Паре тайпасы: Таңзанияның Килимандаро аймағының этнографиясы

Кіріспе

Танзанияның Килиманджаро аймағынан шыққан этникалық топ

Жақында болған тарих

Парелер темірдің негізгі өндірушілері болды, оған Чага және Масаи халықтары, сондай-ақ басқа да көршілес халықтар зор сұраныс білдірді. Паре теміршілерінің арасында ең танымалдары – Шана кланы (Шана, «темірші» деген мағынаны білдіреді), олар осы күнге дейін дәстүрді сақтап келеді. Парелер дәстүрлі түрде тұрақты және жалпыға қолжетімді дамуға бағытталған міндетті қоғамдық жұмыстарды ұйымдастыруда жоғары деңгейде ұйымдасқан. Солтүстікке қарай Угвено және оңтүстікке қарай Магао аралығындағы Усанги патшалығын 1923 жылы қайтыс болған Мфумуа Сангуа I (Мфумуа, басшы немесе патша деген мағынада) басқарды, одан кейін Мфумуа Кошума Сангуа 1928 жылға дейін, Мфумуа Сабуни және соңында Мфумуа Шабан Мтенгети Сангуа Тангания тәуелсіздік алғаннан кейін дәстүрлі биліктің жойылуына дейін билік етті. Угвенода басшы немесе патша «Манги» деп аталды, бұл терминді Чага халықтары да қолданды. Өкімет билігінің шарықталу кезеңінде Угвено мемлекетінің басында Манги Мрве (Жоғарғы/Бас басшы/Патша) тұрды, оған басқару кеңестері, министрлер және аудан басшылары көмектесті. Парелер сонымен қатар жаңбыр шақырушылар ретінде де белгілі болды, олардың ең танымал өкілі – 1981 жылдың қаңтарында қайтыс болған Саме қаласының жергілікті билеушісі Мфумуа Мұхаммед Кибача Синго. Осы рәсімдерде (сондай-ақ емдеу, кіріспе рәсімдер және т.б. сияқты басқа да мәдени амалдарда) көбінесе саз немесе ағаштан шеберлікпен жасалған және матамен және/немесе былғарымен оралған рухани мүсіндер қолданылды. Осы сияқты артефакттарға коллекционерлер мен зерттеушілердің жақындағы қызығушылығы оларды Батыс әлемінің барлық аймандарында табуға мүмкіндік берді.

Колонияға дейінгі кезең

Бұл аймақ тарихи тұрғыдан қазіргі Кенияның Тайта аймағынан келген көптеген адамдарды қабылдады. Паре аймағында Мбугу сияқты Кушит тайпалары да қоныстанды, олар Угвенода мекен еткен.

Аймақтың танымалдылығына теміршілердің шеберлігі мен олардың құнды темір бұйымдары себеп болды, нәтижесінде шетелдік топтардың келуі күшейді – сілтеме: Темірді қайрау бұйымдары. Сонымен қатар, осы кезеңде салынған жүздеген суармалау инелері мен арналары бар ерекше суару жүйесінің іздері сақталған. Егін шаруашылығын басқару жауапкершілігі әулеттік желіден ауылдық комитеттерге ауысқаннан (тәуелсіздіктен кейін) кейін ғана бұл жүйелер құлдырауға ұшырады. Шана билігінің әлсіреуі қазіргі қауымдастықтардың тарихты дұрыс түсінбеуіне және ертедегі еуропалық саяхатшылар мен тарихшылардың аймақ пен оның тұрғындары туралы қате пікірлерге ие болуына әкелді. Бұл Солтүстік Паредегі Угвено патшалығының 19 ғасырға дейін кеңейіп, дамуына мүмкіндік берді. Аймақ көршілес қауымдастықтардан, оның ішінде Тайта халқынан, сондай-ақ Солтүстік Паредегі азаматтық соғыстан қашқандардан иммигранттарды қабылдады. Бұл аймақ солтүстіктен тәуелсіз басқарылды және саяси жүйелердің өзіндік эволюциясын бастан кешірді. Олар Асу немесе Паре этностық тобынан құралды, олар Часу немесе Паре тілінде сөйлейді. Олар әулеттік принцип бойынша ұйымдастырылған және көптеген аймақтарда шағын биліктерге бөлінген.

