Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Марокколық жазушы (1680–1749)
Moroccan writer (1680–1749)
Мұхаммед бин Али әл-Хаузали (محمد بن علي الهوزالي, ; 1680–1749) – тахельхит тілінің әдеби дәстүріндегі ең маңызды автор. Ол шамамен 1680 жылы Мароккодағы Сус аймағындағы Индузал тайпасының жеріндегі әл-Қасаба (Элькесба) ауылында дүниеге келді және 1749 жылы қайтыс болды. Оның толық аты арабша – Мұхаммед ибн Али ибн Ибрахим әл-Акбили әл-Хаузали (немесе әл-Индузали) әл-Суси. Ол шильха және араб тілдерінде жазылған, қолжазба түрінде сақталған бірнеше еңбектің авторы.
Muhammad bin Ali al Hawzali (محمد بن علي الهوزالي, ; 1680–1749) is the most important author in the literary tradition of the Tachelhit language. He was born around 1680 in the village of al Qaṣaba (Elqeṣba) in tribal territory of the Induzal, in the region of Sous in Morocco and died in 1749. His full name in Arabic is Muḥammad ibn ʿAlī ibn Ibrāhīm al Akbīlī al Hawzālī (or al Indūzālī) al Sūsī. He is the author of several works in Shilha and Arabic which are preserved in manuscripts.
Өмір жолы және шығармашылығы
Әл-Хаузалидің өмірі туралы нақты деректер аз. Ол жастық шағында өз руынан біреуді өлтірген болуы мүмкін, және осының нәтижесінде ежелгі қасиетті орнымен танымал Тамегрутте пана іздеген болуы мүмкін, онда ол діни білім алуын бастады. Алғашқы еңбегі «Махамиз әл-Ғафлан» эссесін араб тілінде оқуын аяқтаған соң жазған болса керек. Кейін ол туған жеріне қайтып, өлтірілген адамның отбасына қызмет етуге ұсынды. Олар одан кек алуға құқылы болған, бірақ оның шын ниетіне және жаңа өмір салтын таңдауына көз жеткізген соң, оны кешірді. Алайда, оның уағыздары ауылда кең тараған жоқ, сондықтан өмірі оңай болған жоқ. Осындай қарсылыққа жауап ретінде ол араб тілінде «Танбих» («Ескерту») атты екінші еңбегін жазды деген болжам бар. Тамегрутке оралғанда, шейх Ахмад оның поэзиядағы дарынын танып, «Ал-Хауд» («Құдық») атты алғашқы шығармасын жазуға қолдау көрсетті. Бұл еңбек, ислам құқығы саласындағы басқа да еңбектер сияқты, екі бөлімге бөлінген (ғибадат және муамалат). Бұл – Малики мектебінің толыққанды құқықтық нұсқаулығы. Оның негізгі деректері – екі классикалық мәтін: Мұхаммед ибн Юсуф әс-Санусидің «Ақидат аһл әт-таухид» (теологияға арналған 1-бөлімнің бірінші тарауы үшін) және Халил ибн Исхақ әл-Жундидің «Мухтасар» (екі бөлімнің қалған тараулары үшін). Одан кейін жазған «Бахр әл-Думуғ» («Көз жасы теңізі») – өлеңмен жазылған насихат және эсхатология туралы трактат. Бұл әл-Хаузалидің ең танымал еңбегі және бербер әдебиетінің шедеврі саналады. Оның қолжазбалары ең маңызды кітапханалар мен жеке коллекцияларда сақтаулы. Мәтіннің француз тіліне аудармасын Б. Х. Стрикер мен Арсен Ру, ал ағылшын тіліне Н. ван ден Бугерт жасаған. Шамамен 1714 жылы «Көз жасы теңізін» жазған кезде, ақын туған ауылына соңғы рет оралған, онда мұғалім және муфтий болып жұмыс істеп, өмірін аяқтаған. Оның қызы мен ұлы Брахым қалды. Оның бербер тіліндегі соңғы және ең қысқа еңбегі «Ән-Насиха» («Кеңес») – Сиди (Әулие) Ахмад ибн Мұхаммед ибн Насирді мақтауға арналған ода. Бұл әл-Хаузалидің рухани жетекшісі және Насирия суфилік орденінің бас ұстазы (оның атасы құрған) болған. Бұл шығарма, шамамен 1708 жылы оның қайтысымен байланысты, аза тұту рәсімі ретінде жазылған болуы мүмкін. Белгілі барлық шила қолжазбаларының үштен бірінде оның еңбектерінен үзінділер кездеседі, ал барлық бербер мәтіндерінің арасындағы ең үлкені – әл-Хасан әт-Тамуддизтидің (1898 жылы қайтыс болған) әл-Хаузалидің «Ал-Хауд» еңбегіне жазған түсіндірмесі. Әл-Хаузалидің құрметіне, Ишилин әйелдері жергілікті қасиетті тұлғалардың қабір кешендерінде күнделікті немесе апталық түрде, исламның міндетті намаз уақыттарынан кейін, түстен кейін және күн бату кезінде ырғақты өлеңдер мен ұзақ поэмалар оқиды.
There are few hard facts about al Hawzali's life. He may have killed somebody from his tribe when he was young and this may have been the reason for him to seek refuge in Tamegroute, a village known for an ancient sanctuary, where he started his religious studies. It was probably towards the end of his studies that he wrote in Arabic, as an essay, his first work, Mahamiz al Ghaflan. After some time he came back to his place of origin, putting himself at the disposal of the family of the murder victim. They could have taken revenge on him but instead, convinced of the sincerity of his conversion and of his new choice of life, they forgave him. Life, however, was not always easy in his village as his preachings were not popular. It seems that in reaction to such resistance he composed his second work, in Arabic, the Tanbih ("Admonition"). When he returned to Tamegroute his master, Sheikh Ahmad, recognising his talent as a poet, supported the writing of his first work in Shilha, entitled Al Ḥawḍ "The Reservoir". This work, divided in two parts (ʿibādāt and muʿāmalāt) like other works on Islamic law, is a complete legal manual according to the Maliki school. Its main sources are two classical texts, the ʿAqīdat ahl al tawḥīd by Muḥammad ibn Yūsuf al Sanūsī (for the first chapter of part 1 which deals with theology), and the Mukhtaṣar by Khalīl ibn Isḥāq al Jundī (for all other chapters of both part). His following work, Baḥr al Dumūʿ "The Ocean of Tears", an exhortation in verse and treatise on eschatology. This is probably the best known text by al Hawzali and a masterpiece of Berber literature. It can be found as a manuscript in the most important libraries and private collections. The text has been translated into French by B. H. Stricker and Arsène Roux and into English by N. van den Boogert. Probably at the time of writing "The Ocean of Tears", 1714), the poet had already returned for a last time to his village of birth, where he worked as a teacher and a mufti until his death. He left a daughter and a son, Bṛahim. The dating of his last and shorter work in Berber is uncertain, al Naṣīḥah "The Advice", is an ode in praise of Sidi (Saint) Aḥmad ibn Muḥammad ibn Nāṣir, al Hawzali's spiritual guide and grand master of the Nāṣirīyah Sufi order (founded by his grandfather), probably inspired as a funeral eulogy by his death, around 1708. Almost a third of all known Shilha manuscripts contain parts of his works, and the largest Berber text in existence is a commentary by al Hasan al Tamuddizti (d. 1898) on al Hawzali's al Hawd. al Hawzali, in his honor, is also the name of rhymed couplets and long poems that Ishilhin women chant daily or weekly, between the afternoon and sunset Islamic obligatory prayer times, in the tomb complexes of local holy figures.