық Гермотим туралы хабарлайды.) Анаксагордан бұрын Сократқа дейінгі философтардың арасында басқа философтар өмір мен аспанның айналуын тудыратын адам сияқты тәртіптік принципті ұсынған. Мысалы, Эмпедокл, Гесиодтен бұрын, ғаламдық тәртіп пен тірі жаратылыстарды ғаламдық махаббат тудырған деп сипаттады, ал Пифагор мен Гераклит ғаламға «ақылды» (логос) жатқызды. Анаксагордың пікірінше, ғалам шексіз бөлінетін материядан тұрады, оның әр бөлшегі, санадан басқа, кез келген нәрсеге айналуы мүмкін, бұл да материя, бірақ оны осы жалпы қоспадан бөлек немесе тірі нәрселерге араластырып табуға болады, яғни сол кездегі грек терминологиясында жаны бар (психе) нәрселер. Анаксагор: Космология тұрғысынан, Анаксагор, өзінен бұрынғы кейбір грек философтары сияқты, ғалам айналып тұрады және химиялық элементтердің әртүрлі түрлерінің араласуы мен қосылуы нәтижесінде оның көрінетін тәртібіне келді деп сенді. Оның жүйесінде nous бастапқыда осы айналу қозғалысын бастады, бірақ механикалық қозғалыс басталғаннан кейін міндетті түрде рөлін жалғастырмайды. Оның сипаттауы басқаша айтқанда (сол уақыт үшін таңқаларлық) денелік немесе механикалық, ай жерден, күн мен жұлдыздар қызыл ыстық металдан жасалған (кейін Сократ сотталу кезінде осы сенімдерді ұстаған деп айыпталды) және nous өзі физикалық жағынан жұқа материя түрі, ол да ғаламның дамуымен жиналды және шоғырланды. Бұл nous (сана) тәнсіз емес, ол барлық заттардың ең жұқасы. Дегенмен, nous пен басқа заттар арасындағы айырмашылық оның схемасын кейде ерекше дуализм ретінде сипаттауға себеп болады. Мысалы, «Меморабилия 1.4.8» еңбегінде ол Сократтың дінге күмәнданатын досынан: «Сен сананың (nous) еш жерде жалғыз өмір сүрмейтінін және сен оны кездейсоқ ұстап алғаныңды, ал сен ойлағандай, өте үлкен және шексіз көп нәрселер [барлық жер мен су] қандай да бір ақылсыздық арқылы осындай реттелген жағдайда екенін ойлайсың ба?» деп сұрағанын суреттейді. Кейінірек сол талқылауда ол әр адамның денесін басқаратын nous-ты барлық нәрседе болатын және барлық нәрсені өз қалауынша ұйымдастыратын құдайдың жақсы сезімімен (phronēsis) салыстырады (1.4.17). Платон Сократтың өзінің «Филебус» 28d-де сол пікірді, nous және фронес сөздерін қолданып айтқанын хабарлайды.

Платон

Платон ноусты сол кездегі күнделікті грек тілінде кеңінен қолданды және көбінесе «саналы сезім» немесе «білу» дегенді білдірді. Екінші жағынан, оның кейбір платондық диалогтарындағы маңызды кейіпкерлер оны жоғары деңгейде сипаттайды, бұл бұрыннан бар екені белгілі. «Филеб» 28c-де Сократ: «Барлық философтар келіседі – және осы арқылы өздерін жоғары қояды, – ақыл (ноус) аспан мен жердің патшасы. Бәлкім, олар дұрыс айтады», – дейді, ал кейін «Бұл сөздер ежелгі адамдардың ғаламды ақыл (ноус) әрдайым басқарады деген пікірін растайды» деп қосады. «Кратил» еңбегінде Платон даналық құдайы Афинаның атын Атеоноа (Ἀθεονόα) – «құдайдың (теос) ақылы (ноус)» деп түсіндіреді. «Фаидон» еңбегінде Платонның ұстазы Сократ өлер алдында Анаксагордың дүниелердің ретіне себеп болатын ғаламдық ноус тұжырымын ашқанының өзі үшін маңызды бетбұрыс болғанын айтады. Бірақ ол Анаксагордың себеп-салдар туралы материалистік түсінігімен келіспейтінін, өйткені ол өзінің ілімінің мәнін дұрыс түсінбегенін білдірді. Сократ Анаксагордың «біздің бір-бірімізбен сөйлесуімізге себеп ретінде дауыс, ауа, есту және осы сияқты көптеген нәрселерді келтіретінін, ал мені айыптаған дұрыс шешімді афинялықтар қабылдағанын айта алмайтынын» айтты. Екінші жағынан, Сократ табиғаттың барлық бөліктері мақсат тұтатын жақсылықты толыққанды түсіне алмағанын ұғындырды. Жеке тұлғалардың түсіну көзі болып табылатын ноус туралы Платон Анаксагордан өзге Парменидтің идеяларын да қолданғаны белгілі. Парменид сияқты, Платон сезімге сүйенудің нағыз білімге емес, тек пікірге ғана алып келетінін айтты. Оның орнына Платонның философиялық кейіпкерлері ноус шындықты құдайлар мен даймон сияқты тікелей қабылдауы керек деп санайды. Біздің санамыз заттарды түсіну үшін тікелей көретін нәрселер – үнемі өзгеріп отыратын материалдық емес, әртүрлі жағдайда бар болатын өзгермейтін нәрселер, яғни «формалар» немесе «идеялар» болуы керек. Дегенмен ол қазіргі философтардың көптегені (қазіргі ғылымдағыдай) ноус пен сезімнің бір физикалық әрекеттің екі жағы ғана екенін және сезімнің білім мен түсініктің көзі екенін (керісінше емес) дәлелдегенін білді. Платонның адамдардың ноусы олардың сезімдік қабылдау мен жануарлардың ойлауын жақсартатын нәрселерді түсінуіне қалай көмектесетіні ұзақ талқылаулар мен пікірталастардың тақырыбы болып табылады. Бір жағынан, «Республика» еңбегінде Платонның Сократы Күннің аналогиясы мен Үңгірдің аллегориясында адамдардың сырттан келген нәрсеге байланысты анық көре алатынын, күн сәулесінің көзді көруге көмектесетіні сияқты сипаттайды. Ақыл-ойға арналған осы жарық көзі «Жақсылық Формасы» деп аталады. Екінші жағынан, мысалы, «Мено» еңбегінде Платонның Сократы адамдардың жанында бұрынғы өмірлерден есте сақталған идеялармен туатынын түсіндіретін анамнез теориясын айтады. Екі теория да үлкен ықпалға ие болды. Ксенофонт сияқты Платонның Сократы жанды саяси тұрғыда, басқарушы бөліктерімен және табиғатынан басқарылуға арналған бөліктерімен жиі сипаттайды. Ноус жеке адам жанының ұтымды (логистикалық) бөлігімен байланысты, ол табиғатынан басқаруға тиіс. «Республика» еңбегінде «бөлінген сызықтың аналогиясы» деп аталатын осы рационалды бөлігінде ерекше функция атқарады. Платон ноусты жанның жалғыз өлмейтін бөлігі деп есептеді. «Тимей» еңбегінде ғалам туралы әңгімеші кейіпкер «сенімді оқиғаны» айтады, онда ноус біздің ғаламымызға ұтымды тәртіп келтірген демиургтың немесе жасаушының шығармашылық жұмысына жауапты. Бұл шебер мәңгілік формалар әлемінде көргенін еліктеді. «Филеб» еңбегінде Сократ жеке адамдағы ноус ғаламдық ноустың бір бөлігі болуы керек екенін, адам денесі әлемнің қалған бөлігінде кездесетін элементтердің кішкентай бөлігінен жасалғандай екенін айтады. Бұл ноус барлық жеке нәрселердің себебі болып табылады.

