Нацилік концлагерь: Саймиштедегі қасірет

Кіріспе

Сербиядағы нацилік концлагерь

Саджмиште концлагері – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияның тұтқындық және жойқын лагері болған. Ол Хорватия Тәуелсіз Мемлекеті (ХДС) аумағындағы Земун қаласына жақын, бұрынғы Белград жәрмеңкесі орналасқан жерде салынған. Лагерьді оккупацияланған Сербиядағы SS Einsatzgruppen бөлімшелері ұйымдастырып, басқарған. 1941 жылдың қыркүйек айында жұмысын бастады және сол жылдың 28 қазанында ресми түрде ашылды. Немістер оны Земундағы еврей лагері (Judenlager Semlin) деп атады. 1941 жылдың соңы мен 1942 жылдың басында мыңдаған еврей әйелдері, балалары және қарттары, сондай-ақ 500 еврей еркегі және 292 рома әйелдері мен балалары лагерьге әкелінді. Олардың көпшілігі Ниш, Смедерево және Шабац қалаларынан келген. Әйелдер мен балалар уақытша барактарға орналастырылып, көптеген тұмау эпидемияларынан зардап шекті. Олар нашар жағдайда ұсталып, жеткіліксіз тамақпен қамтамасыз етілді, ал 1941-1942 жылдардың қысында көптеген адамдар суықтан қаза тапты. 1942 жылдың наурыз-мамыр айларында немістер Берлиннен жіберілген газ камерасы бар көлікті пайдаланып, мыңдаған еврей тұтқындарын өлтірді. Газдау толыққаннан кейін лагерь Земун концлагері (Anhaltelager Semlin) деп аталды және 1943 жылдың қыркүйегінде Италия капитуляциясынан кейін тұтқындалған еврейлердің соңғы тобын ұстау үшін пайдаланылды. Осы кезеңде лагерьде югослав партизандары, четниктер, грек және албан қарсылық қозғалысының жақтастары, сондай-ақ ХДС-ның басқа аймақтарындағы ауылдардан келген серб шаруалары да ұсталды. Осы кезеңде лагерь арқылы шамамен 32 000 тұтқын, олардың көпшілігі сербтер өтті, олардың 10 600-і аштықтан және аурудан қаза тапты немесе қайтыс болды. Саджмиштедегі жағдай соншалықты нашар болғандықтан, кейбіреулер оны Ясеновац және Еуропадағы басқа да ірі концлагерьдермен салыстыра бастады. 1943 және 1944 жылдары SS штандартенфюрері Пол Блобельдің бөлімшелері лагерьде жасалған қылмыстардың дәлелдерін жойды және мыңдаған мәйіттер бұқаралық қабірлерден шығарылып, өртелді. 1944 жылдың мамыр айында немістер лагерьті басқаруды ХДС-қа тапсырды және ол сол жылдың шілдесінде жабылды. Саджмиштеде қаза тапқандардың саны 20 000-нан 23 000-ға дейін жетеді, ал еврейлердің қазасы 7 000-нан 10 000-ға дейін бағаланады. Сербиялық еврейлердің жартысы осы лагерьде қаза тапқан деп есептеледі. Лагерь жұмысына жауапты немістердің көпшілігі тұтқындалып, сотқа тартылды. Бірнешесі Югославияға экстрадицияланып, өлім жазасына кесілді. Лагерь командирі Герберт Андорфер және оның орынбасары Эдгар Энге көп жылдар бойы жасырынып жүргеннен кейін 1960 жылдары тұтқындалды. Екеуі де Батыс Германияда және Австрияда қысқа мерзімге бас бостандығынан айырылды, бірақ Энге қарттығы мен денсаулығының нашарлығына байланысты жазасын өтемеді. 1987 жылдың 9 шілдесінде бұрынғы лагерь кешені мәдени ескерткіш деп жарияланды. Сербия Парламенті 2020 жылдың 24 ақпанында "Старо Саджмиште" мемориалдық орталығын құру туралы заң қабылдады. Мемориалдық орталыққа және мұражайға айналдырудың алғашқы қадамы ретінде 2022 жылдың 27 шілдесінде орталық мұнараны қайта құру жұмыстары басталды.

The Sajmište concentration camp was a Nazi German concentration and extermination camp during World War II. It was located at the former Belgrade fairground site near the town of Zemun, in the Independent State of Croatia (NDH). The camp was organized and operated by SS Einsatzgruppen units stationed in occupied Serbia. It became operational in September 1941 and was officially opened on 28 October of that year. The Germans dubbed it the Jewish camp in Zemun (Judenlager Semlin). At the end of 1941 and the beginning of 1942, thousands of Jewish women, children and old men were brought to the camp, along with 500 Jewish men and 292 Romani women and children, most of whom were from Niš, Smederevo and Šabac. Women and children were placed in makeshift barracks and suffered during numerous influenza epidemics. Kept in squalid conditions, they were provided with inadequate amounts of food and many froze to death during the winter of 1941–42. Between March and May 1942, the Germans used a gas van sent from Berlin to kill thousands of Jewish inmates. With the gassings complete, it was renamed Zemun concentration camp (Anhaltelager Semlin) and served to hold one last group of Jews who were arrested upon the surrender of Italy in September 1943. During this time it also held captured Yugoslav Partisans, Chetniks, sympathizers of the Greek and Albanian resistance movements, and Serb peasants from villages in other parts of the NDH. An estimated 32,000 prisoners, mostly Serbs, passed through the camp during this period, 10,600 of whom were killed or died due to hunger and disease. Conditions in Sajmište were so poor that some began comparing it to Jasenovac and other large concentration camps throughout Europe. In 1943 and 1944, evidence of atrocities committed in the camp was destroyed by the units of SS Standartenführer Paul Blobel, and thousands of corpses were exhumed from mass graves and incinerated. In May 1944, the Germans transferred control of the camp over to the NDH, and it was closed that July. Estimates of the number of deaths at Sajmište range from 20,000 to 23,000, with the number of Jewish deaths estimated at 7,000 to 10,000. It is thought that half of all Serbian Jews perished at the camp. Most of the Germans responsible for the operation of the camp were captured and brought to trial. Several were extradited to Yugoslavia and executed. Camp commander Herbert Andorfer and his deputy Edgar Enge were arrested in the 1960s after many years of hiding. Both were given short prison sentences in West Germany and Austria, respectively, though Enge never served any time given his old age and poor health. The derelict complex was declared a cultural monument on 9 July 1987. The National Assembly of Serbia adopted the law establishing the Memorial Center "Staro Sajmište" on 24 February 2020. Reconstruction of the central tower, as the first step in the adaptation of the remains into the memorial center and museum began on 27 July 2022.

