Гвинея-Бисау, Сенегал және Гамбия креол тілі

Кіріспе

Гвинея-Бисау, Сенегал және Гамбиядағы португал тіліне негізделген креол тілі – Гвинея-Бисау креол тілі. Оны 250 000 бисау гвинеялық ана тілі ретінде, ал 1 000 000 адам екінші тіл ретінде қолданады. Гвинея-Бисау креол тілінің бір түрі Сенегалдың оңтүстігінде, әсіресе бұрынғы португал колониясы – Касаманс аймағында «Португал креолы» немесе «Касаманс креолы» деп аталады. Креол тілі Касаманс аймағының көпшілігі үшін негізгі тіл болып табылады және саудада қолданылады. Гвинея-Бисаудың ресми тілі – стандартты португал тілі, бірақ Гвинея-Бисау креол тілі сауда, бейресми әдебиет және ойын-сауық салаларында қолданылады. Ол жаңалықтар құралдарында, парламентте, мемлекеттік қызметтерде және білім беру бағдарламаларында қолданылмайды.

Тарих

Жоғарғы Гвинеядағы креол тілдері – ең ежелгі белгілі креол тілдері, олардың сөздіктері португал тілінен күшті әсер алған. Олар алғаш рет Африканың солтүстік-батыс жағалауында құрылған португалдық поселеністер маңында пайда болды; Гвинея-Бисау креол тілі – осы португал тілінен құралған креол тілдерінің бірі болды. Португал саудагерлері мен қоныс аударушылар жергілікті халықпен дерлік бірден араласа бастады. "Шығарылғандар" деп аталатын шағын қоныс аударушылар тобы португал тілінің таралуына және португалдар мен жергілікті тұрғындар арасындағы байланысқа көмектесті. Гвинея-Бисау мен Сенегалда осы креол тілінің үш негізгі түрі бар: Бисау және Болама, Бафата және Кашеу-Зигуинчор. Креол тілінің негізгі тілі – жергілікті халықтардың тілі: мандингалар, маньяколар, пепеистер және басқалар, бірақ сөздіктің көп бөлігі (шамамен 80%) португал тілінен алынған. Португал тілінің ықпалына ішкі тілдік диалектісі, Касаманс креол тілі немесе Португал креол тілі, Кашеу (Гвинея-Бисау) диалектісіне ұқсас, француз тілінің де ықпалы бар. "Жердің балалары" (Fijus di Terra) және "Ақсүйектердің балалары" (Fijus di Fidalgu, португалша Filhos de Fidalgo) осы тілде сөйлейді, олар барлығы жергілікті жерде португалдар деп белгілі, себебі олар еуропалық әдеттерді қабылдайды, католиктер және креол тілінде сөйлейді. Олар португал еркектері мен африкалық әйелдердің ұрпақтары. Олардың көпшілігі португал тегін алып жүреді, мысалы, да Силва, Карвальо немесе Фонсека сияқты. Бұрынғы Касаманс патшалығы португалдармен достық одақ құрды, жергілікті патша еуропалық өмір салтын қабылдады және оның сарайында португалдар болды. 1899 жылы қала Францияға өткізілді және 20 ғасырдың ортасында тіл айналасындағы аймақтарға тарады. Сенегал Франциядан тәуелсіздік алғаннан кейін креол халқы француздардың жақтастары ретінде қарастырылды, солтүстіктегі көптеген волоф тілдес қауымдастықтың кемсітуі басталды, бұл Касамансты 1982 жылдан бері тәуелсіздік үшін күреске итерді. Бүгінде олар күресін жалғастырса да, қозғалыс бұрынғыдан тынышталды, ал португал тілін үйрену Касаманста танымал, себебі олар оны өзінің тарихымен байланысты деп санайды. Бұл тіл Франциядан тәуелсіздік алғаннан бері Сенегалдың барлық аймақтарында оқытылуда. Португалша: Os seres humanos nascem livres e iguais em dignidade e em direitos. Dotados de razão e de consciência, devem agir uns para com os outros em espírito de fraternidade. Қазақша: Барлық адамдар бостандық және қадір-қасиет пен құқықтарда тең болып дүниеге келеді. Олар ақыл-ой және ар-ұжданмен қаруланған, сондықтан бір-бірімен бауырластық рухта әрекет етуі керек.

The creole languages of Upper Guinea are the oldest known creoles whose lexicons derive heavily from Portuguese. They first appeared around Portuguese settlements established along the northwest coast of Africa; Guinea Bissau Creole was among these Portuguese lexified creoles to have emerged. Portuguese merchants and settlers started to mix with locals almost immediately. A small body of settlers called lançados ("the thrown out ones"), contributed to the spread of the Portuguese language and influence by being intermediaries between the Portuguese and natives. There are three main varieties of this creole in Guinea Bissau and Senegal: Bissau and Bolama, Bafata, and Cacheu–Ziguinchor. The creole's substrate language is the language of the local peoples: Mandingas, Manjacos, Pepéis and others, but most of the lexicon (around 80%) comes from Portuguese. The Portuguese influenced dialect of Casamance, known as Portuguis Creole or Casamance Creole, similar to the one of Cacheu (Guinea Bissau) has some influence of French. Fijus di Terra (links=no, English: Children of the Land) and Fijus di Fidalgu (Port. Filhos de Fidalgo, Eng. Children of Nobles) speak it, all of them are known, locally, as Purtuguis because they adopt European habits, are Catholics and speak a Creole. They are descendants of Portuguese men and African women. Most of them have Portuguese surnames, such as da Silva, Carvalho or Fonseca. The former Casamance Kingdom made a friendly alliance with the Portuguese and the local king adopted European lifestyle, and there were Portuguese in his court. In 1899, the city was ceded to France and in the middle of the 20th century, the language spread to the surrounding area. After Senegal's independence from France, the Creole people were seen as friends of the French, and discrimination by the more numerous northern Wolof speaking community started, which has caused Casamance to struggle for independence since 1982. Today, although they continue to struggle, the movement is more placid and learning Portuguese is popular in Casamance because they see it has a link to their past. It is also learned across Senegal since the independence of the country from France. Portuguese: os seres humanos nascem livres e iguais em dignidade e em direitos. Dotados de razão e de consciência, devem agir uns para com os outros em espírito de fraternidade. English: All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.