Кіріспе
Мектептегі өмірге бағытталған көркем әдебиет жанры – мектеп өмірін орталыққа қоятын көркем әдебиет жанры. Ең көп танымалдылығының шағы 20 ғасырдың бірінші жартысында болды. Басқа елдерде де мысалдары бар болғанымен, көбінесе ағылшын пансиондарында өрбіген және 1950 жылдарға дейін қалыпты болған жеке жыныстық білімді көрсететін қыздар мен ұлдардың жекелеген тармақтарында жазылған. Ол негізінен оқушылар арасындағы достық, ар-намыс және адалдыққа ден қояды. Спорттық жарыстар, зорлық-зомбылық, құпиялар, бәсекелестік және батылдық сияқты сюжеттер мектептегі оқиғаны құру үшін жиі қолданылады. Дәстүрлі мектептегі оқиғалардың танымалдылығы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін азайды, бірақ мектептегі оқиғалар басқа формаларда да танымал болып қала берді, мемлекеттік аралас білім беретін мектептерге және нәсілдік мәселелер, отбасылық өмір, сексуалдық қатынастар және есірткілер сияқты қазіргі заманғы мәселелерге назар аударады (Грандж Хиллді қараңыз). Соңғы кезде Гарри Поттер сериясының сәттілігімен қайта жанданды, онда дәстүрлі мектептегі оқиғаларда жиі кездесетін сюжеттік мотивтер пайдаланылады.
the Andrew Clements novel
The school story is a fiction genre centring on older pre adolescent and adolescent school life, at its most popular in the first half of the twentieth century. While examples do exist in other countries, it is most commonly set in English boarding schools and mostly written in girls' and boys' subgenres, reflecting the single sex education typical until the 1950s. It focuses largely on friendship, honour and loyalty between pupils. Plots involving sports events, bullies, secrets, rivalry and bravery are often used to shape the school story. The popularity of the traditional school story declined after the Second World War, but school stories have remained popular in other forms, with a focus on state run coeducational schools, and themes involving more modern concerns such as racial issues, family life, sexuality and drugs (see Grange Hill). More recently it has seen a revival with the success of the Harry Potter series, which uses many plot motifs commonly found in the traditional school story.
Алғашқы еңбектері
1749 жылы жарық көрген Сара Филдингтің "Гувернантка" немесе "Кішкентай әйел академиясы" әдетте алғашқы мектеп-интернат әңгімесі ретінде қарастырылады. Филдингтің романы, мінез-құлыққа қатысты нұсқаулармен толы, моральдық әңгіме болып табылады, және романдағы тоғыз қыздың әрқайсысы өз тарихын жеке баяндайды. Дегенмен, ол кейінірек туындыларда қайталаған мектеп-интернат әңгімесінің маңызды элементтерін қалыптастырды. Мектеп сыртқы әлемнен оқшауланған, жергілікті өмірмен байланысы шамалы, ал қыздар бірлесіп, қоғамдық сезім мен ұжымдық жауапкершілікке ие болуға тәрбиеленеді. Филдингтің осы тәсілі оның замандастары мен 19 ғасырға дейінгі басқа жазушылар тарапынан үлгі ретінде қабылданып, формула ретінде қолданылды.
Мектептегі әңгімелердің пайда болуы XIX ғасырда
Мектептік әңгімелер бұрынғыдан кешірек танымал әдебиет түріне айналды. Балалар нарық ретінде он тоғызыншы ғасырдың ортасына дейін көбінесе назарға алынбады. Жастардың санасына романның моральдық ықпалы туралы алаңдаушылық болды, сондықтан жарияланған шығармалар көбінесе моральдық тәрбие беруге бағытталған.
Томас Хьюз және оның орынбасарлары
Шарлотта Бронтенің "Джейн Эйр" (1847), Чарльз Диккенстің "Домби мен ұлы" (1848) және "Дэвид Копперфилд" (1850) романдары мектептік оқиғалар элементтерін қамтыды, бұл көпшіліктің қызығушылығын арттырды. 1749 мен 1857 жылдар аралығында, Томас Хьюздің "Том Браунның мектеп күндері" жарық көрген жылға дейін, шамамен 100 мектептік оқиға жарияланды. Бұл, әлдебір осындай әңгімелердің ең танымал болғаны және оның сәні жанрдың қалыптасуына септігін тигізіп, келесі ондаған жылдарда мыңдаған романға дейін кеңейді. Хьюз тағы бір мектептік әңгіме жазған жоқ: "Оксфордтағы Том Браун" атты жалғасы университет өміріне арналған. Дегенмен, Ф.У. Фаррардың "Эрик, немесе Бірте-бірте: Рослин мектебінің хикаясы" (1858), Х.С. Адамстың "Мектеп оқушысының абыройы; Халминстер колледжінің хикаясы" (1861) және А.Р. Хоуптың "Уитминстер туралы әңгімелер" (1873) сияқты басқа мектептік оқиғалар да пайда болды. 1870 жылы қабылданған Білім беру заңы балаларға арналған жалпы білім берудің негізін қалады, соның нәтижесінде мектептік оқиғаларға деген сұраныс артып, кейбір баспагерлер романдарды мектептік оқиғалар ретінде жарнамалауға көшті. Осымен қатар, мектептік оқиғалар жарияланатын балалар журналдары да пайда бола бастады, олардың ең танымалсы – 1879 жылы тұңғыш нөмірі жарық көрген "Boy's Own Paper" болды.