Өмірбаян

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Саджмиште концлагеріне айналған аудан бастапқыда 1937 жылы Белград муниципалитеті қалаға халықаралық сауданы тарту мақсатымен салған көрме орталығы болған. Орталықтың модернистік павильондарында Германияны қоса алғанда, Еуропа елдерінің өнеркәсіптік прогресі мен дизайнының жарқын көрмелері ұсынылған. Оның архитектуралық ортасы – Philips компаниясы Еуропадағы алғашқы теледидар хабарларын тарату үшін пайдаланған үлкен мұнара. Орталықтың көп бөлігі 1941 жылдың сәуірінде Югославияға жасалған шабуылға дейін бос тұрып, пайдаланылмаған күйде қалды. Шабуылдан кейін ел бөлінді, Сербия Сербияның өзіне, Косовоның солтүстік бөлігіне (Косовска-Митровица маңында) және Банатқа дейін кеміді, ол немістер тарапынан басып алынып, неміс әскери үкіметінің басқаруына берілді. Соғысқа дейінгі саясаткер Милан Недич, Германияға жақындығымен белгілі болған ол, немістер тарапынан Сербиядағы әскери қолбасшы аумағындағы Ұлттық құтқару үкіметін басқаруға тағайындалды. Елдегі азаматтық әкімшілікті SS Gruppenführer Харальд Тернер басқарды, ол Сербиядағы Einsatzgruppen тобының командирі болған. Бастапқыда SS Standartenführer Вильгельм Фукс басқарған, кейіннен SS Gruppenführer Август Мейснер, ал оның орынбасары SS Standartenführer Эммануэль Шафер ішкі қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, оккупацияға қарсы күресуге және еврейлер мәселесімен айналысуға жауапты болды. Сонымен қатар, Бенито Муссолининің Италиясында эмиграцияда болған, экстремистік хорват ұлтшылы және фашисті Анте Павелич Усташе басқаратын хорват мемлекетінің Poglavnik ("жетекшісі") болып тағайындалды – Хорватия Тәуелсіз мемлекеті (көбінесе NDH деп аталады). NDH қазіргі Хорватияның, Босния мен Герцеговинаның және қазіргі Сербияның бір бөлігін "итало-неміс квази-протекторатына" біріктірді. NDH билігі, Усташе жасақтарының жетекшілігімен, жаңа мемлекеттің шекарасында тұратын сербтерге, еврейлерге және рома халқына қарсы геноцидтік саясат жүргізді. Саджмиште жәрмеңкесі орналасқан Земун қаласы NDH-қа берілді. Земунның оккупациясы кезінде – оның барысында сербтер, еврейлер және рома сияқты хорват емес тұрғындар Усташе тарапынан қатал қудалауға ұшырады – 1944 жылдың соңына дейін жалғасты. Осы кезде Земунның соғысқа дейінгі 65 мың халқының 25 пайызынан астамы қаза тапты. 1941 жылдың маусым айында Кеңес Одағына жасалған Остің шабуылынан кейін Сербияда кең ауқымды көтеріліс болды. Олар көтеріліске қатыспаса да, еврейлер немістер тарапынан жазалау шаралары ретінде өлім жазасына тартылды. Немістер көп ұзамай еврейлерге қарсы бірқатар заңдарды қабылдады, ал 1941 жылдың тамыз айының соңына қарай барлық серб еврей еркектері, негізінен Белградтағы Топовске Шупедегі концлагерьлерге қамалды.

The site that became the Sajmište concentration camp during World War II had originally been an exhibition centre built by the Belgrade municipality in 1937 in an attempt to attract international commerce to the city. The centre's modernist pavilions featured elaborate displays of industrial progress and design from European countries, including Germany. Its architectural centerpiece was a large tower which was used by Philips to transmit the earliest television broadcasts in Europe. Much of the centre stood empty and unused until the Axis invasion of Yugoslavia in April 1941. The country was dismembered following the invasion, with Serbia being reduced to Serbia proper, the northern part of Kosovo (around Kosovska Mitrovica), and the Banat, which was occupied by the Germans and placed under the administration of a German military government. Milan Nedić, a pre war politician who was known to have pro Axis leanings, was then selected by the Germans to lead the collaborationist Government of National Salvation in the Territory of the Military Commander in Serbia. The civilian administration in the country was headed by SS Gruppenführer Harald Turner, who commanded the Einsatzgruppen Serbien. Originally led by SS Standartenführer Wilhelm Fuchs, and later by SS Gruppenführer August Meyszner with SS Standartenführer Emanuel Schäfer as his deputy, the group was responsible for ensuring internal security, fighting opponents of the occupation, and dealing with Jews. Meanwhile, the extreme Croat nationalist and fascist Ante Pavelić, who had been in exile in Benito Mussolini's Italy, was appointed Poglavnik ("leader") of an Ustaše led Croatian state – the Independent State of Croatia (often called the NDH, from the ). The NDH combined almost all of modern day Croatia, all of modern day Bosnia and Herzegovina and parts of modern day Serbia into an "Italian German quasi protectorate." NDH authorities, led by the Ustaše militia, subsequently implemented genocidal policies against the Serb, Jewish and Romani populations living within the borders of the new state. Zemun, the town where the Sajmište fairgrounds were located, was ceded to the NDH. The occupation of Zemun – during which non Croats such as Serbs, Jews and Roma were relentlessly persecuted by the Ustaše – would last until late 1944. By this point, more than 25 percent of Zemun's pre war population of 65,000 had perished. A large scale uprising erupted in Serbia following the Axis invasion of the Soviet Union in June 1941. Although they took no part in the rebellion, Jews were targeted for retaliatory execution by the Germans. The Germans soon implemented a number of anti Jewish laws, and by the end of August 1941, all Serbian Jewish males were interned in concentration camps, primarily at Topovske Šupe in Belgrade.

