Макс Велманс және сана туралы рефлексивті монизм теориясы
Max Velmans
Макс Велманс, әйгілі психолог, «рефлексивті монизм» теориясын ұсынады. Бұл теория сана мен физикалық әлем арасындағы қарым-қатынасты түсіндіреді. Психология, феноменология.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Макс Велманс (27 мамыр 1942 жылы Амстердамда туған) – британдық психолог және Лондон университетінің Голдсмитс колледжінің психология профессоры-эмиритусы, ең алдымен "рефлексивті монизм" деп аталатын сана теориясымен танымал. Рефлексивті монизм, тәжірибелердің феноменологиялық тұрғысынан сыртқы әлемдегі құбылыстар физикалық әлемнің өзінен басқа емес екенін атап, материалистік/дуалистік екіұштылықты жояды, соның салдарынан адам санасының кейбір аспектілерін сыртқы құбылыстық әлемге, тек бас немесе мидың ішінде емес, орналастырады. Еуропалық феноменологияның көп бөлігінде осыған ұқсас бастапқы ұстаным қолданылады. Теория содан кейін, ақыл-ойды физикалық құбылыстардан ажыратудың әртүрлі дәстүрлі тәсілдерін түсіну үшін осы бастапқы ұстанымның салдарларын зерттейді, мысалы, ішкі және сыртқы құбылыстар, жеке және қоғамдық құбылыстар, субъективті және объективті құбылыстар, сондай-ақ физикамен сипатталған әлемге қарсы тәжірибеленген әлем. Теория реализмнің (өзінің шындығының болуы үшін) және идеализмнің (феномендік әлемнің болуы үшін) элементтерін біріктіреді, бірақ шындықтың өзінің болуы үшін қабылдаудың қажеттілігін мойындаудан бас тартады ("esse est percipi" принципі). Велманс сананы зерттеу саласында 100-ге жуық жарияланымның авторы, онда ол осы бастапқы ұстанымды сананың көптеген мәселелерін қарастыратын жалпы теорияға дамытады, соның ішінде "Сананы түсіну" (2000, 2009) және "Сананы тереңірек түсіну жолында" (2017). Франсиско Вареланың сананың маңызды теорияларының картасында Велманның жұмысы редукционистік емес деп сипатталады, ол сананың феноменологиясы туралы бірінші тұлғаның баяндамаларының, сондай-ақ мидың күйлері мен функциялары туралы үшінші тұлғаның баяндамаларының маңыздылығын атап көрсетеді, бұл Велманның жұмысында толықтыратын екі аспекті деп есептеледі.
Max Velmans (born 27 May 1942 in Amsterdam) is a British psychologist and Emeritus Professor of Psychology at Goldsmiths, University of London, principally known for the theory of consciousness called "reflexive monism". Reflexive monism bridges the materialist/dualist divide by noting that, in terms of their phenomenology, experiences of the external world are none other than the physical world as experienced, thereby placing aspects of human consciousness in the external phenomenal world, rather than exclusively within the head or brain. A similar point of departure is adopted in much of European phenomenology. The theory then explores the consequences of this point of departure for a different understanding of various conventional ways of distinguishing mental from physical phenomena, such as internal versus external phenomena, private versus public phenomena, subjective versus objective phenomena, and the world as experienced versus the world as described by physics. The theory also combines facets of realism (for the existence of reality per se), with idealism (for the existence of the phenomenal world), which falls short of avowing the necessity of perception to the existence of reality per se (the principle of "esse est percipi"). Velmans has around 100 publications in the area of consciousness studies in which he develops this basic point of departure into a general theory that addresses the many problems of consciousness, including Understanding Consciousness (2000, 2009), and Towards a Deeper Understanding of Consciousness (2017). In his map of prominent theories of consciousness Francisco Varela categorises Velmans' work as non reductionist, stressing the importance of first person accounts of the phenomenology of consciousness, as well as third person accounts of brain states and functions, which in Velmans' work are thought of as complementary.
Өмірбаян
Амстердамда туған Велманс Австралияның Сидней қаласында өсті. Сиднейлік Бойс орта мектебін бітіргеннен кейін, ол Сидней университетінің Сент-Эндрюс колледжінде электр инженериясын оқыды, 1963 жылы B. Eng. дәрежесін алды. Ол Еуропаға көшіп бармас бұрын, тағы екі жыл бойы Сидней университетінде кешкі психология сабақтарына қатысты. Бірнеше жылғы зерттеу және әзірлеме жұмыстарынан кейін, 1974 жылы Бедфорд колледжінен психология ғылымы бойынша докторлық диссертациясын қорғады. 1963 жылы бітіргеннен кейін Велманс австралиялық EMAIL Ltd инженерлік компаниясының электроника зертханасында электр тізбектерін жобалаумен мансабын бастады. Жарты жылдан кейін ол жаңа ақпараттық технологиялар бөлімінде бизнес және өнеркәсіптік жүйелерді талдауға көшті. 1966 жылы Еуропаны аралап шыққаннан кейін, ол Лондон университетінің Бедфорд колледжімен докторантураға зерттеу жұмыстарын жүргізу үшін байланыс орнатты. 1968 жылы ол Лондон университетінің Голдсмит колледжінің жаңа Психология кафедрасында лекциялаушы болып тағайындалды, соңынан Психология кафедрасының жеке профессоры болды, ал 2006 жылдан бастап Психология бойынша зейнеткер профессор атанды.
