Кіріспе

Аттың жүрісі – жылқының төрт тактты аралық жүрісі. Амблинг жүрісі – жылқының бірнеше төрт тактты аралық жүрісі, олардың барлығы да жүрістен жылдам, бірақ көбінесе кантерден баяу және әрқашан галоптан баяу болады. Амблингпен жүретін жылқыларды, әсіресе АҚШ-та, кейде "жүрісті" деп атайды. Амблинг жүрісі атты адам үшін екі тактты жүгіруге немесе жүргізуге қарағанда тегіз болады және оны салыстырмалы түрде ұзақ уақыт бойы сақтауға болады, сондықтан ол жол жүру және атты адамның ұзақ уақыт үстінде отыруын қажет ететін басқа да тапсырмалар үшін өте қолайлы. Тарихи тұрғыдан алғанда, нашар жолдарда ұзақ қашықтыққа саяхаттау үшін амблингке қабілетті жылқылар жоғары бағаланған. Жолдар жақсарғаннан және арбамен саяхаттау танымал болғаннан кейін, Еуропада олардың қолданылуы азайды, бірақ Америкада, әсіресе плантациялық шаруашылық жүргізілген және егістіктер мен егіндіктерді тексеру үшін ұзақ күнделікті саяхаттар қажет болған аймақтарда танымал болды. Амблинг жүрісін орындау қабілеті әдетте мұрагерлік қасиет болып табылады. 2012 жылы ДНК зерттеуі бірнеше жүрісті және арқанмен жүгіру тұқымдарының жылқыларында аяқ-қол қозғалысы мен қозғалысына байланысты омыртқалық неврологиялық тізбектерді басқаратын DMRT3 генінде мутация болғанын анықтады. 2014 жылы бұл мутацияның барлық жүрісті жылқылардың жалғыз атасынан тарағаны анықталды. Кейбір тұқымдар туғаннан бастап осы жүрістерді табиғи түрде орындайды, ал басқаларын үйрету қажет. Кейбір тұқымдарда амблинг және жүгіру немесе жүргізуге қабілетті жеке тұлғалар бар. Стандартты тұқымдағы жылқыларда DMRT3 гені жүгіретін жылқыларда да табылған, бұл оның кантерге немесе галопқа өту қабілетін тежейтінін көрсетеді. Әр түрлі жүрістің аяқпен басу үлгілері мен жылдамдығында айырмашылықтар болғанымен, тарихи тұрғыдан олардың барлығы "амблинг" деп аталды. Осы жүрістердің көптеген түрлі атаулары әрбір тұқымның жанкүйерлері іздейтін нюанстық айырмашылықтарды көрсетеді, бір тұқымда қалаулы деп саналатын қасиеттер кейде басқасында ынталандырылмайды. Жүрісті тұқымдар әлемнің көптеген бөліктерінде кездеседі, бірақ Солтүстік және Оңтүстік Америкада ерекше таралуға ие.

Тарих

Амблинг Киккулидің хеттік жазбаларында алғаш рет сипатталған. Орта ғасырларда адамдардың ұзақ қашықтықтарға нашар жолдармен саяхаттауы қажет болғандықтан, амбль жылқыларда ерекше бағаланды. Ежелгі жоғары неміс тілінде аттың жүрісін білдіретін термин – celtari (қазіргі неміс тілінде Zelter), ол исландтық tölt сөзімен туыс. Ағылшын тіліндегі "amble" сөзі 14 ғасырдағы көне француз тілінен алынған, ал оның түбірі латынша "ambulare" – "жүру" деген сөз. Амбльге қабілетті жылқы түрлеріне құнды женнет және пальфрей аттары кірді. 18 ғасырға қарай амбль Еуропадағы ат жаттықтырушылары арасында талқылау тақырыбына айналды, ал 1728 жылғы "Циклопедия" жүрістің бүйірлік түрін, оның қарқыннан туындағандығын және табиғи жүрісі жоқ аттарда оны жасау үшін қолданылатын жаттығу әдістерін талқылады. Жолдар жақсарған сайын, арбамен саяхаттау кеңіне тарады, содан кейін теміржол пайда болды, Еуропада тротылға қабілетті аттар танымал болды. Атқа мінудің басты түрлеріне жеңіл кавалерия, түлкі аулау және басқа да жылдам сапарлар кірді, бірақ олардың ұзақтығы шектеулі болды, онда жылдамдық қолданылуы мүмкін еді. Амбль Америкада, әсіресе АҚШ-тың оңтүстігінде және Латын Америкасында әлі де бағаланды, онда плантациялық шаруашылықтарда атпен жүретін адамдар күн сайын далалар мен егістіктерді тексеру үшін ұзақ қашықтықтарды жүруге мәжбүр болды. Бүгінде амбль немесе жүрістік аттар демалыспен жүруді ұнататын, жұмсақ жүрісті, ыңғайлы аттарды іздейтін ат жанкүйерлері арасында танымал. Жалпы ереже бойынша, амбльге қабілетті аттар жүгіре алады, бірақ олар көбінесе жылдамдықтарымен танылмайды, сонымен қатар, олар үшін амбльден жүгіруге немесе галопқа өту де оңай емес. Сондықтан тарих бойы, ұзақ сапарларда ыңғайлы болу маңызды болған кезде, амбль аттары тегіс, сенімді және тыныш мінезді болғандықтан артықшылыққа ие болды. Дегенмен, жылдамдық пен шапшаңдық маңыздырақ болғанда, тротылға қабілетті аттар жылдамдығы мен икемділігіне байланысты қолайлырақ болды. Аттар соғыста қолданылған кезде, әсіресе орта ғасырларда, рыцарь шайқас алаңына амбль атпен жетіп, содан кейін шайқасқа қатысу үшін соғыс атына ауысуы жиі кездесетін жағдай еді.

