Кіріспе

Камаладеви Чаттопадхяй (3 сәуір 1903 – 29 қазан 1988) – үндістандық тәуелсіздік күрескері және әлеуметтік реформатор. Ол тәуелсіз Үндістанда үнді қолөнерін, тоқымашылықты және театр өнерін дамытуға жұмыстанып, үнді әйелдерінің әлеуметтік-экономикалық деңгейін көтеруге атсалысты. Ол Мадрас сайлау округінен сайлауға түскен, бірақ жеңілген Үндістанның алғашқы әйел үміткері. Ол Ұлттық драма мектебінің және Сангит-Натак академиясының басшысы болды. 1974 жылы Сангит Натак Академиясының стипендиясымен марапатталды, бұл Үндістанның Ұлттық музыка, би және драма академиясының ең жоғары наградасы. Үндістан үкіметі оған 1955 жылы «Падма Бхушан» және 1987 жылы «Падма Вибушан» ордендерін берді. Ол тоқымашылық саласындағы еңбектері үшін «Хаткарға ана» деп белгілі.

Ерте өмір

1903 жылғы 3 сәуірде Маңғалуру қаласында (Карнатака) Сарасват брахман отбасында дүниеге келген Камаледеви ата-анасының төртінші және ең кіші қызы болды. Оның әкесі Анатайя Дхарешвар Маңғалуру ауданының коллекторы болса, анасы Гриджабай, ол тәуелсіздік рухын одан мұра еткен, Карнатаканың жағалауындағы Читрапур Сарасват брахман отбасынан шыққан жер иесі болды. Камаледевидің әкесінің анасы ежелгі үнді эпостары мен пураналарын жақсы білген, ал Гириджабай да жақсы білім алған, бірақ көбінесе үйде оқыған. Олардың үйдің ішінде бірге болуы Камаледевиге мықты негіз берді және оның интеллектына, сондай-ақ оның пікіріне құрмет көрсету үшін үлгі болды, ол болашақта осы қасиеттерімен танылды. Камаледеви өте жақсы оқушы болды және ерте жасынан-ақ қажырлылық пен батылдық сипаттарын көрсетті. Оның ата-анасы Махадев Говинд Раннаде, Гопал Кришна Гокхале сияқты көптеген көрнекті азаттық күрескерлері мен зиялыларымен, сондай-ақ Рамабай Раннаде және Энни Бесант сияқты әйелдер-кошбасшылармен достық қарым-қатынас жасады. Бұл жас Камаледевиді свадеши ұлтшылдық қозғалысының ерте жақтасына айналдырды. Ол Кераланың Кутияттам ежелгі санскрит драма дәстүрін Абхинаяның ең ұлы гуруы және авторитеті Натьячарья Падма Шри Мани Мадхава Чакиардан Килликкуруссимангаламдағы гуруының үйінде тұрып оқыды.

Бірінші неке және жесірлік

Ол 1917 жылы 14 жасында үйленді, бірақ екі жыл өткен соң күйеуін жоқ қылды.

Хариндранатпен неке

Осы арада ол Ченнаидегі Куин Мэри колледжінде оқып жүргенде, Сухасини Чаттопадхяймен танысты, ол да студент еді және Сароджини Найдудың кіші қарындасы. Кейін ол Камаледевиді талантты ағасы Хариндранатх Чаттопадхяймен (аты Харин) таныстырды, ол сол кезде белгілі ақын, драматург және актер болатын. Оларды өнерге деген ортақ қызығушылық біріктірді. Ақыры, жиырма жасқа келгенде Камаледеви Харинге үйленді, бұл сол кездегі консервативті қоғамның қарсылығына қарамастан, жесірлерге үйленуге тыйым салынған еді. Л. Харин мен Камаледеви ортақ армандарды іске асыру үшін бірге болды, бұл басқа жағдайда мүмкін болмас еді. Көптеген қиындықтарға қарамастан, олар бірлесіп пьесалар мен қойылымдар жасады. Кейін ол бірнеше фильмдерде де түсті, сол кезде әдепті отбасылардан шыққан әйелдер үшін актерлік өнер лайықты емес деп есептелді. Алғашқы рет ол екі нұсқасыз фильмде ойнады, соның ішінде Каннада киноиндустриясының алғашқы нұсқасыз фильмі – Шудракканың танымал пьесасы бойынша түсірілген «Мричкатика» («Васантсена») (1931), онда Енакши Рама Рао да түсті, ал режиссері – пионер Каннада режиссері Мохан Дайарам Бхавнани болды. Екінші рет ол 1943 жылы хинди тіліндегі «Тансен» фильмінде, К. Л. Сайгал мен Хуршидпен бірге ойнады, содан кейін «Шанкар Парвати» (1943) және «Данна Бхагат» (1945) фильмдерінде түсті.