Born in Amsterdam, Velmans grew up in Sydney, Australia. After attending Sydney Boy's High School, he studied Electrical Engineering at St. Andrews College at the University of Sydney, where he received his B. Eng in 1963. In the evening he attended psychology classes at the University of Sydney for another two years, before moving to Europe. After several years of research and development he received his PhD in Psychology from Bedford College in 1974. After his graduation in 1963 Velmans had started his career designing electrical circuits at the electronics laboratory of the Australian engineering company EMAIL Ltd. After half a year he moved to systems analyses of business and industrial systems at the new information technology department. After touring through Europe in 1966 he became affiliated with Bedford College, University of London to pursue research for his PhD. In 1968 he was appointed to a lectureship in the new Psychology Department at Goldsmiths College, University of London, eventually to a personal chair in Psychology, and from 2006 to Emeritus Professor of Psychology.
Ар-ожданның мәні
Велманның "Аңғару санасы" (2000, 2009) – оның теориялық еңбегінің толық шолуы және "рефлексивті монизм" тұжырымын ұсынады. Рефлексивті монизм дуализм мен редукционизмге қарама-қарсы балама ретінде көрінеді. Ол, шындықтың феноменологиялық тәжірибесінің тек мида ғана пайда болатынын айтудың мәні жоқ екенін көрсетеді, себебі олардың кейбіреулері тәжірибелі әлемнің өзінде анық байқалады (мысалы, сыртқы жарықты тәжірибе ретінде көрсетуді сұрағанда, көбінесе рационалды адамдар миға емес, көрінетін жарыққа нұсқайды, ал дуалисттер мен редукционистердің пікірінше, тәжірибе осы жерде болады). Осылайша, Велманс субъект пен тәжірибелі шындық арасындағы қарым-қатынастың рефлексивті екенін айтады: субъект қабылдаған кейбір тәжірибелер, қабылдаушы санамен "дүниеде" орналасқандай сезіледі. Сондықтан, сананың мазмұны тек мида ғана емес, көбінесе қабылданатын физикалық әлемде болады; шындығында, феноменологиялық тұрғыдан алғанда, біз әдетте "физикалық әлем", "феномендік әлем" және "қабылданатын әлем" деп атайтын нәрселер арасында нақты айырмашылық жоқ. Велманс бұл нәтиженің абсурдты екенін атап көрсетеді, себебі жарықтың феноменологиясы (яғни, оның қалай сезілуі) S немесе E перспективасынан қарағанда, оны байқалатын стимул немесе субъективті тәжірибе ретінде қарастырғанда да өзгермейді. Екі тараптың бірі де байқай алатын жарықтың мәнінде ешқандай өзгеріс болған жоқ, тек олардың қызығушылықтарының контексті ғана өзгереді. Яғни, Велманс қорытындылайды, қоғамдық байқалатын құбылыстар мен жеке, субъективті тәжірибелер арасында феноменологиялық айырмашылық жоқ. Бұл субъективтілік, интерсубъективтілік және объективтілік туралы терең талдаудың, сондай-ақ Велманс айтқандай, психологияны ғылымға үйлесімді түрде енгізетін сананы зерттеудің эпистемологиясы үшін бастапқы нүкте болады.
Velmans' Understanding Consciousness (2000, 2009) is a comprehensive summary of his theoretical work, and introduces the idea of "reflexive monism." Reflexive monism presents itself as an alternative to both dualism and reductionism. It states that it does not make sense to speak of phenomenological experiences of reality as occurring solely within the brain, given that some of them quite clearly occur within the experienced world itself (for example, asked to point to an external light as experienced, almost all rational subjects would point to the light that is experienced rather than to the brain, which is where, according to dualists and reductionists, the experience actually takes place). Thus, Velmans argues, the relationship between subjects and experienced reality is reflexive: some experiences apprehended by the subject are quite clearly placed "in the world" by the perceiving mind. The contents of consciousness are, thus, not exclusively in the brain, but often in the perceived physical world itself; in fact, in terms of phenomenology, there is no clear and distinct difference between what we normally think of as the "physical world", the "phenomenal world" and the "world as perceived". Velmans points out that this outcome is patently absurd, as the phenomenology of the light (that is, the way it is experienced) remains the same from the perspective of S or E, whether it is thought of as being an observed stimulus or a subjective experience. Nothing has changed in the nature of the light that either party can observe, save in the contextualising focus of their interests. That is, Velmans concludes, there is no phenomenological difference between publicly observed phenomena and private, subjective experiences. This becomes a point of departure for a more nuanced analysis of subjectivity, intersubjectivity and objectivity, and ultimately for an epistemology for the study of consciousness that, according to Velmans, fits psychology smoothly into science.