Құру

1941 жылдың күзінде Тернер Сербиядағы барлық еврей әйелдері мен балаларын лагерьге шоғырландыруға бұйрық берді. Бастапқыда немістер Белградтың цығандық ауданында еврейлер үшін гетто құруды қарастырды, бірақ бұл идея «өте лас әрі санитарлық ережелерді сақтамайтын» жер деп есептелгендіктен тез арада қабылданбады. Белградтағы еврейлер мен ромдарды интернге алудың бірнеше басқа жоспары сәтсіз аяқталғаннан кейін, үш жағынан Сава өзенімен қоршалған және Белградтың орталық Теразие алаңынан жақсы көрінетін жартыаралда концентрациялық лагерь құрылды. Лагерьтен қашу мүмкін емес еді. Ол әкімшілік және полиция орталықтарына, сондай-ақ Белградтың орталық теміржол станциясына жақын орналасқан, бұл аймақтағы көптеген қалалардан еврейлерді лагерьге тиімді тасымалдауға мүмкіндік берді. Оның мақсаты – немістердің айтуынша, қоғамдық қауіпсіздікке және Вермахтқа «қорқыныш келтіретін» еврей әйелдері мен балаларын ұстау еді. Немістер Саджмиштеді «Земундағы еврей лагері» (Judenlager Semlin) деп атады. Лагерьде көтерілісшіл аймақтардан ұсталған 500 000 адамға дейін адамдарды ұстау жоспарланған. «Семлин» атауы лагерь орналасқан бұрынғы Австро-Венгрия шекаралық қаласы Земунның немісше атауынан шыққан. Ол НДХ аумағында орналасқанына қарамастан, оккупацияланған Сербиядағы неміс әскери полициясының аппараты бақылап отырды. НДХ билігі оның құрылуына қарсылық көрсетпеді және немістерге күзетшілері сербтер емес, немістер болған жағдайда, ол НДХ аумағында орналаса алатынын айтты. Лагерь құрылғаннан кейін, Белград Гестапосының СС шарфюрері Эдгар Энге оның командирі болды. Бастапқыда лагерьде 500-ге жуық еркек еврей тұтқындары болды, оларға лагерьтің «өздігінен басқаруын» жүргізу міндеті жүктелді және азық-түлік тарату, еңбекті бөлу және лагерь аумағында патрульдеуші еврей күзетшілерін ұйымдастырумен айналысты. Алайда лагерьдің сыртын 64-ші резервтік полиция батальонының жиырма бес адамы кезекпен күзетті. Қазан айына дейін барлық еркек еврей тұтқындары мен көптеген еркек ром тұтқындары өлтірілді. Көбінесе қыркүйек айының ортасында және 9-11 қазан аралығында төрт үлкен толқында олардың көпшілігі атылып тасталды. Әр жолы тұтқындарға олар Австриядағы жақсы еңбек жағдайлары бар лагерьге тасымалданатыны айтылды, бірақ олардың орнына Банаттағы Джабукаға немесе Белградтың шетіндегі оқ ату полигонына апарылып, сонда өлтірілді. Саджмиште 1941 жылдың 28 қазанында кең ауқымда ресми түрде ашылды. Алғашқы еркек еврей тұтқындарының соңғысы 11 қарашада өлтірілді.

In the fall of 1941, Turner ordered that all Jewish women and children in Serbia be concentrated in a camp. At first the Germans considered creating a ghetto for the Jews in the Gypsy quarter of Belgrade, but this idea was quickly dismissed due to the area being considered "too filthy and unhygenic." When several other plans to intern the Jewish and Romani populations of Belgrade failed, a concentration camp was established on a peninsula surrounded on three sides by the Sava river, and located in full view of Belgrade's central Terazije Square. The camp was positioned in a manner which made escape almost impossible. It was located near administrative and police centres, as well as the Belgrade central railway station, which allowed for the efficient transport of Jews to the camp from the many towns in the region. Its purpose was to detain Jewish women and children that the Germans claimed "endangered" public safety and the Wehrmacht. The Germans dubbed Sajmište the "Jewish camp in Zemun" (Judenlager Semlin). The camp was intended to hold as many as 500,000 people captured from rebels areas across occupied Yugoslavia. The name "Semlin" was derived from the German word for the former Austro Hungarian frontier town of Zemun, where the camp was located. Despite being located on the territory of the NDH, it was controlled by the German military police apparatus in occupied Serbia. NDH authorities did not object to its establishment and told the Germans that it could be located on NDH territory as long as its guards were German rather than Serb. Soon after the camp was established, SS Scharführer Edgar Enge of the Belgrade Gestapo became its commander. Initially, the campgrounds held about 500 male Jewish inmates who were given the task of running the camp's so called "self administration" and were made responsible for distributing food, dividing up labour, and organizing a Jewish guard force which patrolled along the camp. The exterior of the camp, however, was guarded on a rotation basis by twenty five members of Reserve Police Battalion 64. By October, all male Jewish inmates and most male Romani inmates were killed. Most were executed in four major waves, with frequent killings occurring in mid September and between 9 and 11 October. On each occasion, inmates were told that they were being transported to a camp in Austria with better labour conditions but were instead taken to Jabuka in the Banat or to a firing range on the outskirts of Belgrade, where they were killed. Sajmište officially opened on a wider scale on 28 October 1941. The last of the initial male Jewish inmates were killed on 11 November.