Лондонға көшіп бару

Некеден кейін көп ұзамай Харин алғашқы шетел сапарымен Лондонға кетіп, бірнеше айдан соң Камаладеви де оған қосылды. Ол Лондон университетінің Бедфорд колледжіне оқуға түсіп, кейіннен социология саласы бойынша диплом алды.

Бостандық қозғалысының шақыруы

Лондонда болғанда Камаледеви 1923 жылы Махатма Гандидің ынтымақтастықтан бас тарту қозғалысы туралы білді және дереу Үндістанға оралып, әлеуметтік көтерілуді қолдау үшін құрылған Ганди ұйымы – Сева Далға қосылды. Көп ұзамай ол Далдың әйелдер бөлімінің басшысы болып тағайындалды, онда ол бүкіл Үндістан бойынша әртүрлі жастағы қыздар мен әйелдерді ерікті қызметкерлер, «севикалар» болуға шақыру, оқыту және ұйымдастыру ісіне қатысты. 1926 жылы ол суфражистка Маргарет Э. Кузинспен танысты, ол Бүкіл Үндістан Әйелдер Конференциясының (AIWC) негізін қалаушы еді, ол оны Мадрас провинциялық заң шығару жиналысына сайлауға ынталандырды. Осылайша ол Үндістанда заң шығару органына үміткер болған алғашқы әйел атанды. Ол тек бірнеше күн ғана үгіт-насихат жүргізе алса да, 55 дауыс айырмасымен жеңіліске ұшырады.

Бүкіл Үндістан әйелдер конференциясы

Келесі жылы ол Бүкіл Үндістан әйелдер конференциясының (AIWC) негізін қалаушы мүшесі болды және оның алғашқы ұйымдастырушы хатшысы қызметін атқарды. Келесі жылдары AIWC бүкіл ел бойынша филиалдары мен ерікті бағдарламалары бар, заңнамалық реформалар үшін тұрақты жұмыс істейтін ұлттық деңгейдегі беделді ұйымға айналды. Өз қызметінің кезеңінде ол көптеген еуропалық елдерге сапар шекті және бірнеше әлеуметтік реформалар мен қоғамдық әл-ауқат бағдарламаларын бастауға, сондай-ақ әйелдер құрған және басқаратын білім беру мекемелерін ашуға шабыланды. Ол Нью-Делидегі Үй шаруашылығы колледжінің (Lady Irwin College) құрылуына үлкен үлес қосты.

1930 жылдар

Кейін ол Махатма Ганди жариялаған жеті мүшеден тұратын жетекші команданың бір бөлігі болды, атақты Тұз сатьяграхасына (1930) қатысты. Бомбей жағажайында тұз дайындауға олардың арасындағы жалғыз ерікті әйел – Авантикабай Гокхале болды. Кейін Камаладеви жақын жердегі Жоғарғы сотқа барып, ондағы судьяға ол дайындаған "Азаттық тұзын" сатып алмауға қызығушылық таныса ба деген сұрақ қойды. 1930 жылғы 26 қаңтарда ол жанжал кезінде Үндістанның үш түсті туын қорғау үшін оған жабысып, көпшіліктің назарына іліккен.

