Кіріспе

Екі баслы барабан

Пахавадж – Үндістан субконтинентінен шыққан, екі баслы, бөшке пішіндес барабан. Бұл екі жақты барабандардың ең көне түрі және оның ұрпақтары – Оңтүстік Үндістанның мридангамы, теңіз Оңтүстік-Шығыс Азияның кендангы және басқа да Оңтүстік Азияның екі баслы барабандары. Оның ескі түрлері сазбалшықтан жасалған. Пахавадж – үнді классикалық музыкасының дхрупад стилінде ең көп қолданылатын соққы аспабы, сондай-ақ музыка мен бидің басқа да түрлеріне (мысалы, катак, одисси, маратхи) ырғақты сүйемелдеу ретінде де қолданылады. Оның төменгі, жұмсақ және гармонияға толы дыбысы бар. Пахавадждың қабырғалары жануар терісінен (әдетте ешкі терісінен) жасалады. Пахавадж ойнаушы аспапты еденде отырып, аяқтары қиылысқан күйде көлденең түрде алдына қояды. Ойыншы кейде тар биіктік бетінің астына жастық салып, оны сәл көтереді. Оң қолды адам үлкен бас терісін сол жағына, ал үстірт терісін оң жағына орналастырады. Бас бетіне жас бидай қамыры жағылады, ол киран рөлін атқарады және пахаваджға күшті бас дыбысын береді. Пахавадждың күйі табланың күйіне ұқсас – ағаш клиндер таспалардың астына орналастырылады. Үстірт бетін жауып тұрған терідің қалыңдығы әртүрлі болғандықтан, үстірт бетінен кем дегенде екі тон шығады, олар жарты тонға бөлінеді. Мысалы, егер ортаға соққы беру (болдин) C нотасын шығарса, онда шетке жақын соққы беру (мысалы, болдин) C# нотасын шығарады. Үстірт бетті жақсылап күйлеу үшін тоқылған сыртқы сақина (гаджра) қолданылады, ол бет жасалған терінің жалғасы болып табылады. Тек бас бетіне ғана (бидай) ұны мен судан жасалған жаңа қамыр жағылады, ол төмен дыбысты күшейтуге көмектеседі. Полимерлік алмастырғыштарды пайдалануға болады, бірақ олар жиі қолданылмайды. Этимология

Пахавадж немесе пакхаваджа сөзі пракрит тілінен шыққан, санскрит тіліндегі эквиваленті – пакшавадья, ол «жақ» деген мағынадағы пакша және «музыкалық аспап» деген мағынадағы вадья сөздерінен құралған. Тамилдік паккавадьям және каннадалық паккавадья (ಪಕ್ಕವಾದ್ಯ) осы сөздермен байланысты. ХІV ғасырда мриданга жасаушылар мриданга құрылысына қолданылатын материалдарды сынап көрді де, ақырында ағаштан негізгі корпусты жасауды бастады. Осылайша, пахавадж деген жаңа атау пайда болды, ал ескі аты, мриданга әлі де қолданылып келеді. Техника

Табла сияқты, пахавадж ырғақтары (тала) боль деп аталатын жатқа айтылатын буындар сериясымен үйретіледі. Ойын техникасы табладан көп жағынан өзгеше. Ең қызығы, суретші бас бетін – оң қолды адам үшін пахавадждың сол жағын – табламен ойналатындай саусақтың ұштарымен емес, бүкіл алақанымен соғады. Үстірт бетін – оң қолды адам үшін пахавадждың оң жағын – берілген ырғаққа сәйкес әртүрлі дыбыстар шығару үшін саусақтың әртүрлі комбинацияларымен ойнайды, ал дәстүрлі әдіс – «шанти» деп аталатын таза және кемелді дыбыс шығару үшін бүкіл қолды пайдалану. Дәстүрлі пахавадж стильінде оқушы белгілі бір дыбыс шығаратын әртүрлі соққыларды үйренеді. Оларды жаттап алып, сәйкес келетін буындармен жаттығады. Бұл жаттап алуды көбінесе хинди тілінде паданта (paḍhanta) деп атайды. Пахавадж буындары табла буындарымен кейбір ұқсастықтарға ие болса да, пахаваджда бірдей буынның мағынасы әртүрлі болуы мүмкін және тиісті гаранаға сәйкес өзгереді. Үнді классикалық музыкасы аспап ойнаушыны ырғақты осы буындарда айтылғандай ауызша айтуға шақырады. Алайда, карнатик классикалық музыкасындағы коннакол белгісінен айырмашылығы, мұндай айтылымдар дербес орындау ретінде ұсынылмайды. Хиндустани классикалық дәстүрлерінде, айтылымдар аудиторияға аспапта композицияны көрсетуден бұрын әңгімелесу түрінде ұсынылады. Перкуссионисттер өз ырғақтарын импровизациялауы керек болғандықтан, буындарды жақсы білу – бірге орындаушы музыкантпен ортақ тіл табуға көмектеседі – перкуссионистпен бірге жүретін әнші немесе аспапшы. Перкуссионистке ырғақты кейде өте тез ойнау қажет болғандықтан (яғни дхрут лая), бұл буындар перкуссионисттің тез айтуына көмектесу үшін жасалған, көбінесе композицияны тілге оңай түсіру үшін баламалы атаулармен. Буындар

Төменде танымал буындар келтірілген.