Аристотель

Аристотель Платон сияқты адамның ақыл-ойы (nous) мен сезімдік қабылдауды біршама ұқсас, бірақ сонымен қатар ерекше деп қарастырды. Іс-әрекеттегі сезімдік қабылдау "sensus communis" және қиял арқылы ойға суреттерді береді, оларсыз ойлану мүмкін емес. Бірақ басқа жануарларда sensus communis және қиял бар, ал олардың ешқайсысында да nous жоқ. Аристотельдіктер формаларды қабылдауды жануарлар секілді түрлерді сезімтал немесе сезімтал формаларды қабылдаумен, және nous басқаша қабылданатын түрлерді ақылға қонымды деп бөледі. Платон сияқты Аристотель nous-ты logos (ақыл)бен, ерекше адамға тән нәрсе ретінде байланыстырды, бірақ сонымен қатар nous-ты logos-тан ажыратты, осылайша анықтамалар беру қабілетін оларды дәлелдеу үшін қолданатын қабілеттен ажыратты. "Никомах этикасында" Аристотель жанды (psychē) екіге бөледі: ақылға ие және ақылсыз. Бірақ содан кейін ақылға ие бөлікті төменгі (logistikos) және жоғары "білу" (epistēmonikos) бөлігіне, жалпы принциптерді (archai) қарастыратын бөлікке бөледі. Nous, ол анықтамалардың алғашқы принциптерінің немесе көздерінің (archai) көзі болып табылады және адамдар тәжірибе жинақтаған сайын табиғи түрде дамиды. Бұл туралы ол жанның басқа төрт шындықты ашып көрсететін қабілеттерін салыстырғаннан кейін түсіндіреді: техникалық білу (technē), логикалық түрде дедукцияланған білім (epistēmē, кейде "ғылыми білім" деп аударылады), практикалық даналық (phronēsis) және ақырында теориялық даналық (sophia), оны Аристотель nous және epistēmē ұштастырған. Бұл nous-тан басқалардың барлығы ақыл-ойының түрлері (logos). Аристотельдің философиялық еңбектері оның ұстазы Платонның сократиялық тақырыптарының көпшілігін жалғастырады. Оның жаңа ұсыныстарының арасында себептілік байланысын түсіндіру жолы болды, ал nous оның түсіндірмесінің маңызды бөлігі болып табылады. Жоғарыда айтылғандай, Платон Анаксагордың материализмін сынға алды, яғни табиғаттың ақыл-ойы тек космосты қозғалыспен қамтамасыз етеді, бірақ физикалық оқиғалардың себебі ретінде қарастырылмайды. Аристотель бір уақытта төрт себеп бойынша заттардың өзгеруін сипаттауға болады деп түсіндірді. Осы төрт себептің екеуі материалистік түсінікке ұқсас: әр нәрсенің өзін қандай болса, солай етіп көрсететін материалы бар, ал басқа бір нәрсе қозғалыс бастайды немесе қандай да бір өзгеру процесін бастайды. Бірақ сонымен бірге Аристотельдің айтуынша, әр нәрсенің себебі болып табылады табиғи нысандар олар айналуға бейім, және табиғи мақсаттар немесе мақсаттар, олар табиғатта себеп ретінде бар, тіпті адам жоспарлары мен мақсаттары қатысы жоқ жағдайларда да. Соңғы екі себеп ("формальды" және "түпкілікті") табиғаттың ақылды тәртіп принципінің үздіксіз әсерін қамтиды. Аристотельдің себеп-салдарлық байланысын сипаттауы тірі жандардың табиғи дамуында айрықша айқын көрінеді. Бұл Аристотельдің себептілік пен қозғалысты барлық заттардың әлеуеттері мен нақтылығы тұрғысынан талдап-қарау әдісіне әкеледі, бұл арқылы барлық заттардың әр түрлі мүмкіндіктері немесе форма мен аяқтау мүмкіндіктері бар және бұл мүмкіндіктер олардың әлеуетті нысандары нақты немесе белсенді шындыққа айналған сайын толықтай нақты болады (біреу олар өздігінен, табиғатта, егер басқа табиғи нәрселер болғандықтан тоқталмаса). Мысалы, тастың табиғатында жерге құлау мүмкіндігі бар және егер ештеңе жол бермесе, ол солай істейді және осы табиғи бейімділікті жүзеге асырады. Аристотель ойлауды да осылай талдаған. Оның ойынша, түсіну мүмкіндігі ақыл мен сезімдік қабылдау арасындағы қарым-қатынаста жатыр. Аристотельдің "активті ақыл" және "пассивтік ақыл" (бұл терминдер басқа терминдермен бірге) деп аталатын ұғым туралы айтқандары "философия тарихындағы ең көп зерттелген сөйлемдер" қатарына жатады. Бұл терминдер Аристотельдің "De Anima" кітабының ІІІ кітабындағы бір үзіндіден алынған. Келесі үзіндіде грек тіліндегі негізгі сөздердің кейбірі квадрат жақшада берілген: табиғатта әр түрдің материалы [hylē] (бұл сол түрдің барлық жеке заттары) бар, бірақ олардың барлығы қалыптасқан себепті және өнімді нәрсе, өйткені бұл материалға қатысты өнерде, жанда [psychē] да осы ерекше аспектілердің болуы қажет; бір түрі - ақыл [nous] барлық нәрсеге айналу арқылы, екіншісі - барлық нәрсеге айналу арқылы, жарық сияқты белсенді жағдай [hexis] де күшті түстерді түстер ретінде жұмыс істеуге мәжбүр етеді [to phōs poiei ta dunamei onta chrōmata energeiai chrōmata]. Бұл ақыл-ой [оның өзі, мүмкін нәрселерді өздері сияқты жұмыс істеуге мәжбүрлейтін жарық сияқты] бөлек, сондай-ақ қасиеттері жоқ және қоспаған, өйткені ол өзінің мәні бойынша жұмыс істеп жатқан нәрсе [energeia], әрекет ететін нәрсе әрқашан әрекетке түсетін нәрседен жоғарырақ, басқаратын көз материалынан жоғарырақ. Білім [epistēmē], жұмыс істеп тұрғанда, ол білетін нәрсемен бірдей, ал білімнің әлеуеті кез келген білушіде уақыт бойынша бірінші болып келсе, барлық нәрселерде тіпті уақыт бойынша да басымдық алмайды. Бұл ол бір уақытта ойлайды, ал басқа уақытта ойламайды дегенді білдірмейді, бірақ бөлінген кезде ол дәл сол нәрсе болып табылады, және осы ғана өлімсіз және мәңгілік (бізде ешқандай естелік болмаса да, өйткені осы ақыл-ой әрекетке түспейді, ал әрекетке түсетін түрі жойылмайды), және осысыз ешкім ойламайды. Бұл үзінді Аристотельдің әлеует пен нақтылық арасындағы айырмашылығына сәйкес "адамның ақыл-ойы бастапқы күйінен, онда ол ойламайды, кейінгі күйіне, онда ол ойлайды, қалай өтетінін" түсіндіруге тырысады. Мысалы, Александр Афродисийский осы активті ақылды, De Anima-да түсіндірілген Құдаймен теңестірді, ал Фемистий оларды жай ғана теңестіруге болмайды деп ойлады. (Төменде қараңыз.) Платон сияқты Аристотель де Анаксагордың ғарыштық ақыл-ойы космосқа ниеттер немесе мақсаттар болуын білдіреді және талап етеді: "Анаксагор жақсылықты қозғалыстың себебі ретінде принцип деп қарастырады; өйткені Ақыл (nous) нәрселерді қозғайды, бірақ оларды қандай да бір мақсат үшін қозғайды, сондықтан басқа жақсылық болуы керек - егер біз айтқандай болмаса; өйткені біздің көзқарасымызда медицина өнері белгілі бір дәрежеде денсаулық болып табылады." Аристотельдің философиясында дене жаны (psychē) оны тірі ететін және оның іске асырылған формасы болып табылады; сондықтан, өсімдіктердің тіршілік әрекеті де барлық тірі нәрселерде жаны бар. Ақыл-ой (nous) қабілет, факультет, бөлік немесе адам жанының бір аспектісі ретінде әр түрлі сипатталуы мүмкін. Аристотель үшін жан мен nous бірдей емес. Ол nous жанның қалған бөлігінсіз де сақталуы мүмкін екендігін жобаламады, Платон сияқты, бірақ ол осы мәңгілік nous-қа ешқандай естеліктер немесе жеке адамның өміріне тән ештеңе кірмейтінін нақты айтады. "Жануарлардың тууында" Аристотель нақты айтады, басқа жаның бөліктері ата-аналардан физикалық түрде келсе, адамның nous сырттан, денеге келуі керек, өйткені ол құдайға тән немесе қасиетті, және ол дененің energeia-сымен ештеңе ортақ емес. Бұл Александр Афродисийскийдің жоғарыда айтылған De Anima және "Метафизикадан" алынған өткелдермен байланыстыратын тағы бір өткелі болды, Аристотельдің ниеттерін түсіну үшін.