Тәуелсіздік қозғалысы

1946 жылы құрылған Парэ одағы Танзанияның отаршылдық жүйеге қарсы белсенділік танытқан алғашқы этникалық негіздегі ұлтшыл қозғалыстарының бірі болды. Көптеген наразылықтардың арасында экспорттық дақылдар, әсіресе сизал мен кофе өндірісі арқылы жасалған қанау болды. Танганикадағы көптеген басқа этникалық саяси топтар сияқты, Парэ одағы да Танганиканың Африка Ассоциациясының (TAA) құрамына кірді, кейіннен 1954 жылы Танганиканың Африка Ұлттық Одағы (TANU) болып өзгерді. Бұл Парэ одағы сияқты ұйымдардың этникалық бағыттағы толыққанды саяси партиялар құруына кедергі келтірді. Мұса Сенарин Парэ әйелдерінің күреске қосқан үлесі туралы былай деп жазады: "Парэ әйелдерінің көтерілісі 1945 жылдың қаңтар айының басында Танзанияның солтүстік-батысындағы Шамбаайда басталды және 1946 жылға дейін мыңдаған әйелдер қатысқан демонстрациялармен жалғасты. Оқиға Усангиде, басшылықтың бірінде, аудан комиссары жергілікті басшымен келіссөздер жүргізу үшін келген кезде басталды. Жүздеген (немесе мыңдаған) әйелдер жиналып, мбиру – кезеңді салық салу жүйесі туралы түсіндіру талап етті. Комиссар әйелдерге жауап бермей кетуге тырысқанда, олар ашуланып, жиналған шенеуніктерге шабуыл жасады. Екі күннен кейін әйелдер басшының үйін қоршап алып, ән шырқады, соңында шенеуніктерге тас лақтырып, полициямен қақтығысты. Парэ халқының отарлық салық төлеуден бас тартуымен байланысты Мбиру наразылығын Мамбадан Пауло Каджиру жетекшілік етті. Парэ ақырында осы салық жүйесін жеңіп, 1947 жылы салықтың біркелкі мөлшерлемесіне қайта оралды. Бұл Танзания тарихындағы маңызды оқиға болып саналады.

Колониядан кейінгі кезең

Колонияландыру дәуірінде тарихи білімге негізделген жергілікті амалдардың жойылуы Паре қауымдастықтарының мәдени тұрақтылығын бағалай алмады. Мұрағаттық деректер мен ауызша тарихтарда көрсетілгендей, Солтүстік Паре тауларындағы жаңа отарлық жер басқару жүйесі қоршаған орта жағдайларына әсер етті. Отарлық орман шаруашылығы және су саясаты тоқтатылып, ауылдардың көптеген салаларына әсер етті, нәтижесінде қоршаған ортаның нашарлауына және басқару мүмкіндіктерінің төмендеуіне алып келді. Ағаштарды басқару сияқты мәдени амалдардың символдық мағынасы, жергілікті сенімдерге терең байланысты болғандығы айтылады. Осының салдарынан, қазіргі Паре аймағы Танзания стандарттары бойынша өте гүлденген, өйткені жолдар, электр энергиясы, телефон және құбырлы сумен жабдықтау сияқты инфрақұрылымы осыны куәландырады. Аймақтың негізгі өнімдері – шай, кофе, сизаль және цинхона. Күріш ылғалды жазықтарда өсіріледі. Суармалы арналар, таспен қапталған террасалар және қасиетті ормандар осы жаңа технологиялармен қатар орналасқан, бұл Паре ландшафты ғасырлар бойы мұқият басқарылғанын көрсетеді. Мысалы, 1890 жылы неміс географы аймақтың тас террасаларын еуропалық жүзімзарлармен салыстырып, мақтаған және Солтүстік Паре суару жүйесін "жабайы халық үшін шынымен ұлы жетістік" деп атаған. Суару инфрақұрылымын құру және басқару жүйесі суармалы егіс шаруашылығының дамуына үлес қосатын институттарға тәуелді болды.