Талбот Бейнс Рид
Талбот Бейнс Рид 1880 жылдары көптеген мектептік очерктер жазды және Томас Хьюздан шабыт алып, осы жанрды қалыптастыруға зор үлес қосты. Оның ең танымал туындысы – «The Fifth Form at St. Dominic’s» (1887) (1881–82 жылдары бөлім-бөлім жарияланған). Ол бірнеше рет қайта басылып, 1907 жылғы басылымы 750 000 данамен сатылды. «Бесінші сынып Санкт-Доминикте» Бейнс Ридтің христиандық құндылықтарымен байланысты болғанымен, балаларды нұсқаулық моральдық әдебиетпен тәрбиелеуден ауытқып, оқушыларға және анықталған сюжетке көбірек назар аударды.
Мектептегі оқиғалардағы жыныстық айырмашылық
Тоғызыншы ғасырда мектептер жыныс бойынша бөлінгендіктен, мектеп туралы әңгімелер табиғи түрде екі жеке, бірақ байланысты жанрға бөлінді: қыздар мектебі туралы әңгімелер және ұлдар мектебі туралы әңгімелер. 1850-ші жылдардан бастап қыздар білімінің артуы байқалды, ал 1870 жылғы Білім туралы заң осы үрдісті күшейтті. Л. Т. Мид, тарихи романдар жазған және журнал редакторы болған автор, тоғызыншы ғасырдың соңғы онжылдығында қыздар мектебі туралы әңгімелердің ең танымал жазушысы атанды. Оның әңгімелері интернатта оқитын жоғарғы сынып оқушыларына арналған, олар қателіктері арқылы сенімге қол жеткізуді үйренеді. Олар спортқа көп көңіл бөлмей, негізінен достыққа және адалдыққа баса назар аударды. Олардың сюжеттері көбінесе Виктория дәуірінің құндылықтарына негізделіп, қыздарды лайықты әйелдер мен аналар болуға дайындады.
ХХ ғасыр
XX ғасырдың басында қыздарға арналған әдебиет көбінесе өзінен бас тартудың, моральдық құндылықтардың, ар-ұятының және қоғамдық құрылымда лайықты орын табуға ұмтылудың маңыздылығын көрсетті. Бірақ, XX ғасырдың басында Анжела Бразилдің қыздар мектебі туралы әңгімелері жарық көргеннен кейін бұл өзгерді. Ондағы кейіпкерлер белсенді, билікке қарсы тұрып, ойнақылықтар жасап, ересектердің алаңдаушылығын екінші орынға қойып, өз жастық әлемінде өмір сүрді. XX ғасырдағы ұлдар мектебі туралы әңгімелер көбінесе қызық болды, мысалы, Билли Бантер оқиғалары мен Дженнингс сериясы. Мектеп-интернаттардағы бірлескен оқыту сирек кездесетін нәрсе еді. Энид Блайтонның «Ең тәкаппар қыз» сериясы ерекше жағдайда прогрессивті бірлескен оқыту мектебінде орын алды. Дж. К. Роулингстің «Гарри Поттер» сериясы аралас жынысты мектеп-интернаттың соңғы үлгісі болып табылады.
Мектептегі әңгіме жанрының құлдырауы
Мектептік әңгімелер 1880-жылдардан бастап Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін ең танымал болды. 1930-жылдары мектептік оқиғаларды көрсететін комикстер де кең таралды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін интернаттағы өмір туралы әңгімелерге қызығушылық азайды. Ұлыбританияның барлық мектеп оқушыларына арналған мектептер мемлекеттік қаражат есебінен қаржыландырылатын болды; сыншылар, кітапханашылар және білім беру мамандары заманауи оқу бағдарламасын жасауға ұмтылып, осы типтегі әңгімелерді ескі және маңызсыз деп санады. Дегенмен, мектептік әңгімелер танымал күйінде қалды, бірақ назар мемлекеттік қаржыландырылатын, қыздар мен ұлдар оқитын күндізгі мектептерге ауысты, оларда сексуалдық мәселелер, нәсілшілдік, есірткі және отбасылық қиындықтар сияқты қазіргі заманғы тақырыптар көтерілді. Джеффри Трейздің «Баннермериде қайықтар жоқ» романымен басталатын «Баннердейл» бес томдық сериясы (1949–1956) Көмбөлді көліндегі күндізгі мектептің екі ұл және екі қыз оқушысы мен жесір ананың өмірін көрсетеді. Трейз осы серияны күндізгі мектепте орналастыруға бір жас оқырманның көптеген мектептік әңгімелерде интернаттар бейнеленгеніне қарамастан, олардың күндізгі мектептерден гөрі қызықтырақ емес екенін жазған хатынан кейін шабыттанды. Бұл туралы повествоші де айтады. «Гарри Поттер» романдары сериясы жанрды жаңартуға біршама көмектесті, бірақ ол фантастикалық элементтерге көп көңіл бөлді. «Гарри Поттердегі» мектептік әңгімелердің маңызды элементтеріне оқиғаның көбінесе оқушылардың көзқарасынан баяндалуы жатады.