Еврейлер лагері Семилин

1941 жылдың соңы мен 1942 жылдың басында лагерьге шамамен 7000 еврей әйелдері, балалары мен қарттары, сондай-ақ 500 еврей еркегі және 292 рома әйелдері мен балалары жеткізілді. Олардың көп бөлігі Сербияның шеткі қалаларынан, атап айтқанда Ниш, Смедерево және Шабац қалаларынан келген. Әйелдер мен балалар жартылай жылытылған, терезелері Югославияға жасалған неміс бомбалауларынан қираған уақытша барақтарға орналастырылды. Бұл барақтар бастапқыда көрме павильондары ретінде салынған, ең ірісінде 5000-ға дейін тұтқын орналасатын болды. Тұтқындар көптеген тұмау эпидемияларынан зардап шекті, ылғалды сабан немесе еденде ұйықтады және жеткіліксіз тамақпен қамтамасыз етілді. Аштық кеңінен таралды, еврей тұтқындары лагерьге көбірек тамақ беруді серб билігінен өтінді, бірақ нәтиже болмады. Осының салдарынан 1941 жылдың соңы мен 1942 жылдың басында көптеген тұтқындар, әсіресе балалар қаза тапты, ал кейбіреулері тіркелген ең суық қыстардың бірінде мұздап қалды. Рома тұтқындары еврейлерге қарағанда нашар жағдайда ұсталды. Олар да жылытылмаған залдарда сабанда ұйықтады, бірақ рома емес тұтқындардан бөлек ұсталды. Рома тұтқындарының көпшілігі алты аптадан кейін босатылды. Он яһуди әйелі, олар христиандарға үйленген, қалды. 1942 жылдың қаңтар айында тәжірибесіз Энге орнына СС-тің унтерштурмфюрері Герберт Андорфер лагерь командирі болып тағайындалды. Энге кейін Андорфердің орынбасары болды. Сол айда неміс әскери билігі партизандармен шайқаста тұтқынға алынғандардың саны артып келе жатқанын ескеріп, лагерьтен еврейлерді шығаруды талап етті. Ақпан айына қарай лагерьде 6500 тұтқын болды, олардың он пайызы ромалар еді. Наурыздың басында Андорферге Берлиннен газбен жүретін көлік жіберілгені хабарланды. Сауэр фургоны Сербиядағы неміс әскери әкімшілігінің басшысы Харальд Тернердің өтініші бойынша жеткізілді. Еврей тұтқындарын өлтіруде басты рөл атқарғаны үшін өзін кінәлі сезінген Андорфер, олармен жақсы қарым-қатынас орнатқандардың бірі болды, ауысуды сұрады, бірақ оған рұқсат берілмеді. Газбен өлтірудің жылдамдығы мен тиімділігін қамтамасыз ету үшін ол тұтқындарды жақсы жабдықталған басқа лагерьге ауыстыратыны туралы хабарлады. Ол тіпті лагерь ережелерінің жалған тізімін жариялады және тұтқындарға өздерінің сөмкелерін алып кетуге рұқсат етілетінін мәлімдеді. Көптеген тұтқындар лагерьдегі қорқынышты жағдайдан құтылу үмітімен көшіп кетуге тіркелді. Алдыңғы күні кетіп бара жатқан еріктілер келесі күні 50-ден 80-ге дейін топтасып, фургонға отырды. Фургон жүргізушілері, СС-тің шарфюрерлері Мейер мен Гёц балалардың мейірімділігін жеңіп алу үшін оларға тәтті таратты. Содан кейін фургон есіктері жабылып, мөрленді. Фургон Андорфер мен Энге басқаратын шағын машинаны ертіп, Германия басып алған Сербия шекарасын өтті. Сол жерде жүргізушілердің бірі фургоннан шығып, оның астына жығылып, түтін шығару құбырын көліктің ішіне бағыттап, тұтқындарды көмірқышқыл газымен улады. Содан кейін фургон Авала атыс полигонына апарылды, онда серб және рома тұтқындары қазған жаңа қабірлерге мәйіттер тасталды. Мұндай газбен өлтіру әдетке айналды, газбен жүретін фургон жексенбі күнін қоспағанда, күн сайын келіп тұратын. Газбен өлтіру туралы хабарлар тез тарады, Белградтағы неміс әскерлеріне және тіпті кейбір сербтерге жетті. Осының салдарынан серб халқы газ фургонын "жан өлтіруші" деп атады. Газбен өлтіру салдарынан 8000-ге жуық тұтқын, олардың көп бөлігі әйелдер мен балалар қаза тапқан деп есептеледі. Газбен өлтіру тоқтағаннан кейін, өлтірілген тұтқындарды фургоннан түсіруге қатысқан жеті серб тұтқыны атып тасталды, бірақ Владимир Милутинович есімді серб қабір қазушы аман қалды. "Сол кезде 81 немесе 82 қазба дайындалды, мен олардың барлығын қазуға көмектестім", - деді ол. "Әрбір қазбаға кем дегенде 100 адам сыяды. Біз атылғандарға арналған басқа да қазбаларды жасадық". Газбен өлтіру тоқтағаннан кейін лагерде аз тұтқындар қалды, олардың көп бөлігі еврейлерге үйленген еврей емес әйелдер еді. Олар бірнеше күннен кейін құпиялылық сақтауға ант бергеннен кейін босатылды. Саджмиштегі тұтқындардан басқа, Белград еврей ауруханасының 500 науқасы мен қызметкерлері, сондай-ақ жақын маңдағы Банжица концлагерінен еврей тұтқындары да газ фургонында қаза тапты. Саджмиштедегі соңғы еврей тұтқыны 1942 жылдың 8 мамырында қаза тапты, ал лагерьте пайдаланылған газ фургоны 1942 жылдың 9 маусымында Берлинге қайтарылды. Ол жерде техникалық жаңартулар жасалып, Беларуське жеткізілді, онда Минскідегі еврейлерді газ...

At the end of 1941 and the beginning of 1942, approximately 7,000 Jewish women, children and old men were brought to the camp, along with a further 500 Jewish men and 292 Romani women and children. Most of these people were from the outlying Serbian towns, primarily Niš, Smederevo and Šabac. Women and children were placed in makeshift barracks that were barely heated, and whose windows were shattered due to German bombing raids carried out during the invasion of Yugoslavia. Originally constructed as fair pavilions, the largest of these barracks held up to 5,000 prisoners. Inmates suffered during numerous influenza epidemics, slept on wet straw or bare floorboards, and were provided with inadequate amounts of food. Starvation was widespread, and Jewish inmates appealed unsuccessfully to Serbian authorities for more food to be provided to the camp. Consequently, a high number of detainees, especially children, died in late 1941 and early 1942, with many inmates freezing to death in one of the coldest winters on record. The Romani inmates were kept in far more miserable conditions than their Jewish counterparts. They also slept on straw in an unheated hall, but were kept separate from non Romani prisoners. The majority of Romani inmates were released after six weeks of detention. Most Jewish inmates remained detained, with the exception of ten Jewish women who were married to Christian men. In January 1942, SS Untersturmführer Herbert Andorfer was appointed to replace the inexperienced Enge as commander of the camp. Enge was subsequently made Andorfer's deputy. That month, German military authorities demanded the camp be cleared of Jews in order to accommodate the growing number of captives taken in battles with the Partisans. By February the camp held about 6,500 inmates, ten percent of whom were Romani. In early March, Andorfer was informed that a gas van had been sent to the camp from Berlin. The Sauer van had been delivered upon the request of the German military administration chief in Serbia, Harald Turner. Stricken with guilt over having to play a central role in the murder of the Jewish inmates, some of whom he had developed good relations with, Andorfer requested a transfer; this was denied. In order to ensure the quickness and efficiency of the gassings, he made announcements intended to convince the prisoners that they were going to be transferred to another, better equipped camp. He went so far as to post fictitious camp regulations, and announced that prisoners would be allowed to take their bags with them. Many detainees registered for the supposed transfer, hoping to escape the camp's terrible living conditions. Inmates who had volunteered to leave the previous evening climbed into the van the next day in groups of between 50 and 80. The drivers of the van, SS Scharführers Meier and Götz, distributed candy to children in order to win their affection. Afterwards, the doors of the van were sealed shut. The van then followed a small car driven by Andorfer and Enge, before crossing the border into German occupied Serbia. It was here that one of the drivers exited the van and crawled underneath it, diverting its exhaust into the interior of the vehicle and killing the inmates with carbon monoxide gas. The van was then taken to the Avala firing range, where corpses were dumped into mass graves freshly dug by Serbian and Romani prisoners. Such gassings became routine, and the gas van arrived every day except Sunday. Rumours quickly circulated about the gassings, with news reaching German troops stationed in Belgrade and even some Serbians. Consequently, the gas van was nicknamed the "soul killer" by the Serb population exposed to these rumours. It is thought that the gassings took the lives of as many as 8,000 inmates, mostly women and children. The seven Serbian prisoners that had participated in unloading the murdered inmates from the van were shot after the gassings stopped, but the gravedigger, a Serb named Vladimir Milutinović, survived. "Eighty one or eighty two trenches were prepared and I helped dig all of them," he recalled. "At least 100 people [fit] into each trench [ ] These ones were only for those suffocated in the truck. We dug a different set for those who were shot." Few inmates remained in the camp after the gassings stopped, mostly non Jewish women who had been married to Jews. They were released several days later, after being sworn to secrecy. Apart from Sajmište inmates, the 500 patients and staff of the Belgrade Jewish Hospital, as well as Jewish prisoners from the nearby Banjica concentration camp, were also killed in the gas van. The last Jewish prisoner in Sajmište was killed on 8 May 1942, and the gas van used at the camp was returned to Berlin on 9 June 1942. It received a technical upgrade there, and was then transferred to Belarus where it was used to gas Jews in Minsk. Shortly after leading the extermination of the Jewish inmates in Sajmište, Andorfer and Enge were assigned different Security Police roles. Andorfer later received an Iron Cross 2nd Class for running the camp, and won a promotion.