Аристотельден кейінгі классикалық теориялар

Көне заманға дейін Еуропа, Африка және Таяу Шығыстағы ой-санаға қатысты бүгінгі күнге дейін жеткен пікірталастардың көп бөлігі Аристотель мен Платонды дұрыс түсіндіруге байланысты болды. Дегенмен, кем дегенде классикалық кезеңде Эпикурлық сияқты, қазіргі ғылымға жақын материалдық философиялар да салыстырмалы түрде кең таралған. Эпикурлықтар қателіктердің себебі дене сезімдерінің өзі емес, олардың түсіндірілуі болуы мүмкін деп сенді. Эпикурлықтар ақылдың сезімдік қабылдаудан жалпы ұғымдарды қалай құратынын сипаттау үшін "пролепсис" терминін қолданды. Гераклитке қарағанда Анаксагорға көбірек ұқсас стоиктер үшін ғаламдағы тәртіп "логос" деп аталатын бірлік – ғаламдық ақылдан туындайды. Бірақ Анаксагор айтқандай, бұл ғаламдық ақыл, адам ақыл-ойы сияқты, бірақ одан жоғары, жеке адамның ақыл-ойымен байланысты. Алайда, стоиктер тәнсіз себептерді пайдаланбады, физика мен адам ойлауын материя мен күштер тұрғысынан түсіндіруге тырысты. Аристотелизмдегідей, олар ақыл-ойды идеялармен белгілеуді немесе қалыптастыруды талап ететін сезімдік деректерді түсіндірді және адамдардың нәрселерді түсінуіне көмектесетін ортақ түсініктерге (койнэ энноя) ие екенін айтты. Олар үшін "нус" – жан, "қалайда болса да" (pôs echon) жайлы, ал жан – пневма, яғни от немесе ауа немесе олардың қоспасы. Платон сияқты, олар "нусты" жанның басқарушы бөлігі деп қарастырды. Альбинус Аристотельдің "нусын" Әлемнің бірінші қозғаушысы ретінде Платонның "Жақсылық идеясымен" теңестірген алғашқы авторлардың бірі болды. Ол өлместік туралы ілімге қарсы күшті дәлелдер келтірді. Екінші жағынан, ол белсенді ақыл-ойымен (nous poietikos) адамның әлеуетті ақыл-ойының нақтырақ болуына себеп болатын нәрсені, адамның ішіндегі емес, құдайлық жаратушының өзімен байланыстырды. Александр да ақыл-ойға қатысты бірнеше техникалық терминдердің дамуына ықпал етті, олар Әл-Фараби, Ибн Сина және Ибн Рушд сияқты көрнекті ислам философтары арасында кең таралды. "Ақыл-ой жағдайында" (intellectus in habitu) – адам ақыл-ойының ойлар жиынтығын қабылдаған кезеңі, сондықтан ол оларды ойлауға қабілетті, бірақ әлі ойламайды. Ислам философиясында "қол жеткізілген ақыл-ой" деп аталған сыртқы ақыл-ой, адамнан тысқары келген, ойдың нысанына айналған және материалдық ақыл-ойының нақты және белсенді болуын қамтамасыз ететін тәнсіз белсенді ақыл-ойы. Бұл термин Александрдың араб тіліне жасалған ерекше көркем аудармасынан шыққан болуы мүмкін. Плотин де осындай терминді қолданды. Қалай болғанда да, Әл-Фараби мен Ибн Синада бұл термин жаңа мағынаға ие болды, оны қарапайым мағынадағы белсенді ақыл-ойдан ажыратып, адам ақыл-ойының соңғы сатысы ретінде қарастырды, онда адамның белсенді ақыл-ойы мен трансценденттік "нус" арасында жақын қарым-қатынас ("қосылу") орнатылады.

Темистий

Темистий, бұл мәселеге қатысты тағы бір ықпалды түсіндіруші, Аристотельді басқаша түсіндірді, ол пассивті немесе материалдық интеллект "өз қызметі үшін дене мүшесін пайдаланбайды, денемен толығымен араласпайды, сезімтал емес және [материядан] бөлек". Бұл адамның потенциалды интеллектісі, белсенді интеллектісі ғана емес, тәнсіз субстанция немесе тәнсіз субстанцияның қасиеті екенін білдіреді. Темистийдің пікірінше, адам жаны "адам ойлауының бастапқы кезінде белсенді интеллект оған араласқанда" өлмейтін болады. Екінші жағынан, Александр мен Плотин сияқты, ол белсенді интеллектіні адамнан жоғары және сыртында өмір сүретін трансценденттік болмыс ретінде қарастырды. Александрдан өзгеше, ол бұл болмысты Әлемнің бірінші себебімен теңестірмеді, бірақ одан төменгі деңгейдегі нәрсемен. Дегенмен, ол оны Платонның Жақсылық Идеясымен теңестірді.