Дәстүрлі тағамдар

Маканде – Паре тайпасының ерекше тағамы және бүкіл Танзанияда танымал. Бұл тағам жүгері, қызыл бұршақ, пияз, сарымсақ, помидор және тауық сорпасы қосылып пісіріледі. Оны әдетте жұма күні дайындайды және жексенбі кешкі дейін жейді, соның арқасында адамдар демалыс күндері тамақ пісіру туралы ойланбай, көбірек әлеуметтесуге мүмкіндік алады. Тағамды салқын сақтау үшін ылғалды жерде үлкен саз құмыраға қояды. Кишумба – Паре тайпасының дәстүрлі тағамы, ол қызыл бұршақпен бірге пісірілген бананнан жасалады және картоп көжесіне ұқсас болу үшін езіледі. Вугай – банан, кассава немесе жүгері ұнынан (немесе екеуінің қоспасынан) дайындалған қалың қамырдан жасалған Паре тайпасының дәстүрлі тағамы. Ол көкөніс, бұршақ немесе ет, балық, тауық сорпасымен (немесе бар болса, екеуімен бірге) беріледі. Ет немесе тауықпен бірге берілгенде, ол қонақтарды құрметпен қарсы алу үшін дайындалған тағам саналады. Әйелдер бала туғаннан кейін тез сауығулары үшін арнайы тағамдар беріледі.

Дәстүрлі медицина

Батыс медицинасы енгізілгенге дейін дәстүрлі медицинамен емделетін аурулар болған. 1900 жылдардың басында лютерандық миссионерлер христиан дінін және батыс үлгісіндегі медицинаны Солтүстік Пареде, кейін Оңтүстік Пареде белсенді түрде тарату кезінде, былай делінген: «Паре халқы миссионерлер енгізген қазіргі заманғы институттарды Чага халқындай оңай қабылдамады. Жергілікті емшілердің күшті позициясы дәстүрлі медицинаның төмен немесе артта қалған дәстүр ретінде ешқашан қабылданбағанын көрсетті». Бұрын ана сүті арқылы жұғады деп есептелетін саңырауқұлақтық ауру – Винту (ауыздың қабынуы) ауруымен ауырған балаларды емдеу үшін ана сүті орнына қой сүті берілген. Кируму, кируту және киньока (жаңа туған нәрестелердің көз инфекциясы) – нәрестелердің конъюнктивиті болуы мүмкін. Мворе деген өсімдіктің жапырақтарынан алынған шырын ем ретінде қолданылған. Мторо (диарея) «баланың денесін отын сияқты жіңішке етіп» жіберген, ал жабайы бананың тамырынан алынған күлі оны емдеу үшін қолданылған. Паре қауымындағы ең танымал дәстүрлі сенім – баланың сүт тістері жоғарғы жақтан шыққанда; олар мұны қоғамға қарғыс деп санап, баланы тауға қарай тік беткейлі үлкен тастан лақтырып өлтірген. Паре халқының барлық ауруларға қарсы түрлі-түрлі дәрілері бар екені белгілі, бұл құнарлы аймақтағы табиғи өсімдіктердің көптігі және аз адам тұратын таза жердің арқасында мүмкін болды.

Дәстүрлі сыртқы түрі

Дәстүр бойынша, Вагону тайпасының өкілдерін маңдайдың ортасынан мұрынға дейін созылатын қара жолақпен тануға болар еді. Үйленбеген жауынгерлер күшті денелі болып, денелері маймен және қызыл сазбен жабылатын. Олардың шаштары әртүрлі стильде болған: толығымен қырқылып, басының жоғары жағынан кесіліп, мойынға дейін түсетін қамыршақтай етіп тоқылған, немесе жұқа өрімдерге (көбінесе осылай) бұралған. Олар найза мен қалқан алып жүріп, кеуделеріне мата немесе теріден жасалған киім киетін. Жақын орналасқан Шигатиниде миссионерлер 1902 жылы парэ тайпасының ер адамдарын дәстүрлі киімдерімен суретке түсірген. Суретке сілтеме: Pare Men Wearing Traditional Clothing. Әйелдер белдеріне былғарыдан тігілген киім киетін. Олардың қолдары мен аяқтары темір сымнан жасалған спираль тәрізді әшекейлермен безендірілген. Сонымен қатар, олар мұнықтан жасалған үлкен сырғалар, мыс алқалар және темірмен әшекейленген ағаш құлаққаптар тағуға жақын болған.