дин (din) – Бұл дыбыс бас бармақтан басқа барлық саусақтарымен үстірт бетінің ортасына жұмсақ соққы беру арқылы жасалады және резонанс дыбысын шығаруға жеткілікті жылдамдықпен қолды тастайды. Осылайша шығарылған резонанстық дыбыс жиі ырғақтағы келесі буынға көпір ретінде қызмет етеді. Бұл буын да дхум деп аталады.

та (ta) – Бұл дыбыс үстірт бетінің үстіңгі жағын шынтақтан бастап жоғары қарай қозғалғанда жасалады.

гхе (ghe) – Бұл дыбыс бас бөлігіне бас бармақтан басқа барлық саусақтарымен соққы беру арқылы жасалады.

дха (dha) – Бұл гхе және та буындарынан тұратын күрделі буын, сондықтан екі қолмен бірдей ойналады.

тита (tiTa) – Бұл дыбыс үстірт бетінде екі бөлікке бөлінеді. Екі бөлік те бұлшық еттерімен басылады және қолды бетке тигізіп, резонанстың туындауына жол бермеу арқылы жасалады (яғни қолды дереу алып тастау). Бірінші бөлік ортаңғы, сақиналы және кішкентай саусақпен жасалған бұлшық еттерімен басылған соққы, ал екінші бөлік тек көрсеткіш саусақпен жасалған бұлшық еттерімен басылған соққы. Бұл буын кейбір композицияларда кит деп те аталады.

ка (ka) – Бұл дыбыс бас бетіне барлық саусақтарымен бұлшық еттерімен басылған соққы арқылы жасалады.

н (n) – Бұл үстірт бетінде ортаңғы және сақиналы саусақтармен жасалған бұлшық еттерімен басылған дыбыс.

на (na) – Бұл табламен салыстырғанда ұқсас дыбыс. Сақиналы саусақ үстірт бетінің қара ортасынан (сяхи) ажыратылатын жиекте болуы керек, ал көрсеткіш саусақ жиекті соғып, резонанстық дыбыс шығару үшін дереу көтерілуі керек (орталықтан гөрі жоғары).

тин (tin) – Бұл на буынына ұқсас дыбыс, бірақ көрсеткіш саусақ сыртқы сақина мен ішкі шеңбердің (сяхи) арасындағы алаңға (маидан) соққы береді.

кат (kata) – Бұл ка және та буындарын қатарынан ойнау арқылы жасалған күрделі дыбыс (дха сияқты бірдей емес).

ган (gan) – Бұл ка және н буындарын қатарынан ойнау арқылы жасалған күрделі дыбыс.

гади (gadi) – Бұл ка және дин буындарын қатарынан ойнау арқылы жасалған күрделі дыбыс.

Буындарды тез айтуға көмектесу үшін кейбір буындардың баламалы атаулары қолданылады. Мысалы, гхе (ghe) буынын фун (thun) деп айтуға болады, ал тита (tiTa) буынын кит (kiTa) деп айтуға болады.

Ритмдер немесе тала

Бастауыш оқушының үйренуі керек негізгі жаттығу – белгілі бір тала немесе ырғақтық циклдегі тека (үлгі) ойнау. Мысалы, 12 соққыдан тұратын чаутал немесе чарталдың (Бходжпури сөйлейтін аймақтағы човталдан өзгеше) қарапайым буындары келесідей:|дха дха | дин та | тита дха | дин та| тита кат | гади ган || dha dha | din ta || tiTa dha | din ta| tiTa kata | gadi gana |

Оқушылар көбінесе рела (композициялар) жаттығуларына көшеді...

Ерекше дәстүрлер

Нана Пансе, Натхдвара және Кудай Сингх пахауадждің қазірге дейін сақталған негізгі гхараналары болуы мүмкін, бірақ соңғы тарихында із кескен кем дегенде 11 стиль бар – Жаули, Матура, Пенджаб, Кудау Сингх, Нана Сахеб Пансе, Наатхдвара, Бишнапур, Гурав парампарасы, Мангалведекар, Гвалиор, Райгарх, Гуджарат, Джайпур және Жодхпур.