Плотин мен неоплатонизм

Кейінгі грек және рим жазушыларының ішінде неоплатонизмнің бастамашысы Плотин ерекше маңызды. Александр Афродизийский мен Темистий сияқты, ол өзін Платон мен Аристотельдің ілімдерін түсіндіретін комментатор ретінде қарастырды. Бірақ «Эннеадаларында» ол бұл авторлардан да асып түсті, көбінесе бұрынғы авторлар, мысалы, Апамеялық Нумений сияқтылардың ықпалымен, азырақ нақты айтылған үзінділермен жұмыс істеді. Неоплатонизм кейінгі классикалық және орта ғасырлық философияда, теологияда және космологияда интеллект туралы пікірталасқа үлкен серпіліс берді. Неоплатонизмде болмыстың бірнеше деңгейлері немесе гипостаздары бар, оның ішінде табиғи және көрінетін әлем төменгі бөлігі ретінде қарастырылады. Монада немесе «Бір», Платонның ұғымына сүйене отырып, кейде «Жақсы» деп те сипатталады. Бұл – дунамис немесе болу мүмкіндігі. Ол эманация арқылы басқа деңгейлерді тудырады. Nous (әдетте осы контексте «Интеллект» немесе «Ақыл», кейде «ой» немесе «эсте») Құдай ретінде сипатталады, немесе дәлірек айтқанда, Құдайдың бейнесі. Ол өзінің мазмұнын, яғни ойларды Платонның идеяларымен немесе формаларымен (eide) теңестіреді. Бұл Интеллекттің ойлауы – өмірдің ең жоғары белсенділігі. Осы ойлаудың іске асуы (energeia) – формалардың болуы. Бұл Интеллект – өмірдің алғашқы қағидасы немесе негізі. Бір оған бұрын, бірақ себеп әсерден бұрын болатын жағдай сияқты емес, керісінше, Интеллект – Бірдің эманациясы деп аталады. Бір – осы өмірлік негіздің болу мүмкіндігі. Жан (психе). Жан да энергея: ол өз ойларына әсер етеді немесе іске асырады және «ақыл-ойының ішінде біртұтас ой ретінде қамтылған рухани немесе ноэтикалық Космостың тірі бейнесі болып табылатын жеке, материалдық космосты» жасайды. Сондықтан, табиғаттағы нәрселерді физикалық тұрғыдан қабылдайтын және оны шындық деп түсінетін – жан. Плотиннің жаны Аристотель терминологиясындағы әлеуетті интеллектке ұқсас рөл атқарады. Олар сондай-ақ анамнезис теориясын қабылдады, яғни біздің өлмейтін жандарымыздың бұрынғы өмірінен келетін білім, Платонның кейбір диалогтарында кездесетіндей. Кейінгі платонистер Нумений Апамейский сияқты, ностың үш бөлек манифестациясынан тұратын иерархияны ажыратты. Кейінгі танымал неоплатониктерге Порфирий және Прокл кіреді.

Діндегі ортағасырлық нойс

Грек философиясы Орта ғасырларды қалыптастырған ірі діндерге әсер етті, және осының бір қыры – ноус ұғымы болды.

Гностицизм

Гностицизм – неоплатонизм мен неопифагорлықтан шабыттанған идеяларды қамтитын, бірақ мойындалған философиялық емес, синкретикалық діни ағым болған кейінгі классикалық қозғалыс.

Валентин

Валентиандық ілімде Нус – бірінші еркек Эон. Ол өзінің жұптас әйел Эоны, Алетеямен (ақиқат) бірге Пропатор Битостан (Προπάτωρ Βυθος "Ата тереңдіктері") және оның мәңгілік Энноясынан (ой) немесе Сигеден (тыныштық) шығады. Басқа еркек Эондар сияқты, ол кейде андрогин болып есептеледі, өзінің ішінде осымен жұптасқан әйел Эонды қамтиды. Ол – жалғыз туған Ұл, және Әке, Барлық Нәрсенің Бастауы деп аталады, себебі одан Огдоадты (сегіздік), содан кейін Декаданы (ондық), одан Додекаданы (он екілік) толықтыратын қалған Эондар тікелей немесе аралықта алынады; барлығы отыз Эон Плероманы құрайды. Тек ол ғана Пропаторды білуге қабілетті, бірақ ол басқа Эондарға да осындай білім беруді қалағанда, Сиге оны тоқтатты. София ("Даналық"), отыз Эонның ең кішісі, осы білімге деген құштарлығынан қауіпке ұшырағанда, Нус оны қорғауға бірінші болып кірісті. Ол арқылы немесе Пропатор арқылы Горос оны қалпына келтіру үшін жіберілді. Оның қалпына келтірілгеннен кейін, Нус, Пропатордың қамқорлығымен, Плеромаға тұрақтылық және нығайту (εις πήξιν και στηριγμόν) сыйлау үшін Мәсіх пен Киелі Рухтан жаңа жұпты жаратты. Осы үшін Мәсіх Эондарға Пропатордың өзі түсініксіз екенін, және оны тек жалғыз туған Ұл (Нус) арқылы ғана сезінуге болатынын үйретеді.

Офиттер

Офиттер демиург Иалдабаот өзі жаратқан архонттармен қақтығысқа түскеннен кейін, Офиоморф атты ұлды жаратты деп санайтын. Ол жылан түріндегі Ақыл (Nous) деп аталады. Осы тұлға бақтағы жыланға айналып, Софияның бұйрығымен әрекет етуге мәжбүр болды.

Базилидтер

Базилидийлердің кейінгі ілімінде де осыған ұқсас Нус тұжырымы кездеседі, онда ол Туылмаған Әкеден туған бірінші ұл және Логостың атасы, ал одан Фронесис, София және Дунамис тізбектей пайда болады. Бірақ осы ілімде Нус Мәсіхпен теңестіріледі, оған Иса деп ат қойылады, сенушілерді құтқару үшін жіберіледі және оны жібергенге қайта оралады, бірақ оның азаптауы тек сырттай ғана болады, ал Шимон Киринейлік айқышқа шегеленіп, оның орнына өтеді. Дегенмен, Нус Базилидтің өзінің бастапқы жүйесінде де болған болуы мүмкін; өйткені оның Огдоады, "әлемнің ұлы Архоны, айтылмас" Ириней атаған бес мүшеден (жоғарыда айтылғандай) және Александриялық Климентте кездесетін Дикайосин мен Эйренеден тұрады, олар бастауыш Әкеге қосылған.

Симон Магус

Бұл жүйелердің бастауы Симонның жүйесі болып табылады, оның алты "тамыры" - тұқымсыз оттан шыққан Nous. Гипполит бұл "тамырлардың" Валентиннің Бытхостан тудырған алғашқы алты эонмен сәйкес екенін айтады. Симон өзінің "Апофазис Мегале" еңбегінде: "Nous және Epinoia аспан мен жерге сәйкес келеді" дейді, бұл оның алты эманациясының алты материалдық аналогының тізімі. Бұл тізімнің Геродоттың парсылардың құдай санаған алты материалдық нысанымен сәйкестігі, сондай-ақ Симонның отты бастапқы күш ретінде бағалауы, осы жүйелердің бір қырынан шығу тегін Иранда іздеуге итермелейді. Екінші жағынан, олар Пифагор және Платонның ілімдерімен байланысты.