Қадаммен жүру түрлері

Барлық серпілісті жүрістер төрт соққыдан тұрады. Кейбір серпілісті жүрістер бүйірлі жүрістер болып табылады, яғни жылқының бір жағындағы аяқтар алға жылжиды, бірақ бірінен кейін бірі, әдетте оң артқы, оң алдыңғы, сол артқы, сол алдыңғы қадам үлгісінде. Басқалары диагональды, яғни жылқының қарама-қарсы жақтарындағы аяқтар тізбектей алға жылжиды, әдетте оң артқы, сол алдыңғы, сол артқы, оң алдыңғы. Серпілісті жүрістердің ортақ белгісі – әдетте бір уақытта тек бір аяқ толығымен жерден көтеріледі. Серпілісті жүрістер қадамдардың уақыты мен ырғағы арқылы да ерекшеленеді. Кейбір жылқылар жүгіріп, серпіліп жүре алады, ал кейбіреулері жүгірудің орнына серпіліп жүреді. Дегенмен, серпіліп жүретін жылқыларда жүгіру жиі, бірақ әрқашан емес, жақтырмайды. Кейбір жылқылар оңай жүгірмейді немесе серпілмейді, бірақ олардың орташа жылдамдығы үшін серпіліс жүрісін қалайды. Бір тұқымда қажетті деп есептелетін серпіліс жүрісінің белгілі бір түрі, басқа тұқымда жазалануы мүмкін. Мысалы, Миссури Фокстроттері түзу серпіліс жасау үшін, яғни фокстрот үшін арнайы өсіріледі, ал Пасо Фино бүйірлі серпіліс жасау үшін өсіріледі және кейде диагональды серпіліс үшін жазаланады, ол осы тұқымда троха деп аталады.