Анал лагері Семилин

Бастапқы еврей тұтқындарын жою аяқталғаннан кейін лагерь Земун концлагері деп аталды және 1943 жылдың қыркүйегінде Италияның капитуляциясынан кейін тұтқындалған еврейлердің соңғы тобын ұстауға қызмет етті. Сондай-ақ, ол тұтқынға алынған югослав партизандары, четниктер, грек және албан қарсылық қозғалысының жақтастары, сондай-ақ Хорватияның Усташе басқаруындағы Срем және Козара аймақтарындағы ауылдардан келген серб шаруаларын ұстады, олар бұрын Ясеновац концлагерінде ұсталған болатын. Жағдайлар соншалықты нашарлағандықтан, кейбіреулер оны Ясеновац және Еуропадағы басқа да ірі концлагерьдермен салыстыра бастады. Лагерь Югославия тұтқындары мен ұсталғандар үшін Германиядағы еңбек орындары мен концлагерьлерге жол бойындағы негізгі транзиттік пунктке айналды. Осы кезеңде Саджмиштеден шамамен 32 000, көбінесе серб тұтқындары өтті, олардың 10 600-і аштықтан және аурудан қаза тапты немесе қайтыс болды. 1943 жылдың соңында, лагерь Сава өзенінен оңай көрінетінін ескере отырып, Сербиядағы жаңа неміс елшісі лагерьті НДХ аумағына көшіруді ұсынды, себебі оның "[Белград халқының көз алдында] болуы қоғамдық пікірге байланысты саяси жағынан қабылдауға келмейтін еді". Оның өтінішіне неміс билігі назар аудармады. 1943 жылдың соңында немістер лагерьде жасалған қасіреттердің барлық іздерін жоюға тырысты, құжаттарды өртеп, мәйіттерді кремациялап, басқа да дәлелдерді жойды. Бұл жұмысты 1943 жылдың қарашасында Белградқа келген СС штандартенфюрері Пол Блобель басқарды. Ол келген соң, жергілікті гестапо басшысы Бруно Саттлерге мәйіттерді эксгумациялау және өртеп жіберуді тапсырды. Отрядты лейтенант Эрих Грунвальд басқарды, оның құрамында он қауіпсіздік полициясының қызметкері және 48 әскери полиция қызметкері болды. Қазба жасаған батальондар 100 серб және еврей тұтқындарынан құралды. Эксгумация 1943 жылдың желтоқсанынан 1944 жылдың сәуіріне дейін жүргізілді, мыңдаған мәйіт өртеліп, қабірден шығарылды. Эксгумация кезінде болған барлық тұтқындар атып тасталды, тек үш серб қашып құтылды. 1944 жылдың 17 сәуірінде одақтас авиациясы Саджмиштеге бомба тастап, шамамен 100 тұтқынды өлтірді және лагерьге ауыр зақым келтірді. Лагерь сол жылдың шілде айында жабылды.

With the extermination of the original Jewish inmates completed, the camp was renamed Zemun concentration camp (links=no) and served to hold one last group of Jews who were arrested upon the surrender of Italy in September 1943. It also held captured Yugoslav Partisans, Chetniks, sympathizers of the Greek and Albanian resistance movements, and Serb peasants from villages in the Croatian Ustaše controlled regions of Srem and Kozara, where they had been detained in the Jasenovac concentration camp. Conditions deteriorated to such an extent that some began comparing it to Jasenovac and other large concentration camps throughout Europe. The camp became the main transit point for Yugoslav prisoners and detainees on their way to labour locations and concentration camps in Germany. An estimated 32,000 mostly Serb prisoners passed through Sajmište during this period, 10,600 of whom were killed or died due to hunger and disease. Alarmed by the fact that the campgrounds could easily be seen from across the Sava, in late 1943, the new German ambassador to Serbia proposed that the camp be moved deeper into NDH territory, because its "[continuing existence] before the eyes of the people of Belgrade was politically intolerable for reasons of public feeling." His requests were ignored by German authorities. By the end of 1943, the Germans made an effort to erase all traces of the atrocities committed in the camp by burning records, incinerating corpses, and destroying other pieces of evidence. This task was undertaken by SS Standartenführer Paul Blobel, who arrived in Belgrade in November 1943. Upon arrival, he ordered the head of the local Gestapo, SS Sturmbannführer Bruno Sattler, to form a special detachment that was to be responsible for the exhumation and burning of bodies. The detachment was led by Lieutenant Erich Grunwald, and composed of ten security policemen and 48 military policemen. The digging battalions were composed of 100 Serbian and Jewish prisoners. Exhumations occurred from December 1943 to April 1944, and thousands of bodies were burned. All the prisoners that were present during the exhumations were shot, except for three Serbs who managed to escape. Allied aircraft bombed Sajmište on 17 April 1944, killing about 100 inmates and inflicting heavy damage to the camp itself. It was closed that July.

Кейінгі оқиғалар мен мұра

Соғыстан кейін Югославияның жаңа коммунистік үкіметі 1941 және 1944 жылдар аралығында Саджмиште 100 000 адам өткенін, олардың жартысы қаза тапқанын жариялады. Сербиялық яһудилердің шамамен жартысы осы лагерьде қайтыс болды деп есептеледі. Старо Саджмиште ескерткіші 23 000 адамның қаза болғанын көрсетеді, оның ішінде 10 000-ы еврейлер. Лагерь жұмысына жауапты адамдардың көпшілігі қолға түсіріліп, сотқа тартылды. Соғыстан кейін, Тернер, Фукс және Мейснер сияқты көптеген көрнекті неміс шенеуніктері одақтастар тарапынан Югославияға экстрадицияланып, кейіннен жазаланды. Андорфер Рим-католик шіркеуінің көмегімен Венесуэлаға қашып кетті. 1960 жылдары ол Австрияға оралды, содан кейін кісі өлтіруге көмектескені үшін ұсталды және сотталды, нәтижесінде 2,5 жылға бас бостандығынан айырылды. Андорфердің орынбасары Энге 1960 жылдары қолға түсіріліп, 1,5 жылға бас бостандығынан айырылды. Ол денсаулығының нашарлауы мен жасының қарттығына байланысты жазасын өтемеді. Түрме күзетшілері, тұтқындарды атқан деген күдікпен сотталмады, бірақ Батыс Германиядағы бірнеше сот процестерінде куәгерлік берді. Саджмиште 1948 жылға дейін тасталып қалды, содан кейін Жаңа Белград құрылысы кезінде жастар еңбекшілерінің бас штабына айналдырылды.