Мандайлық

Мандай тілінде мана (ࡌࡀࡍࡀ) әртүрлі түрде "ақыл", "ноус" немесе "қазына" деп аударылған. Мандей формуласы "Мен Ұлы Өмірдің манасымын" – бұл "Сол Гинзаның" 2-кітабындағы көптеген әндерде жиі кездесетін сөз тіркесі.

Ортағасырлық ислам философиясы

Орта ғасырларда философияның өзі көп жағдайда ислам, христиандық және иудаизм сияқты басым монотеистік діндерге қарсы тұрды деп есептелді. Бірнеше ғасыр бойы ең күшті философиялық дәстүр ислам философтарының арасында қалыптасты, олар кейіннен батыс христиан әлемінің соңғы ортағасырлық философтарына және Жерорта теңізі аймағындағы еврей диаспорасына зор әсер етті. Аль-Кинди сияқты ертерек мұсылман философтары болғанымен, ақыл-ой тұрғысынан ең ықпалды үш философ – Аль-Фараби, Авиценна және, соңында, Испанияда тұрған және орта ғасырдың соңында еврей және христиан философтары арасында үлкен беделге ие болған Аверроэс еді.

Әл-Фараби

Аль-Фарабидің ықпалды философиялық схемасының нақты алғышарттары, онда нюс (арабша ʿaql) маңызды рөл атқарады, орта ғасырларда оған қол жеткізген мәтіндердің көптеп жоғалуына байланысты енді толыққанды анық емес. Ол, кем дегенде, кейбір тұрғыларында жаңашыл болған. Оған неоплатонизм, неопифагорейлік сияқты соңғы классикалық дәуірдің әсері болған, бірақ оның дәл қалай болғаны нақты емес. Плотин, Темистий және Афродизиялық Александрның оған әсер еткені қабылданған. Алайда, бұл үшеуі де белсенді интеллектіні "болу иерархиясының ең жоғасында немесе оған жақын" орналастырғанда, әл-Фараби оны ерекше трансценденттік интеллектілер тізіміндегі ең төменгі деңгейге қойғанын нақтылады. Ол мұны анық түрде жасаған алғашқы адам. Сонымен қатар, ол аспан сфераларының себептік иерархиясының және оларға параллель беймәлім интеллектілердің бар екенін тұжырымдаған алғашқы философ болды. Әл-Фараби осы схемаға екі деңгейдегі пайғамбарлық түсіндіруін де енгізді. Дэвидсонның (59-бет) сөзіне сүйенсек: екі деңгейдің төменгісі, нақтырақ айтқанда "набууа" деп аталатыны, интеллектын толық жетілдірмеген адамдарға беріледі, ал жоғарысы, әл-Фараби кейде анықтап "уахи" деп атап көрсетеді, тек қана интеллектының жетілу сатысына жеткендерге ғана келеді. Бұл қиял (арабша mutakhayyila; грекше phantasia) арқылы жүзеге асады, бұл қабілетті Аристотель бұрын сипаттаған және әл-Фараби жанның рационалды бөлігіне қызмет ететіндей етіп түсіндірген (арабша ʿaql; грекше nous). Бұл қиял қабілеті сезімдік қабылдауларды (махсусат) сақтайды, оларды бөліп немесе қайта біріктіріп, кейіннен түстерде көрінетін бейнелі немесе символдық бейнелерді (мухакат) жасайды, сондай-ақ саналы ойлаудан (равийя) өзгеше жолмен қазіргі және болашақ оқиғаларды көрінетіндей етеді. Әл-Фарабидің пікірінше, мұның бәрі белсенді интеллектінің ықпалында болады. Теориялық шындық тек бейнелі немесе символдық түрде ғана осы қабілетке жете алады, себебі қиял – физикалық қабілет және теориялық ақпаратты тиісті абстрактілі түрде қабылдай алмайды. Бұл көбінесе түстерде болады, бірақ сирек ояу күйде кездеседі. Пайғамбарлықтың төменгі түрі қиял қабілеті үшін ең жақсысы, бірақ жоғары деңгейдегі пайғамбарлыққа тек қабылдағыш қиял ғана емес, сонымен қатар "жетілген интеллектінің" болуы қажет, онда адамның нюсы Құдай мағынасында белсенді интеллектімен "бірлеседі". Мұндай пайғамбар сонымен қатар философ болады. Егер философ-пайғамбарда қажетті басшылық қасиеттері болса, ол философ-патшаға айналады.

Авиценна

Космология тұрғысынан, Дэвидсонның пікірінше (82-бет), "Авиценнаның ғалам құрылымы Әл-Фарабидің құрылымымен дерлік бірдей" бірақ егжей-тегжейлі айырмашылықтар бар. Әл-Фарабидегідей, интеллекттің, ақылдың немесе нустың бірнеше деңгейі бар, олардың әрқайсысы бір аспан шеберімен байланысты. Авиценна осы жоғары интеллекттердің әрқайсысының тудыратын үш түрлі әсерін егжей-тегжейлі сипаттайды, әрқайсысы бір деңгей жоғары интеллекттің қажетті және мүмкін екендігін "ойлайды". Әрқайсысы төмен қарай өзінің аспан шеберінің денесі мен жанын, сондай-ақ келесі төменгі деңгейдегі интеллектті "шығарады". Әл-Фарабидегідей, белсенді интеллект тізбектегі соңғысы болып табылады. Авиценна белсенді интеллектті тек түсінікті ой мен біз өмір сүретін "ай астындағы" әлемдегі нысандардың ғана емес, сонымен қатар материяның да себебі деп санайды. (Яғни, үш әсер.) Адам жанының жұмыс істеуі туралы Авиценна, Әл-Фараби сияқты, "материалдық интеллектті" немесе әлеуетті интеллектті материалдық емес нәрсе ретінде қарастырады. Ол жанның денесіз екеніне, ал әлеуетті интеллект оның туғаннан бері жанында болатын қасиеті екеніне сенді. Әл-Фарабидегідей, ойлау үшін әлеуеттің тағы екі сатысы бар, олар әлі нақты ойлау емес, біріншіден, ақыл-ойымыз біз басқаша ойлай алмайтын ең негізгі түсінікті ойларды қабылдайды, мысалы, "бүтін бөліктен үлкен", содан кейін ойлана алатын туынды түсінікті ойлардың екінші деңгейі келеді. Авиценнаның айтуынша, адамдар силогизмдерден қорытынды шығару арқылы ақыл-ойымен ой жүгіртуде жанның физикалық "ойлау" қабілетін (муфакира, фикра) қолданады, ол қателесуі мүмкін. Адамның ойлау қабілеті "жануарлар жанына қатысты композитивті қиял қабілетімен (мутахайила) бірдей". Бірақ кейбір адамдар "түсінікті" пайдалана алады, бұл қадамды болдырмау үшін және белсенді интеллектпен бірігіп тікелей қорытындылар шығарады. Ой жанда пайда болған соң, сезімдік қабылдау мен қиялдың физикалық қабілеттері қажетсіз болады, ал адам қанша ой-санаға ие болса, оның жаны сонша денінен алыстайды. Авиценна үшін, әдеттегі Аристотельдік көзқарасқа қарағанда, жанның барлығы табиғатынан мәңгілік. Бірақ интеллекттің даму деңгейі жанның өмірден кейінгі тағдырына әсер етеді. Тек белсенді интеллектпен байланыстың ең жоғары деңгейіне жеткен жан ғана дене өлгеннен кейін онымен толыққанды біріге алады, бұл – жоғарғы эвдаймония. Интеллекттік жетістіктердің төмендеуі бақытсыз немесе тіпті азапты өмірге алып келеді. Пайғамбарлық туралы Авиценна осы модельге сәйкес келетін, Әл-Фарабидің үлгісіне ұқсас мүмкіндіктердің кең ауқымын анықтайды.