Тұқым қуалаушылық және селекция

Көптеген "қадамды" тұқымдарда, жүгіру жүрісі – тұқым қуалайтын қасиет. Дегенмен, осы тұқымдардың кейбір өкілдері әрқашан жүріспен жүрмеуі мүмкін, ал "қадамды" деп саналмайтын басқа тұқымдардың жылқылары, әсіресе жаттығулар кезінде, жүріс қабілетіне ие болуы мүмкін. 2012 жылы исландиялық жылқылардың, жарысқа арналған жылқы тұқымдарының және егешқұйрықтардың ДНК-сын зерттеу, аяқ-қолдың қозғалысы мен қозғалысына байланысты омыртқалық неврологиялық тізбектерді басқаратын DMRT3 генінің мутациясы, бүйірлік жүріспен жүретін жылқыларда ертерек тоқтату кодонын тудыратынын анықтады. Бұл мутация доминантты ген болуы мүмкін, себебі мутацияланған аллельдің бір ғана көшірмесі жүріс-тұрыстың пайда болуына жеткілікті. 2012 жылы мутацияланған ген исландиялық жылқыда, Теннессидің жүріп жүретін жылқысында, Перудің Пасо тұқымында және Кентуккидің тау сазда жылқысында табылды. 2014 жылы DMRT3 генінің жаңа зерттеуі, қазір "қадам сақтаушы" ген деп аталады, әлем бойынша 4000-нан астам жылқыны зерттеді және ДНК зерттеуі жүріс-тұрыстың бір ғана ежелгі үй жануарының бабасынан пайда болған спонтанды генетикалық мутация екенін көрсетті. 2016 жылы палеографиялық ДНК-дағы DMRT3 SNP зерттеуі, жүгіруші жылқының мутациясын ортағасырлық Англияға, содан кейін викингтермен 10-шы ғасырда Исландияға таралуына байланыстырды. Сапырылу қабілетімен танымал тұқымдар, соның ішінде тазақан жылқы және тіпті жабайы Прежевальский жылқысы, геннің мутацияланған түрін қамтымайды. Көптеген жылқы тұқымдары табиғи жүріс-тұрысқа бейімділігін көрсетеді, олардың ішінде американдық Saddlebred, Boerperd, исландиялық жылқы, Миссури Fox Trotter, Paso Fino, Перу Paso, Racking жылқысы, Rocky Mountain жылқысы, Spotted Saddle жылқысы және Теннесси жүріп жүретін жылқысы бар. Екі уақыттық бүйірлік жүріс кейде "балама" жүріс ретінде жүріспен бірге жіктеледі және бүйірлік жүріспен ұқсас генетикалық механизммен байланысты болуы мүмкін. Зерттелген жүгіруші жылқылардың барлығы DMTR3 мутациясы бойынша гомозиготалық болды. Бірақ гомозиготалық мутацияға ұшыраған барлық жылқылар жүгіре алмады, бұл осы жүріс-тұрыстың пайда болуы үшін басқа факторлардың да қатысуы керек екенін көрсетеді. DMRT3 мутациялары жабайы немесе жабайы жылқыларда сирек кездеседі. Зерттеушілердің пікірінше, бұл мутацияға ұшыраған жылқылардың жүгіру жүрісінен сапырылуға көшудегі қиындықтарына байланысты, оларды жыртқыштар үшін оңай олжаға айналдырады. Алайда, адамдар жүрісші жылқыны селекциялық өсіру арқылы DMRT3 мутацияларының адам өсірген жылқы популяциясында жиірек кездесуіне әкелді. Стандартты тұқымның жүгіру қандық желісі, жүгіру қандық желісінен ерекшеленсе де, DMRT3 мутациясы үшін гомозиготалық болып табылады, бұл оның тек бүйірлік жүріс-тұрысқа ғана әсер етпейтінін, сонымен қатар сапырылуға көшуді тежейтінін көрсетеді. Кейбір Теннессидің жүріп жүретін жылқылары жақтаулы жүрістің басқа түрлерін орындайды, соның ішінде тірек, қадам басу, түлкі жүрісі және жалғыз аяқ жүрісі, олар демалыспен жүруге рұқсат етіледі, бірақ көрме рингінде жазаланады.

"Аяу жүріп"

Баяу жүріс – классикалық амблдің бірнеше баяу түрлерінің жалпы атауы. Олардың қозғалыс үлгісі жаяу жүріске ұқсас, яғни аяқтардың бүйірлік жұптары бірінен соң бірі алға жылжиды, бірақ қозғалыстардың ырғағы мен үйлесімділігі басқаша. Олардың ортақ белгісі – барлығы да тегіс және мінгіш үшін ыңғайлы. Әртүрлі баяу жүріс түрлеріне қадамдық жүріс және бір аяқты жүріс жатады. Кейбір жылқыларда қадамдық жүріс табиғи түрде дамиды, ал кейбіреулері оны қарқынды жүрістен үйренеді. Қадамдық жүріс, кейде өзі "амбл" деп аталады, сәл тең емес бүйірлік жүріс, 1–2, 3–4 ретсіздігімен ерекшеленеді, ал бір аяқты жүріс – тең, біркелкі 1–2–3–4 ырғақты. Қадамдық жүріс жүгіру жүрісінен жылдам және өте тегіс, бірақ энергияны тиімді пайдаланбаушы. Ол баяу жылдамдықпен тегіс, бірақ жылдамдық артқанда екі соққылы қарқынға айналуы мүмкін.