Ескерткіш

Холокост кезінде өлтірілген белградтық еврейлер, соның ішінде Саджмиштедегілер, Югославияның соғыстан кейінгі коммунистік үкіметі соғыс аяқталғаннан кейін 30 жыл өткенге дейін еске алмады. Саджмиштедегі ескі жәрмеңке алаңында лагерьде ұсталғандар мен қаза тапқандардың ескерткіштері орнатылған. Тақташалар 1974 және 1984 жылдары ашылды. 1987 жылдың 9 шілдесінде Саджмиште жәрмеңкесіне Югославия үкіметі мәдени ескерткіш мәртебесін берді. 1995 жылдың 22 сәуірінде Саваның жағасында нацизмге қарсы жеңіске және Сербияның Холокостты еске алу күніне 50 жыл толуына орай суретші Мича Попович жасаған ескерткіш орнатылды. Бұрынғы лагерьлер аумағында ешқандай мемориалдық орталықтар немесе мұражайлар салынбаған. Қазір лагерьлер аз қамтылған тұрғындарға берілген. 1992 жылдың ақпанында егжей-тегжейлі қала құрылысы жоспарында көзделгендей, көршілікті соғыс алдындағы қалпында қалпына келтіру керек болды, бірақ бұл идеяға кейбір сәулетшілер қарсы болды, сондай-ақ естелік нысандар қосу ұсынылды. Кешенді бір үлкен мемориалға айналдыру жоспарланған, бірақ бәрі қағаз жүзінде қалды. Бұл идея үнемі көтеріліп, 2010 жылдары бұқаралық ақпарат құралдарында және саяси аяда қолдау тапты, бірақ 2018 жылға дейін ештеңе істелмеді. 2018 жылдың қарашасында гуманитарлық көмек көрсеткен Диана Будисавльевичке ескерткіш орнатылатындығы хабарланды. Будисавльевич 15 000 баланың (оның ішінде 12 000 аман қалды) Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Усташе режимі басқарған Тәуелсіз Хорватия мемлекетіндегі концлагерьлерде өлімнен құтылуына көмектескен. Қала 2015 жылдың қазан айында оның есіне ескерткіш орнату туралы шешім қабылдады, бірақ орналасу орны тек қазір белгіленді. Ескерткіш 2019 жылдың екінші жартысында аяқталып, ашылуы тиіс еді. Алайда, жоба бойынша ешқандай жұмыс жүргізілмеді және 2019 жылдың қарашасында қала Будисавльевичке ескерткіш Саваның арғы жағында, қаланың ескі бөлігінде орнатылатындығын жариялады. Бранко көпіріне кіретін жолға қараған бөлікте лагерь қақпасының бір бөлігі болған екі үлкен бетон бағананың іргетастарымен бірге құлап қалған қалдықтары сақталған. 2014 жылы мүсінші және профессор Томислав Тодоровић (вајар) оларды екі бас етіп, бетін (көз, ауыз) және тікенді шашын құрайтын темір тақталармен қалыптастырды. Бұл жұмыс бір мезгілде артефакт, ескерткіш және өнер туындысы деп сипатталды. 2020 жылдың 24 ақпанында Сербияның Ұлттық жиналысы "Старо Саджмиште" мемориалдық орталығы туралы заң қабылдады. Ол, басқа міндеттермен қатар, нацистік концлагерьдердің құрбандарын еске алу үшін мемлекеттік мәдени институт ретінде ұйымдастырылған. Сербияда алғаш рет бір заң Хорватия Тәуелсіз Мемлекетіндегі, Холокосттағы және Самударипендегі геноцидті, сәйкесінше, сербтер, еврейлер және рома халқының Екінші дүниежүзілік соғыстағы геноцидтері ретінде мойындады. Орталық сондай-ақ ескерткіштің дұрыс түрін жасауға көмектеседі. Заң 2021 жылдың қаңтарынан бастап күшіне енеді. 2021 жылдың маусым айында Белград мэрі Зоран Радоджичич кешенді қайта құру жоспарын жариялады, ол 2022 жылы орталық мұнарадан бастап барлық құрылымдарды толық қалпына келтіруді қамтиды. 2021 жылдың жазында Сербияның әртүрлі қалаларынан келген он төрт орта мектеп оқушысы "Жарқалғыштардың жарығы" жобасын бастады. Сербия мен Германияның тарихшылары мен суретшілерімен бірге студенттер 2021 жылдың желтоқсанына дейін бұрынғы лагерьтің виртуалды турын жасады. Мұрағаттық кадрлар мен файлдар, түпнұсқа куәліктер, хаттар мен фотосуреттер негіз болды, содан кейін актерлер, сахналық рекреациялар және жарық қондырғыларымен толықтырылды. "Жарқалғыштардың жарығы" лагерьдің құрылуына 80 жыл толуына орай құрбандар мен жергілікті жердің "виртуалды ескерткіші" деп сипатталды. Орталық мұнараны қайта құру бойынша дайындық жұмыстары 2022 жылдың 27 шілдесінде басталды. Жоба кешенді екі музейлік бөлімге бейімдеуді қамтиды, олардың әрқайсысы лагерь тарихының әр кезеңіне арналған. Ғалым және дипломат, Израильдегі бұрынғы елші, ескерткіштің директоры болып тағайындалды. Мұнараның жағдайы нашар болғандықтан, оны құлатып, бастапқы жобаға сәйкес қайта салуға тура келді, сондай-ақ панорамалық лифті қосу жоспарланған. Жұмыс 2023 жылдың соңына дейін аяқталуы тиіс, содан кейін Италия павильоны мен Никола Спасич павильоны қайта құрылады. Жоспар бойынша соғысқа дейінгі барлық павильондарды жаңарту көзделген. Алайда, 2023 жылдың наурыз айында неміс павильоны ішінара қиратылды. Халықтың және кейбір сарапшылардың наразылығынан кейін Мәдениет ескерткіштерін қорғау институты қорғалатын аймаққа тек 1937 жылғы жәрмеңке алаңы ғана кіретінін мәлімдеді. Неміс павильоны кешеннің бір бөлігі болғанымен, ол 1938 жылы салынған және "қоршаған ортаның" бөлігі болып табылады. Оның орнына Владимир Попович және Никола Тесла бульвары арасындағы байланыс жолы салынуы тиіс. Институт жоспарланған көшені "стратегиялық шешім" және "қоғамдық мүдде" деп атады, ол "ешқандай жағдайда қорғалатын аймаққа зиян келтірмейді" және бұл 1987, 1989 немесе 1992 жылғы барлық бұрынғы жоспарларда расталған. Холокостты зерттеу және білім беру орталығының (CIEH) қорғалатын аймақты кеңейту туралы ұсыныстары қабылданбады. Мәдениет министрлігі Staro Sajmište аумағының, соның ішінде неміс павильонының алдын ала қорғауға алынғанын, сондықтан қорғау расталғанға дейін не жоққа шығарылғанға дейін оны қорғалған деп қарау қажет екенін мәлімдеді. "Together" партиясының мүшелері маусым айында павильонды бұзуды бірнеше рет физикалық түрде тоқтатып, олар тендерде жеңіске жеткенін, бірақ ешқандай келісімшарттарды немесе рұқсаттарды жариялай алмағанын, сондай-ақ құрылыс алаңында міндетті түрде орнатылатын ақпараттық тақшаны қоймағанын мәлімдеді. CIEH-пен бірлесіп "Together" павильонның астында зерттелмеген жаппай қабір бар екенін мәлімдеді. Соғыстан кейін павильонды "Rade Končar" көлік құралдарын жөндеу қызметіне айналдырған бұрынғы жұмыскерлер, олар өліктерді тапқандарын, бірақ оларды қайта жерлеуге және бетонмен жабуға бұйрық берілгенін айтты. Биліктерге бір айға ғана бұзуды кейінге қалдыруды сұранып, аумақты зерттеуге рұқсат беруге өтініш білдірілді, бірақ ғимарат 2023 жылдың 3 шілдесінде бұзылды.