1940 жылдар

Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Камаладеви Англияда болды. Ол дереу әлемді аралап, басқа елдерге Үндістанның жағдайын жеткізіп, соғыстан кейін тәуелсіздікке қолдау жинауды бастады. Бұл саяхаты барысында ол АҚШ-тың оңтүстігін кезіп өтті. 1941 жылы ол бөлек вагонды пойызға отырды. Луизиана штатында кондуктор оны ақ нәсілді жолаушыларға арналған вагоннан шығаруға тырысты. Оның афроамерикалық емес екенін түсінген кондуктор, қалай әрекет ету керектігін білмей, оның қайдан екенін сұрады. Оның "Нью-Йорк" деген жауабына ол "қай елден" екенін білгісі келді, ал ол: "Бұл ешқандай маңызға ие емес. Мен қара терілі әйелмін, сондықтан маған бөгет қоюдың қажеті жоқ, себебі мен бұл жерден қозғалмаймын" деді. Кондуктор оны сол вагоннан кетірмеді.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі еңбек

Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін, оның ізінен бөлініс келді, және ол босқындарды қайта оңалтуға кірісті. Оның алғашқы міндеті – оңалтуға көмектесу үшін Үндістан кооперативтік одағын құру болды, және осы одақ арқылы ол кооперативтік принциптерге негіделген қалашық жоспарын жасады. Соңғы кезде Жавахар Лал Неру оған мемлекеттік көмек сұрамау шартымен құлықсыздықпен рұқсат берді, сондықтан көптеген қиындықтардан кейін, Делидің шетінде Фаридабад қалашығы құрылды, ол Солтүстік-Батыс шекарасынан келген 50 000-нан астам босқынды қайта оңалтты. Ол босқындарға жаңа үйлер мен жаңа мамандықтарды игеруге талмай еңбек етті, олар үшін жаңа дағдыларға оқытылды. Ол сондай-ақ жаңа қалада денсаулық сақтау орталықтарын құруға көмектесті. Осылайша, оның өмірлік жұмысының екінші кезеңі – адамдарды және олардың жоғалған қолөнерлерін қайта оңалту ісі басталды. Ол тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңде Үндістанның қолөнері мен тоқымашылығының қайта жандануына жеке қол жеткізгені үшін ерекше еңбек еткен деп есептеледі, және ол қазіргі Үндістанға оның ең маңызды мұрасы болып саналады.

1950 жылдар және одан кейінгі жылдар

Осы шамада ол Үндістанның дамуы үшін Нехрудің көзқарасының бір бөлігі ретінде Үндістанда фабрикалық (машиналық) жаппай өндірістің батыс әдістерін енгізудің дәстүрлі қолөнершілерге, әсіресе ұйымдастырылмаған секторлардағы әйелдерге әсер етуі мүмкін деген алаңдаушылыққа толы болды. Ол Үндістанның жергілікті өнер мен қолөнерін сақтап, мұрағаттау үшін бірқатар қолөнер музейлерін құрды, олар жергілікті білімнің қоймасына айналды. Оның ішінде Делидегі Театр қолөнер музейі де бар. Ол өнер мен қолөнерді де насихаттады, шебер қолөнершілерге арналған Ұлттық сыйлықтарды орнатып, кәсіпкерлік рухының нәтижесінде бүкіл ел бойынша Орталық шағын өнеркәсіп орталықтары желісі құрылды, ол елдің өсіп келе жатқан қадір-қасиетіне сай келетін талғамдарды қанағаттандырды. 1964 жылы ол ЮНЕСКО-ға қатысты Бхаратия Натья Сангхтың қолдауымен Бангалорда Натья Катхак және хореография институтын (НИКЦ) құрды. Қазіргі директоры – биші Майя Рао. Чаттопадхяй өзінің заманынан озық әйел болды, ол Бүкіл Үндістан қолөнер кеңесін құруға зор үлес қосты және оның тұңғыш төрағасы болды. Сонымен қатар, ол Азия-Тынық мұхиты аймағы бойынша Дүниежүзілік қолөнер кеңесінің алғашқы президенті де болды. Чаттопадхяй Ұлттық драма мектебіне төрағалық етті, кейін Сангит Натак Академиясын басқарды және ЮНЕСКО мүшесі болды. Оның "Ішкі құпиялар мен сыртқы кеңістіктер: Толғаулар" атты автобиографиясы 1986 жылы жарық көрді. 1988 жылдың 29 қазанында Бомбей қаласында 85 жасында дүниеден өтті.