Аверроэ

Аверрое тіпті Еуропада «философ» Аристотельдің «түсіндірушісі» ретінде қарастырылды, ал оның ноус мәселелерін зерттеуі яһуди және христиан философтары арасында зор ықпалға ие болды, ал кейбір аспектілері қатты дау тудырды. Герберт Дэвидсонның сөзінше, Аверростың ноус доктринасын екі кезеңге бөлуге болады. Бірінші кезеңде Аристотельдің түпнұсқа еңбектерінде кездеспейтін неоплатондық эманационизм, адамның материалдық ақыл-ойының табиғаттанулық түсіндірмесімен біріктірілді. «Ол сондай-ақ, Аристотельдік канонда ешқашан айтылмаған түсініктер ретінде, ойлаудың тікелей нысаны ретінде белсенді ақыл-ойымен ие болу және белсенді ақыл-ойымен бірігу қажеттілігін баса көрсетеді». Мұса Нарбони мен Герсонид сияқты еврей философтары Аверростың осы тұжырымын осылай түсінді. Христиан философтарына жеткен ғаламның кейінгі моделінде Аверрое «эманационизмді жоққа шығарып, ай асты әлеміндегі тірі жандардың пайда болуын табиғаттанулық тұрғыдан түсіндіреді, бәрі де шынайы Аристотелизмнің атынан. Дегенмен, ол адамзаттың материалдық ақыл-ойы туралы бұрынғы табиғаттанулық түсінігінен бас тартып, материалдық ақыл-ойыны мүлдем Аристотельдік емес нәрсеге, барлық адамзатқа қызмет ететін жалғыз трансценденттік бірлікке айналдырады. Ол номиналды түрде адамның белсенді ақыл-ойымен байланысын сақтап қалады, бірақ мазмұны аз сөздермен». Адамзаттың бір белсенді ақыл-ойымен ортақ екендігі туралы бұл ұстанымды Париж философтары, мысалы, Брабанттық Зигер қабылдады, бірақ Альбер Магнус, Фома Аквинский, Рамон Лулл және Дунс Скот сияқты философтар бұл ұстанымды кеңінен қабылдамады. Бұл ұстанымның дінге қарсы деп есептелгеніне қарамастан, кейінірек көптеген еуропалық философтар, соның ішінде бұл доктринаны Парижден Болоньяға жеткізген негізгі байланыс болған Жан Джандун оны қорғады. Одан кейін бұл ұстанымды Солтүстік Италиядағы түрлі авторлар қорғады және жоққа шығарды. 16 ғасырда бұл ұстаным, Пьетро Помпонаццимен байланысты Александр Афродизианскийдің ұстанымына негізделген «Александриялық» ұстанымның жаңартылуынан кейін ақырында сирек қолданылатын болды.

Батыс христиандығына әсер еткен философтар

Орта ғасырдың басында философиялық еңбектер Еуропаның көп бөлігінде кеңінен оқылмайтын немесе оқытылмайтын. Алайда, Боэций және Гиппоның Августині сияқты авторлардың шығармалары маңызды ерекшелік құрады. Екеуі де неоплатонизмнің ықпалында болды және Каролингтік Ренессанс кезеңі мен схоластиканың бастапқы дамуында белгілі болған ескі еңбектердің қатарына жатты. Августин өмірінің бастапқы жылдарында манихейлікке, содан кейін Плотиннің неоплатонизміне зор ықпалға түсті. Христиан дініне кіргеннен және крещениеден өткеннен кейін (387 ж.), ол философия мен теологияға өзінің ерекше көзқарасын қалыптастырды, түрлі әдістер мен перспективаларды үйлестірді. Августин неоплатонизмді таңдап пайдаланды. Ол неоплатондық Ноусты және Платонның Жақсылық Формасын (немесе «Жақсылық Идеясын») христиандық Құдайға немесе, кемінде, Құдайдың бір нақты аспектісіне балама терминдер ретінде қолданды. Мысалы, Құдай, ноус, жан арқылы ғана емес, материяға тікелей әсер ете алады, ал адамзат тәжірибесіне ие болған әлемге әсер ететін жандардың кейбіреулері періштелер ретінде қарастырылады. Схоластика ортағасырлық католиктік Еуропадағы философияның ерекше, тума түрі ретінде кейінірек нақты анықталды. Осы кезеңде Аристотель «Философ» атанды, ал схоластикалық философтар, олардың еврей және мұсылман әріптестері сияқты, интеллектус тұжырымын Аристотельдің ғана емес, сонымен қатар Августин мен Боэций сияқты кейінгі классиктердің түсіндірмелеріне сүйене отырып зерттеді. Аристотельдің жаңа және тікелей түсіндірмелерінің еуропалық дәстүрі қалыптасты, ол ислам әлемінен алынған Аристотельдің кейбір түсіндірмелеріне, әсіресе Аверростың барлық адамзат үшін жалғыз «белсенді интеллект» бар екендігі туралы доктринасына қарсы ішінара сәтті дауласуға жеткілікті күшті болды. Альберт Магнус және Тома Аквинский, томизмнің негізін қалаушы, оның түрлі формалары бүгінгі күнге дейін сақталған, көрнекті «католик» (Аверростың көзқарасына қарсы) аристотелистердің қатарына кірді. Томизм ноусқа қатысты, интеллект материялық емес және кез келген дене мүшесінен бөлек екенін, бірақ христиандық доктринаға сәйкес, тек интеллект ғана емес, адам жанының толығымен өлмейтін екенін тұжырымдайтын аристотелистермен келіседі.