Belgrade Jews murdered during the Holocaust, including those at Sajmište, were not commemorated by Yugoslavia's post war Communist government until 30 years after the war ended. The old Sajmište fairgrounds are marked by small plaques and a monument to commemorate those detained or killed in the camp. The plaques were dedicated in 1974 and 1984, respectively. On 9 July 1987, the Sajmište fairgrounds were granted cultural landmark status by the government of Yugoslavia. A monument, high and created by the artist Mića Popović, was erected on the banks of the Sava on 22 April 1995, marking 50 years of victory over the Nazism and Serbian Holocaust Remembrance Day. No memorial centres or museums have ever been built on the former campgrounds. The campgrounds are now used to house low income residents. In February 1992, as provided by the detailed urban plan, the neighborhood was to be fully reconstructed to its pre war look, an idea opposed by some architects, with added memorial and commemorative objects. The entire complex was to be transformed into one large memorial, but it all remained on paper. The idea was constantly present, gaining media and political momentum in the 2010s, but as of 2018 nothing has been actually done. In November 2018 it was announced that a monument to the humanitarian Diana Budisavljević will be placed along the quay, next to the already existing memorial. Budisavljević saved 15,000 children (12,000 of which survived) from perishing in the Concentration camps in the Independent State of Croatia, operated by the Ustaše regime during World War II. City decided to erect a monument in her memory already in October 2015, but only now set the location. The monument was to be finished and dedicated in the second half of 2019. No work has been done regarding this project and in November 2019 city announced the monument to Budisavljević will be erected across the Sava, in the old section of the city. On the section facing the access to the Branko's Bridge, there were tumbled remains of two massive concrete columns, with their foundations. They were part of the camp's gate. In 2014, sculptor and professor Томислав Тодоровић (вајар), with minimal intervention, shaped them into two heads, with iron bars forming the face (eyes, mouth) and spiky hair. The readymade work was described as an artifact, monument and work of art, all in one. On 24 February 2020, the National Assembly of Serbia adopted the Law on Memorial Center "Staro Sajmište". It is organized as the state cultural institute for, among other duties, keeping the memory on victims of the Nazi concentration camps Judenlager Semlin and Anhaltelager Semlin. For the first time, one law in Serbia recognized the genocide in the Independent State of Croatia, the Holocaust and the Samudaripen, as World War II genocides of the Serbs, Jews and Romani people, respectively. The center will also adapt the remains into the proper memorial. The law will be applied from January 2021. In June 2021, Belgrade's mayor Zoran Radojičić announced reconstruction of the complex, which should include complete restoration of all structures, starting with the central tower in 2022. In the summer of 2021, a group of fourteen high school students from various Serbian towns started a project called "Light of the fireflies". Joined by the historians and artists from Serbia and Germany, the students by December 2021 created an app, a virtual tour of the former camp. Archive footage and files, original testimonies, letters and photographs served as the basis, which was then upgraded with actors, scenic recreations and light installations. "Light of the fireflies" has been described as the "virtual monument" for both the victims and the locality itself, marking 80 years since the formation of the camp. Preparatory works on the reconstruction of the central tower started on 27 July 2022. Project includes adaptation of the complex into two museum sections, one for the each phase of the camp's history. Scholar and diplomat sr, former ambassador to Israel, has been appointed the director of the memorial center. The tower was in such bad shape that it had to be demolished and rebuilt according to the original project, with addition of panoramic elevator. Deadline is the end of 2023, after which the Italian pavilion and the Pavilion of Nikola Spasić will be reconstructed. Plan is to renovate all pre war pavilions. However, in March 2023, the German pavilion was partially demolished. After public and some experts' furor, the Institute for the Protection of Cultural Monuments said the protected area includes only the original 1937 fairground area. Though part of the complex, German pavilion was added in 1938 and is part of "protected surroundings". A short thoroughfare which would connect streets Vladimira Popovića and Nikola Tesla Boulevard will be built instead. The institute called the planned street a "strategic decision" and "public interest" which in "any way, form or content will not endanger the protected area", and as such has been confirmed in all previous plans from 1987, 1989 or 1992. Calls for the extension of the protected area were ignored, including those by the Holocaust Research and Education Center (CIEH). Ministry of culture issued a statement claiming the entire area of Staro Sajmište, including German pavilion, is under preliminary protection, so it had to be treated as being protected until the protection is confirmed or denied. Members of the Together party then physically prevented demolition of the pavilion several times during June. The company which demolished it claimed it won the job at tender, but were unable to disclose any contracts or permits, nor they placed legally obligatory info board at construction site, Jointly with CIEH, Together presented claims there is a non surveyed mass grave beneath the pavilion. Former workers which adapted the pavilion into the vehicle repair service "Rade Končar" after the war, left statements that they discovered dead bodies but were told to rebury them and cover them with concrete. The authorities were then asked to postpone demolition for only a month so that area can be surveyed, but the building was demolished on 3 July 2023.