Марапаттар мен мойындау

Үндістан Үкіметі оған 1955 жылы «Падма Бхушан» және 1987 жылы «Падма Вибушан» ордендерін табыс етті, бұл ордендер Үндістан Республикасының ең құрметті азаматтық наградаларының қатарында. Ол 1966 жылы қоғамдық лидерліктегі үлкен еңбегі үшін Рамон Магсайсей сыйлығымен марапатталды. 1974 жылы өмірінің барлық жылдарындағы еңбегін ескере отырып, «Сангит-Натак Академи» академиясының «Ратна Садася» атағымен марапатталды. Бұл «Фелоушип» – Үндістанның Ұлттық музыка, би және драма академиясының ең жоғары наградасы. 1977 жылы ЮНЕСКО оны қолөнерді дамытуға қосқан үлесі үшін марапаттады. Шантиникетан оған ең жоғары наградасы – «Десикоттамамен» құрметтеді. 2018 жылдың 3 сәуірінде, оның 115 жылдығында Google оның құрметіне бас бетінде Doodle орналастырды.

Камаладеви Чаттопадхяяйдың кітаптары

"Индия әйелдерінің оянуы", "Everyman's Press", 1939 жыл. Жапонияның әлсіздігі мен күштілігі, "Падма басылымдары", 1943 жыл. "Сэм ағаның империясы", "Падма басылымдары" ЖШС, 1944 жыл. Соғысқа қираған Қытайда, "Падма басылымдары", 1944 жыл. Ұлттық театрға қарай, (Бүкіл Үндістан әйелдер конференциясы, Мәдениет бөлімі. Мәдени кітаптар), "Аунд" басылымдарының қоры, 1945 жыл. Америка: Суперлативтер елі, "Феникс басылымдары", 1946 жыл. "Тоғысқан жолдар", Ұлттық ақпарат және басылымдар, 1947 жыл. Социализм және қоғам, "Четена", 1950 жыл. Үндістандағы тайпалық құрылым, "Брилл Академиялық басылымдары", 1978 жыл. Үндістанның қолөнерлері, Үндістанның мәдени қатынастар кеңесі және "Жаңа дәуір Халықаралық басылымдары" ЖШС, Нью-Дели, Үндістан, 1995 жыл. Үнді әйелдерінің азаттық үшін күресі, "Оңтүстік Азия кітаптары", 1983 жыл. "Индиялық кілемдер және еден жабындары", "Барлық Үндістан қолөнерлер кеңесі", 1974 жыл. Үнді тігісі, "Уайли Истрен", 1977 жыл. Үндістанның қолөнер дәстүрі, Басылымдар бөлімі, Үндістан Үкіметінің Ақпарат және хабар тарату министрлігі, 2000 жыл. Үнді қолөнерлері, "Альлиед Паблишерс" жекеменшік басылымдары ЖШС, Бомбей, Үндістан, 1963 жыл. Үнді халық биінің дәстүрлері. Үнді қолөнерлерінің даңқы, Нью-Дели, Үндістан: "Clarion Books", 1985 жыл. Ішкі ойлар, сыртқы кеңістіктер: естеліктер, 1986 жыл.

Камаладеви Чаттопадхяй туралы кітаптар

Сакунтала Нарасимхан, Камаледеви Чаттопадхьяй. "Жаңа таң" кітаптары, 1999 жыл. С. Р. Бакши, Камаледеви Чаттопадхьяй: Әйелдердің әл-ауқатын жақсартудағы рөлі, Ом, 2000, Рина Нанда, Камаледеви Чаттопадхьяй: Биография (Қазіргі Үндістанның ұлы тұлғалары), Оксфорд университетінің баспасы, АҚШ, 2002, Джамила Бриж Бушан, Камаледеви Чаттопадхьяй – Көтерілісшінің портреті, Абинав Паб, 2003. М. В. Нараяна Рао (ред.), Камаладеви Чаттопадхьяй: Шынайы кармайоги. Карнатака қолөнер кеңесі: Бангалор, 2003. Малвика Сингх, Заманауи Үндістанның әйгілі әйелдері – Рухты азат ету. Пингвин, 2006, Жаслин Дамиджа, Камаладеви Чаттопадхьяй, Ұлттық кітап қоры, 2007. Индра Гупта, Үндістанның ең көрнекті 50 әйелі.