Шығыс православие

Шығыс православие христиандығында адамның нюсы – «жүрек немесе жан көзі» немесе «жүрек ақылы» деп аталады. Адамның жаны Құдай тарапынан Өзінің бейнесінде жаратылған, адам жаны ақылды және ноэтикалық. Сириялық Талассий әулиесі Құдай «Рухты қабылдауға және Өзін тануға қабілетті» жаратылыстарды жаратқанын, сондай-ақ «мұндай жаратылыстарға қызмет ету үшін сезімдер мен сезімдік қабылдауды сыйлағанын» жазған. Шығыс православие христиандары Құдайдың осыны адамзатты ақыл-ой және ноэтикалық қабілеттермен жарату арқылы істегенін сендіреді. Адамның ойлауы ғана жеткіліксіз: талдаудан қашатын және ұғымдармен білдірілмейтін «ақылсыз қалдық» әрдайым болады: бұл нәрселердің осы түсініксіз тереңдігі, олардың нағыз, анықталмайтын мәнін құрайтын нәрсе, сонымен қатар олардың Құдайдан басталуын көрсетеді. Шығыс христиандығында осы компоненттің бар екендігіне сенім немесе интуитивті шындық арқылы қол жеткізіледі. Құдай Өзінің энергиялары арқылы бізді Өзіне тартатын болса да, Оның мәні қол жеткізбес болып қалады. Сондықтан сенім (pistis) Шығыс христиандығында кейде noesis сөзімен мағынасы жақын қолданылады. Періштелердің ақыл-ойы мен нюсы бар, ал адамдарда – логос және дианоя, ақыл-ой мен сезімдік қабылдау бар. Бұл адамның микрокосмос және бүкіл жаратылыстың немесе макрокосмостың көрінісі екенін көрсетеді. Адамның құлдырауынан кейін (ақыл-ойдың нюске қарсы көтерілісінің нәтижесі болған) адамның нюсы қараңғырланды, бірақ нюстың тазаруынан (саналылыққа жеткізу немесе түзету) кейін (гезихазм сияқты аскетикалық тәжірибелер арқылы қол жеткізілген), адамның нюсы («жүрек көзі») Құдайдың жаратылмаған Нұрын көреді (және Құдайдың жаратылмаған махаббаты мен сұлулығын сезінеді, сол кезде нюс жүректің үздіксіз дұғасын бастайды) және жарықтанады, бұл адамға ортодоксалды теолог болуға мүмкіндік береді. Осы сенім бойынша жан Құдайдың бейнесінде жаратылған. Құдай үштік болғандықтан, Адамзат – Nous, ақыл, логос және дианоя, Рух. Сол сияқты, жан (немесе жүрек) туралы да айтуға болады: оның нюсы, сөзі және рухы бар. Бұл мәселені жақсырақ түсіну үшін, алдымен қасиетті Григорий Паламаның адам үштік құпияның бейнесі екенін айтқан ілімін түсіну керек. Бұл Құдайдың үштігін антропоморфтық тұрғыдан түсіну керек деген мағынада емес, адамды үштік тұрғыдан түсіну керек дегенді білдіреді. Яғни, Құдайды жеке адамның көзқарасынан түсіндірмей, адамды Құдайдың үштік тұрғысынан түсіндіру керек. Бұл түсінік тек психологиялық және адамгершілік емес, аяндық сипатта болады. Бұл дегеніміз, әулиелердің барлығы өмір сүргендей, адам аянның ішінде болғанда ғана осы түсінікті толыққанды ұға алады (теорияны қараңыз). Екінші болжам – адамзаттың үштік болуға ұқсас нюсы, сөзі және рухы бар екендігі. Адамның ақыл-ойы, сөзі және рухы – жеке іс-әрекеттер немесе нақтылықтар емес, жанның қызметі немесе энергиясы, ал Құдай немесе Киелі Үштік тұлғалары болса, олардың әрқайсысы – шын мәнінде гипостаздар. Демек, әрбір адамның осы үш құрамдас бөлігі «бір-бірінен ажырамас», бірақ олар жеке сипатқа ие емес, адамзаттың болмысы немесе онтологиясы туралы айтқанда. Нюс – жанның көзі, кейбір әкелер оны жүрек деп атайды, ол адамның орталығы және нағыз (рухани) білімді растайтын орын. Бұл «әрдайым бірге өмір сүретіндей» нюсқа енгізілген нағыз білім ретінде қарастырылады.

