Кіріспе

Макс Велманның "Сананы түсіну" кітабы (2000) – Лондон университетінің Голдсмитс колледжі психологиясының зейнеткер профессор-эмиритусі Макс Велманның сана туралы ғылыми зерттеулер есебін және ақыл-ой философиясының тұрғысынан қарастыратын кітабы. Бұл кітап 2001 және 2002 жылдары Британдық психологиялық қоғамның "Жыл кітабы" сыйлығының ішінара тізіміне енді. Филип Пуллман оны "көрген ең айқын және әдемі түсіндірулердің бірі" деп атады. Мазмұны

Қысқаша мазмұны

1-бөлімде қазіргі кездегі сананың барлық басым теорияларының күшті және әлсіз жақтары қарастырылады, бұл студенттерге, аспиранттарға және зерттеушілерге қолайлы форматта ұсынылады. Назар негізінен дуализмге, физикализмге, функционализмге және машиналардағы санаға аударылады. 2-бөлімде сананың жаңа талдауы берілген, ол сананың күнделікті феноменологиясына негізделген және дуализм мен редукционизм арасындағы пікірталастың негізін құрайтын алдын ала болжамдарға қарсы шығады. Бұл бөлім сондай-ақ реализм мен идеализмнің, субъективтіліктің, интерсубъективтіліктің және объективтіліктің салдарымен, сондай-ақ сананың ми процестерімен байланысын зерттейді. 3-бөлімде жаңа синтез ұсынылады, сананың не екенін түсінуге және сананың не істейтініне жаңа көзқарас беріледі, бұл ретте сананың мимен себеп-салдарлық байланысына ерекше назар аударылады. Сонымен қатар, рефлексивті монизм енгізіледі, ол ғылымның нәтижелерімен және ақылмен үйлесетін дуализм мен редукционизмге балама болып табылады. Вельманс редукционизм мен дуализмнің екеуі де сананың феноменологиясына, яғни бір нәрсені сезіну жағдайына жеткілікті назар бөлмегенін айтады. Мысалы, редукционизм сананы мидың күйіне дейін кемсітуге тырысады, сондықтан сана – оның нейрондық себептері мен корреляттарынан басқа ештеңе емес. Вельманс бұл Лейбництің A мен B бірдей болса (яғни сана мидың күйі болса), A-ның қасиеттері B-ның қасиеттерімен сәйкес болуы керек деген тұжырымын бұзуға әкеп соқтырады деп санайды. Вельманс бұл жерде сананың субъективті, феноменальдық тәжірибесі мидың нейрондық күйлерінен мүлдем өзгеше екенін, сондықтан оны оларға дейін кемсітуге болмайтынын көрсетеді; яғни сананың феноменальдық қасиеттерін оны тудыратын физикалық ми күйлерімен теңестіруге болмайды.