Танзанияның мәдени үлесі

Паре: Танзанияда біреуді "Паре" деп атау – оны "қиыншыл" немесе "сараң" деп атаумен бірдей. Танзанияның экономикалық қиындықтар басталған кезінде де, Паре халқы жеткілікті қаражаты болмаса да, қатаң бюджеттік жоспарларды жасау арқылы күнкөрісін қамтамасыз етуге ұмтылды. Олардың экономикалық жағдайларына қатысты адал және тікелей болуы ұлттық деңгейде қате түсініліп, стереотипке айналды. Дегенмен, мәдени тұрғыдан Паре ашық және әділ болуға тырысады, сондықтан олардың қаражатын қарапайым және сыбайлас жемқорлыққа төзімді деп жариялауы (барлық қиындықтарға қарамастан) дұрыс деп есептеледі. Мсарагамбо: Паре халқы қиын жер мен таулы ландшафты мұра еткен, оны дамытудың жалғыз жолы – "мсарагамбо" деп аталатын, инклюзивті және тұрақты өсуге бағытталған, міндетті түрде ұйымдастырылған қоғамдық жүйе арқылы болды. Мванга ауданы қоғамның ұжымдық еңбегін дамытатын "мсарагамбо" әлеуметтік-мәдени мұрасымен кеңінен танымал. Осының нәтижесінде, әлеуметтік байланыс, қоғамдық сана және ұжымдық жұмысқа берілгендік жоғары деңгейде саналады. Бұл жүйе бүкіл Танзанияда кеңінен қабылдауға ие болды. Маканге: Роберт Маканге Танзанияның тәуелсіздік алғанға дейінгі кезеңде Дар-эс-Саламдағы Нкрума көшесіндегі Tropicana клубында "тауық маканге" деп аталатын танымал танзаниялық тағамды алғаш рет дайындаған. Қазіргі таңда Танзанияның барлық аймақтарында "маканге" термині көкөністермен, қалың сорпамен және кейде дәмдеуіштермен қосылған қуырылған етті білдіреді.

Полиция/Әскер

Бен Мсуя (генерал-майор): 1979 жылы 19-шы батальонды басқарды (полковник-лейтенант шенімен). Оның басқаруымен жүргізілген әскери операциялар Кампаланың түсуіне және Иди Амин үкіметінің құлауына себеп болды. Питер Оргенс Мквизу (майор): 1979 жылғы соғыста инженерлер бөлімінің басшысы, нәтижесінде Иди Амин үкіметі құлдырады. Эланга Н. Шаиди: 1964–1970 жылдары Танзания полициясының алғашқы бас инспекторы (IGP). Филемон Мгая: Танзанияның төртінші бас инспекторы (IGP) 1975–1980 жылдары. Ол сонымен қатар 1960 жылдардың басында Полицияның аға инспекторы (SSP) және Додома облыстық полиция командирі (RPC) қызметтерін атқарды, және 1960 жылдардың ортасына дейін қызмет етті. Ахмед Мсанги: Занзибардағы қылмыстық тергеу департаментінің директордың орынбасары. Бұрын Мбея және Мванза облыстарының полиция командирі (RPC), полиция өкілі және Полиция комиссарының орынбасары (DCP) болған. Узия Маканге (майор): Президент Ювери Мусевенидің әскери мәселелер жөніндегі бұрынғы кеңесшісі.

Бизнес

Бенедикт Мбересеро: Танзаниядағы ең көне және белгілі автобус компанияларының бірі – «Нгорика автобус көлік компаниясы» құрылтайшысы, сондай-ақ жүк тасымалымен және жылжымайтын мүлікке инвестициялармен айналысқан. Эрасто Мсуя: Моши және Аруша қалаларында жоғары сапалы мүлікті иеленген, әсіресе танзанит саудасымен аты шыққан, қанымен өлтірілген белгілі асыл тас сатушы. Ридхуан А. Мринго (Eng): «Mwanga Hakika Bank» кеңесінің төрағасы және «Derm Group» бас директоры және басқарушы директоры.