Даулар

1993 жылғы мамыр айында хорват жазушысы Анто Кнежевич лагерьті басқаруға немiс емес, сербтер жауапты деген ұсыныс жасағанда қызу дау туды. Бұл мәлімдемені еврей тарихшылары мен Белградтағы еврей қауымы күшпен жоққа шығарды. Ұмытылып, қарапайым күйде қалған кешенде бұрынғы жәрмеңке ғимараттары оларға шеберхана ретiнде берiлгендiгiнен бiр кезде көрнектi суретшiлер (суретшiлер мен мүсiншiлер) орналасқан. Сонымен қатар, уақыт өте келе кафаналар мен спорт залдары сияқты басқа да нысандар көшiрiлдi, бiрақ 2019 жылғы сәуір айында жеке меншiк балабақша ғимараттардың бiрiнде ашылатыны туралы хабарлама жарияланғанда үлкен қоғамдық дау туды. Инвестор Милорад Крсманович 1998 жылы ғимаратты (Симич павильонын) сатып алды, бiрақ сот кейiн шартты күшсiз деп жариялады, бұл оның сол кезден берi осы орынды дискотека, галерея, мейрамхана және спорт залы ретiнде пайдалануына кедергi келтiрмедi. Содан кейiн қатал қоғамдық пікірталас басталды, оның iшiнде қалалық әкiмшiлiк мемлекеттiк биліктен «рұқсатты қайта қарауды» сұрады, үкiмет тоқтатуға заңдық негiз жоқ екенiн мәлiмдедi, қарсы болған еврей және ата-аналар ұйымдары, сондай-ақ мемлекет оны тонауға тырысып баққандығын айтқан инвестор. Бұған қоса, мемлекет 75 жыл бойы кешендi тиiстi деңгейде ұйымдастыра алмағаны талқыланды. Джован Байфордтың айтуынша, Саджмиште басынан бастап серб және хорват квази-тарихшыларының күресінiң басты себебi болды. Сегiзiншi ғасырдың соңында Сербия авторлары Саджмиште Хорватия Тәуелсiз Мемлекетiнiң аумағында орналасқандығын мәлiмдедi. Көбiнесе мақсаты лагерьдегi құрбандарды Хорватияға «көшiру» емес, Сербиядағы әрiптестiк үкiметiнiң бұл лагерьдегi оқиғаларға әсер ете алмағанын көрсету болды, өйткенi Саджмиште неміс басқаруында және басқа мемлекеттiң аумағында болды. Сербиядағы кейбiр авторлардың пiкiрiнше, Недичтiң Белградтағы үкiметi Холокост үшiн жауапкершiлiктi мойнына ала алмайды. Бұл аргумент соғыстан кейiнгi сот процестерiнде де қолданылды. Алайда Саджмиште ресми түрде Хорватия Тәуелсiз Мемлекетiнiң аумағында орналасқандығын көргендер оның усташа лагерi екенiн растады. 1990 жылы «Политика» газетiнде жарияланған мақалада Саджмиште Ясеновац пен Ядовномен бiрге еврейлерге, сербтерге және ромаларға қарсы усташа қылмысының орын алған жерi ретiнде аталды. Хорватия авторлары мұндай талаптарға қарсы шабуыл жасады. Саджмиште усташа лагерi емес дегенге қарсылық бiлдiруден басқа (әсiресе, еврейлер тұтқындалған кезде), олар сербтердiң ең үлкен жазалаушылар болғанын дәлелдеуге тырысты. Заң қабылданғаннан кейiн лагерьдi бейiмдеу бойынша дайындық жұмыстары екі жыл бойы жүргiзiлдi. «Белград су жағасы» жобасы бұрынғы кешендi қайта құруды созған мүмкiн себептердiң бiрi ретiнде аталды, өйткенi Саваның арғы жағындағы сәнді және элиталық тұрғын үй кешенiнiң тұрғындары бұрынғы лагерь аумағына тiкелей көз жеткiзедi.

Croatian author Anto Knežević caused considerable controversy in May 1993 when he suggested that Serbs, not Germans, had been responsible for running the camp. This claim was vehemently denied by Jewish historians and Belgrade's Jewish community. The neglected and desolate complex housed in time some prominent artists (painters and sculptors) as former fair buildings were awarded to them as their ateliers. Also, some other facilities moved in over time, like the kafanas and gyms, but the major public controversy arose in April 2019 when it was announced that a privately owned kindergarten will be open in one of the buildings. The investor, Milorad Krsmanović, purchased the building (the Simić pavilion) in 1998, but the court later voided the contract, which didn't prevent him from using the venue as a disco club, gallery, restaurant and gym since then. A fierce public debate ensued, including city administration asking for the state government to "re think about the permit", government claiming that there is no legal cause to stop it, Jewish and parents organizations which are against it and the investor who blames the state of trying to rob him. The debate also pointed again to the 75 years long inability of the state to arrange the complex properly. According to Jovan Byford, from the very beginning Sajmište was one of the main motives of the struggle of Serbian and Croatian quasi historians. Authors in Serbia at the end of the eighties increasingly claimed that Sajmište was located on the territory of the Independent State of Croatia. Most often, the intention was not to "transfer" victims of this camp to Croatia, but to point out that the collaborationist government in Serbia had no influence on the events in this camp since Sajmište was under German administration and on the territory of another state. According to some authors in Serbia, Nedic's government in Belgrade cannot bear responsibility for the Holocaust. This argument was also used by the collaborators in post war trials. However, those who saw the fact that Sajmište was formally located on the territory of the Independent State of Croatia, they saw confirmation that it was an Ustasha camp. In 1990 Politika article Sajmište is mentioned along with Jasenovac and Jadovno, as the site of an Ustasha crime against Jewish, Serbs and Roma. Authors from Croatia responded to such claims with a counterattack. Apart from disputing the claim that Sajmište was an Ustasha camp (especially not at the time when Jews were imprisoned there), they tried to prove that the Serbs were the biggest executioners in it. It took two years since the law was introduced, to preparatory works on the camp's adaptation to start. Project Belgrade Waterfront was named as one of the possible reasons for dragging on with the reconstruction of the former complex, as the tenants of the luxurious and elite residential complex across the Sava have a direct view on the former camp area.

Философиялық бағалау

Сербиялық сәулетші Йована Крстич Старо-Саймиште әлемдегі бірегей құбылыс екенін айтты, себебі басқа ешбір жер мұндай ерекше және трагичнолық тәсілмен өркендеу мен құлдырау белгілерін біріктірген жоқ. Ол бұл жерді Пьер Нораның "lieux de memoire" терминімен сипаттады – сыртқы түрін өзгертіп, естелік ортасы ("milieux de memoire") болмай қалған күнде де естелік сақталатын орын. Жазушы Дэвид Альбахари былай деп жазды: "Бұл жер тек қана адамдық емеспен ғана емес, сонымен қатар өзен арғы бетінен үнсіздікпен бақылап отырған Белградқа толыққанды ашылуымен де қорлайды".