Басқа жерлер
Мектептегі әңгімелер Ұлыбританияда Том Браунның "Школьные дни" кітабымен бастау алғанмен, басқа елдерде де жарық көрді. Германияда XIX және XX ғасырларда "Шулроман" жанры танымал болды, ал мектептегі әңгімелер Кеңес Одағында да жарияланды. Сьюзан Кулидждің "Кэти мектепте не істеді" (1873), Луиза Мей Алкоттың "Кішкентай ерлер" (1871), Мод Харт Лавлейстің "Бетси Тейси" (1940) және Лора Ингаллс Уайлдердің "Прариядағы кішкентай қалашық" (1941) сияқты бірқатар американдық классикалық балалар романдары да осы жанрға жатады. Франсин Паскаль және басқа авторлардың 1980 және 1990 жылдардағы "Sweet Valley High" сериясы Калифорнияда өрбуімен көзге түседі. Дегенмен, мектептің өзіндік бір тұлға ретінде, оқушылардың қатысуымен қалыптасып, олардың онда болуын қызықты ететін мектеп тақырыбы – бұл көбінесе британдық және американдық құбылыс. Францияда Андре Лоридің (Жан Франсуа Пашаль Гроссе) "Колледж естеліктері" (1882) шығармасы, Англиядағы Талбот Бейнс Ридтің "Сент-Доминик" және Артур Стэнвуд Пирдің "Сент-Тимотей" сияқты интернат контекстінде жазылған бұл туынды француз әдебиетіндегі осы жанрға елеулі әсер етті. Неміс мектептегі әңгімелер көбінесе ересектерге арналған, ертедегі Bildungsroman дәстүрінде жазылып, мектеп ортасының кейіпкердің жеке басына тигізетін әсерін зерттеді. Кеңес әңгімелері жеке мінез-құлықты түзетуге және мектеп ортасы арқылы ұжымдық мақсаттарға бағынуға қалай көмектесетініне баса назар аударды. Осы жанрдағы басқа да танымал туындыларға жапон манга сериялары, мысалы, "Sket Dance" және "School Rumble", сондай-ақ АҚШ драмалары, "Beverly Hills 90210", "Freaks and Geeks", "Glee" және "Pretty Little Liars" жатады.
Тақырыптар
Мектептегі оқиғалардың басым көпшілігі жалпы мектеп-интернаттар мәдениетін қамтиды. Көбінесе құрмет, әдептілік, спорттық рух және адалдық сияқты тақырыптар кездеседі. Жарысқа қатысатын командалық спорт түрлері жиі бейнеленеді, ал қарсылас мектеп үйлері арасындағы жыл сайынғы спорттық жарыс көбінесе сюжеттің маңызды бөлігі болып табылады. Оқушылар арасындағы достық қарым-қатынастар, сондай-ақ нақты мұғалімдермен арадағы байланыс жиі назарда болады, ал жаңа оқушылардың мектеп өміріне бейімделуі – орталық тақырыптың бірі. Мектептегі оқиғаларда, әсіресе ұлдарға арналған оқиғаларда зорлық-зомбылық көрсетушілер жиі кездеседі. Бір-біріне ұқсас егіздер де жиі пайда болады және көбінесе олар оқиғаның комедиялық бөлігін құрайды. Мектеп директорлары әдетте әділ және дана болады, кейіпкерлерге кеңес береді және оларды қиын жағдайдан шығару үшін ережелерді бұзуға дайын. Бұл жанрдың дамуының басындағы мектептегі оқиғаларда жасөспірім шақ немесе ересектеуге қадам басқан кезең туралы тікелей айтылмаған. Диан Фаррардың "Эрик, немесе Бір қадамнан соң бір қадам" атты туындысы – мектеп-интернаттағы классикалық моральдық үгіт. Оның викториялық стилі ешқашан жалпыға ортақ үлгі ретінде қабылданбады.
Жазушылар
Коммерциялық жағынан сәтті болған мектеп романдарының авторларына П. Г. Водхаус, Энтони Баккеридж және Чарльз Гамильтон, Франк Ричардс ретінде әйгілі болған, кіріпті. Ол 1906 және 1940 жылдар аралығында Amalgamated Press үшін «Грейфриарс мектебі», «Сент-Джим», «Руквуд» серияларын және тағы да басқаларын жазды. Оның ең танымал кейіпкері – Билли Бантер. Қыздарға арналған жазушылар: Анжела Бразил, Энид Блайтон, Элинор Брент Дайер, Дорита Фэрли Брюс, Мэри Гервейз және Элси Оксенхам.