Ракеті

Рака немесе ракинг – бір аяқты немесе жеке аяқ деп те аталатын жүріс. Бұл – біркелкі, бүйірлі төрт соққылы жүріс. Көптеген жылқы тұқымдары осы жүріс-тұрысты жасай алғанымен, ол көбінесе бес жүрісті американдық Saddlebred жылқысымен байланысты. Ракада, бірқалыпты бүйірлі баяу жүрістің жылдамдығы артады, бірақ әр соққы арасындағы бірқалыпты интервал сақталады. Американдық Saddlebred көрмесінде бұл жүріс жылдамдықпен және белсенділікпен орындалады, шексіз болып көрінеді, ал баяу жүріс ұстамдылықпен және дәлдікпен орындалуы тиіс. Рака сонымен қатар Racking Horse тұқымымен тығыз байланысты. Аттың басқа аралық жүріс-тұрыстары сияқты, рака да аяқтары жұп емес, жеке-жеке жерге тигендіктен, ат үстіндегі адамға берілетін күш пен серпілісті азайтады. Бұл жүріске қол жеткізу үшін жылқы "қисайған" күйде болуы керек. Яғни, дрессаж жылқыларында және артқы жағымен жұмыс істейтін басқа жылқыларда көрінетіндей омыртқа дөңгелек болмай, керісінше, сәл төмен қарай иілуі керек. Бұл рака жасағанда жылқының басқа жүріске ауыспауын қамтамасыз етеді. Егер атқа отырған адам артқа қарай отырса немесе сәл еңкейсе, бұл қисайған күйге түсуіне көмектеседі. Бұл артқы аяқтардың созылуына мүмкіндік береді және жылқыға жүріс-тұрысты жеңілдетеді. Алайда, мұның кемшілігі – бұл күй арқаны әлсіретіп, жылқының атқа отырған адамның салмағын шаршамай көтере алу қабілетін төмендетеді.

Тілті

Телл – негізінен исландиялық жылқыларда кездесетін төрт тактты бүйірлік жүріс. Жарылғыш үдеуімен және жылдамдығымен танымал, сонымен қатар ыңғайлы және жерді жақсы басады. Бұл жүрістің стилінде айтарлықтай вариация бар, сондықтан телл Saddlebred аттарының рагына, Paso Fino аттарының largo-сына немесе Теннесси жылқысының жүгіруіне ұқсас бүйірлік жүрістермен салыстырылады. Барлық бүйірлік жүрістер сияқты, аяқ тию үлгісі жүріске ұқсас (сол артқы, сол алдыңғы, оң артқы, оң алдыңғы), бірақ жүрістен айырмашылығы, ол жылдамдық диапазонында орындалуы мүмкін – әдеттегі жылдам жүрістен бастап, қалыпты кантер жылдамдығына дейін. Кейбір исландиялық жылқылар теллді ұнатады, ал басқалары тротті ұнатады; дұрыс жаттығу әлсіз жүрістерді жақсарта алады, бірақ телл – туғаннан-ақ болатын табиғи жүріс. Теллдің екі түрі селекционерлер тарапынан дұрыс емес деп есептеледі. Біріншісі – "шошқа қадамы" немесе "шошқаша қадам" деп аталатын, төрт тактты емес, екі тактты жүріске жақын. Екіншісі – вальхопп, ол телл мен кантердің қосылысы, көбінесе жас, үйретілмеген жылқыларда немесе жүрістерін шатастыратын жылқыларда кездеседі. Екі түрі де көбінесе мінуге ыңғайсыз. Теллді орындауға табиғи қабілеті жоғары жылқылар DMRT3 мутациясы бойынша гетерозиготты болып көрінеді. Пасо корто – бір аяқты жүріске ұқсас, орташа жылдамдықты жүріс. Пасо-ларо ракқа ұқсас және бұл тұқымның ең жылдам жүрісі болып табылады. Жылдамдыққа каденсті сақтай отырып, қадамды ұзарту арқылы қол жеткізіледі. Кейбір Paso Fino аттары түлкі жүрісіне ұқсас, трока деп аталатын диагональды жүріс жасайды. АҚШ-тағы көптеген Paso Fino жаттықтырушылары жылқыларын диагональды жүріс жасаудан аулақ салады, тек бүйірлік жүріске назар аударады, бірақ Колумбияда диагональды жүріс көбінесе қабылданады. Перу пасосының пасо-льяно деп аталатын тегіс бүйірлік жүрісі бар, ол жүгіру сияқты аяқ тию тізбегіне ие және иықтың ұзын және бүйірлі қозғалысымен сипатталады, бұл термо деп аталады. Перу пасосының жылдам жүрісі sobreandando деп аталады және ол қадамдық жүріске ұқсас, сәл тегіс емес. Перу пасосы сондай-ақ диагональды жүріс, паситроте және жүріске ұқсас хуачано жасауы мүмкін, екеуі де тұқымнан жаңғақты.

Басқа бүйірлік жүріс-тұрыстары

Үндістанның Марвари және Катхиавари тұқымдары көбінесе реваал, афкал немесе рехвал деп аталатын табиғи бүйірлі еңкейтін жүріс-тұрысын көрсетеді. Португал тілінде "жеңіл тиісу" деген мағына беретін пикада, әдетте осы тұқым орындайтын екі еңкейтін жүрістің тегірек түрі болып табылады, себебі бүйірлік қозғалыс вертикаль импульстің азын ғана тудырады және Перу Пасосының пасо-льяносына ұқсас.