Ерте заманғы философия

Батыс Еуропаның 17-18 ғасырлардағы «жаңа заманауи» философтары қазіргі заманғы ғылымның қалыптасуына негіз болды. Олар табиғатты бағындыру арқылы адамзаттың әл-ауқатын арттыруды мақсат тұтқан, жүйелі тәсілді қалыптастырды. Осы реттен бастап, практикалық қолданысы жоқ және тәжірибеде растау мүмкін емес метафизикалық спекуляциялардан әдейі бас тарту басталды. Бұл, әсіресе Бейкон, Гоббс, Локк және Юм сияқты философтардың «эмпиризм» тұжырымдарымен байланысты болды. Оксфорд философиялық сөздігінде латынша «nihil in intellectu nisi prius fuerit in sensu» («сезімде болмаған нәрсе ақылда да болмайды») деген ұраны «эмпиризмнің басқарушы қағидасы» деп сипатталған. (Шындығында, бұл ежелгі Аристотельдік доктрина еді, олар оны қабылдады, бірақ жоғарыда айтылғандай, Аристотельшілер ақыл-ойы түсіндіру үшін сезімдердің жеткіліксіз екенін сендірді.) Осы философтар ақыл-ойы сезімдерден алынған тәжірибеден дамыған нәрсе деп түсіндірді, ми оны физикалық жолмен интерпретациялайды, басқа ештеңе жоқ, демек абсолютті білім мүмкін емес. Ағылшын және латын тілдерінде жазған Бейкон, Гоббс және Локк үшін «intellectus» сөзі «түсінік» деп аударылды. Шындықты танудың сенімді жолы ретінде қарастырудан гөрі, мысалы, Бейкон өзінің «Novum Organum» еңбегінде және «Ұлы Инстаурция» кітабына жазған кіріспесінде интеллектусты қате пікірлердің негізгі көзі деп атады, себебі ол көптеген жағдайларда, мысалы, шектен тыс жалпылауға бейім. Осы себепті қазіргі заманғы ғылым әлсіз адам ақыл-ойының қателіктеріне ұшырамау үшін жүйелі болуы керек. Ол Демокрит сияқты, «нәрселер құрамында ақыл немесе сана жоқ деп есептеген» грек философтарының Аристотельдік идеологияға байланысты арсыздан жаңсаққа шығарылғанын айтты, бұл оның заманында «физикалық себептерді іздеуге немқұрайлылық танылып, үнсіз қалды». Ақыл-ой немесе түсінік Локктың «Адам түсінігі туралы эссесінде» қарастырылған. Бұл философтар сондай-ақ ақыл мен ақыл-ой арасындағы айырмашылыққа мән беруге бейім емес еді, адам түсінігінің ерекше әмбебап немесе абстрактілі анықтамаларын адам жасаған және ақыл-ойдың өзінен туындайтын деп сипаттады. Хьюм тіпті кейбір басқа жануарларда кездесетін қауымдастық немесе қиялға бай ойлаудың басқа түрлерімен салыстырғанда, адамның түсінігі мен ақыл-ойының ерекшелігін күмәндандырды. Осы кезеңдегі қазіргі заманғы ғылымда Ньютон кейде Лейбницке қарағанда эмпирик ретінде сипатталды. Екінші жағынан, кейбір философтар қазіргі заманға дейін адам ақыл-ойының шындықты нақты білуге туа біткен («априорлы») қабілеті бар екенін алға тартты, және бұл философтар адам ақыл-ойы табиғат туралы тікелей және интуитивті идеяларға ие екенін дәлелдеуі керек болды, демек ол сезімдік қабылдаудан білуге болатын нәрсемен шектелуіне болмайды. Ертедегі заманауи философтардың ішінде Декарт, Спиноза, Лейбниц және Кант сияқтылары эмпириктерден рационалистер ретінде ерекшеленді, және кем дегенде олардың кейбіреулері идеалистер деп аталды, ал олардың ақыл-ой немесе түсінік туралы жазбалары эмпиризм туралы түрлі күмәнді ұсынады, ал кейбір жағдайларда олар ортағасырлық және классикалық философтарға ұқсас көрінетін ұстанымдарды қорғады. Қазіргі заманғы рационалистердің осы сериясындағы бірінші Декарт университет философиясы курстарының негізгі талқылау тақырыбы болып табылатын «ой-дене проблемасын» анықтады. Оның 2-ші медитациясының тұжырымына сәйкес, адам ақыл-ойы мен денесі әртүрлі, Декарт, мысалы, Гоббпен келіседі, адам денесі сағат механизмі сияқты жұмыс істейді, оның жұмысына есте сақтау мен қиял кіреді, бірақ нағыз адам – ойлайтын жан, ол осы механизмнің бөлігі емес. Декарт осы жанды ақыл-ой және ақыл-ойы сияқты дәстүрлі бөліктерге бөлуден бас тартты, бұл заттар жанның бөлінбейтін аспектілері деп айтты. Декарт дуалист болды, бірақ дәстүрлі Аристотельдік дуализмге қарсы болды. Ол өзінің 6-шы медитациясында дәстүрлі терминдерді әдейі қолданады және оның ойларына идеялар берудің белсенді қабілеті тәндік болуы керек екенін айтады, себебі қабылданатын нәрселер оның өз ойлауына және тәндікке айқын сыртқы, ал оның пассивтік қабілеті тәнсіз болуы керек (егер Құдай бізді әдейі алдамаса, онда бұл жағдайда белсенді қабілет Құдайдан болар еді). Бұл, мысалы, Афродизийдің Александрда кездесетін және жоғарыда талқыланған дәстүрлі түсіндірмеге қарама-қарсы, ол үшін пассивті ақыл-ой материалдық, ал белсенді ақыл-ой емес. Нәтижесінің бірі – көптеген аристотельдік тұжырымдамаларда, мысалы, Фома Аквинскийде, сезімдер әлі де ақыл-ойдың барлық түсініктерінің көзі болып табылады. Алайда, Декарт ұсынған ақыл мен дененің қатаң бөлінуімен, дене сезімдерімен қабылдамаған объектілер туралы ойлау мүмкін болады, мысалы, мың жақты геометриялық фигура. Гассенди Декарттағы қиял мен ақыл-ой арасындағы осы айырмашылыққа қарсы шықты. Гоббс та қарсы болды және оның философиялық көзқарасына сәйкес, «үшбұрыш ақылда біз көрген үшбұрыштан келеді» және «мәнділік, өмірге қатысты айырмашылығы бар болса, ол сөздердің бірігуінен басқа ештеңе емес, «is» етістігі арқылы» деп мәлімдеді. Декарт осы қарсылыққа жауабында осы дәстүрлі мәнділік пен өмір арасындағы айырмашылықтың «баршаға белгілі» екенін атап өтті. Оның замандасы Блез Паскаль оны Платонның Сократы Анаксогорға айтқан сөздермен ұқсас сөздермен сынады, бұрын талқыланғандай, «Мен Декартты кешіре алмаймын; Декарт өзінің барлық философиясында Құдайсыз болуға тырысты. Бірақ Декарт әлемді қозғау үшін Құдайдың сәуегей саусағымен итергісі келді, содан кейін ол Құдайды қажет етпеді». Декарт ақыл-ой адамдарға олар қабылдаған нәрсені түсінуге көмектескенде, сырттан келген ақыл-ойдың көмегімен емес, әрбір адам ақыл-ойы Құдай берген туа біткен идеялармен дүниеге келгендіктен, бұл Платонның анамнезис теориясына ұқсас, бірақ қайта тууды қажет етпейді. Мысалы, үшбұрыштың геометриялық анықтамасы сияқты, тағы бір мысал – «Медитацияның» 4-інші бөліміне сәйкес, Құдай туралы идея адамдар ақыл-ойда немесе түсінікде жоқ нәрселер туралы үкім шығаруы себебінен пайда болады. Бұл адам еркі бос болғандықтан, адам ақыл-ойы сияқты шектеулі емес болғандықтан мүмкін. Спиноза, Декартшы және рационалист саналса да, Декарттың дуализмі мен идеализмін жобады. Оның «пантеистік» көзқарасы, мысалы, «Этика» еңбегінде түсіндірілгендей, Құдай табиғаттың өзі, адам ақыл-ойы адам еркінің өзімен бірдей. Табиғаттың рухани ақыл-ойы адам ақыл-ойынан өзгеше, себебі ол шектеулі, бірақ Спиноза адам ақыл-ойы шексіз рухани ақыл-ойдың бір бөлігі екенін қабылдайды. Лейбниц жоғарыда сипатталған эмпириктердің басқарушы қағидасына қатысты, «nihil in intellectu nisi prius fuerit in sensu, nisi intellectus ipsi» («сезімде болмаған нәрсе ақылда да болмайды», ақыл-ойдың өзі болмаса) деген сөздерді қосты. Қазіргі заманғы ғылымның және модернистік философияның алдың қатарында болса да, ол өзінің жазбаларында белсенді және пассивті ақыл-ойға, рухани ақыл-ойға және белсенді ақыл-ойдың мәңгілігіне сілтеме жасады. Беркли, Локкқа қарсылық ретінде, сондай-ақ, жаңа заманауи философияға «материалдық емес» ұғымын қайта енгізуге тырысты (кейінірек басқалар «субъективтік идеализм» деп атады). Ол адамдар объектілердің сезімдерін және идеяларын ғана біле алатынын, «материя» сияқты абстракцияларды емес, ал идеялар олардың өмір сүруі үшін қабылдаушы санаға тәуелді екенін айтты...

Терминнің этимологиясы мен тарихы

Стелла, Ф. "Ежелгі Грециядағы Ақыл-ой ұғымы (Noûs Noeîn). Гомерден Платонизмге дейін" [мұрағат], journals.openedition.org сайтында, 2016 жылғы 17 ақпан (DOI 10.4000/methodos.4615). Стелла, Ф. "νόος νοεῖν терминдерінің шығу тегі" [мұрағат], journals.openedition.org сайтында, 2016 жылғы 22 ақпан (DOI 10.4000/methodos.4558). Стелла, Ф. Noos e noein da Omero a Platone, PUFC, 2021.

Аристотельдің "мұнда" теориясы

Афродизиалық Александр. "Жан туралы" еңбегіне қосымша. Р. В. Шарплз аудармасы. Лондон: Дакуорт, 2004. Берниет, М. "Аристотельдің сана философиясы әлі де сенімді ме? (Жазыба)." Аристотельдің "Жан туралы" еңбегіне арналған мақалалар жинағында. Ред. К. Марта Нуссбаум және Амели Оксенберг Рорти. Кларендон Пресс, 1992. 15–26 беттер. Берниет, М. "De Anima II 5". Phronesis 47.1 (2002). Берниет, М. 2008. Аристотельдің "Құдайлық интеллектісі". Милуоки: Маркетт университетінің баспасы. Кастон, V. "Аристотельдің екі интеллектісі: қарапайым ұсыныс". Phronesis 44 (1999). Косман, А. "Жаратушы интеллект не жасайды?" Аристотельдің "De Anima" еңбегіне арналған мақалалар жинағында. Ред. Нуссбаум және Рорти. Оксфорд университетінің баспасы, 1992. 343–58 беттер. Кислев, С. Ф. "Өзін-өзі қалыптастыратын ыдыс: Аристотель, икемділік және интеллекттің даму табиғаты". Британдық феноменология қоғамының журналы 51.3, 259–274 (2020). Лоу, М. Ф. "Аристотельдің ойлау түрлері туралы". Phronesis 28.1 (1983).