Шарль Луи Клериссо: Рим және неоклассикалық архитектураның шебері
Charles-Louis Clérisseau
Шарль Луи Клериссо – француз архитектор, римдік архитектура сарапашысы. Неоклассикалық сәулеттің қалыптасуына зор үлес қосты, Екатерина II және Томас Джефферсон сияқты клиенттері болды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шарль Луи Клерисо (28 тамыз 1721 – 9 қаңтар 1820) – француз сәулетшісі, суретші, антиквар және сурет салу шебері. Ол Италия мен Франциядағы ежелгі рим сәулеті мен рим қираған орындары саласындағы маңызды сарапшы болды. Әсері Ресей, Англия және АҚШ-қа жеткен, Екатерина II және Томас Джефферсон сияқты клиенттері болғандықтан, Клерисо 18-шы ғасырдың екінші жартысында неоклассицизм архитектурасының қалыптасуындағы негізгі тұлғалардың бірі болды.
Charles Louis Clérisseau (28 August 1721 – 9 January 1820) was a French architect, draughtsman, antiquary, and artist who became a leading authority on ancient Roman architecture and Roman ruins in Italy and France. With his influence extending to Russia, England, and the United States, and clients including Catherine the Great and Thomas Jefferson, Clérisseau played a key role in the genesis of neoclassical architecture during the second half of the 18th century.
Ерте өмір және білім
Париж қаласында туған Клерисо архитектор Жермен Бофранның шәкірті болды.
Born in Paris, Clérisseau was a pupil of the architect Germain Boffrand.
Мансап
1746 жылы, жиырмасыншы жылдардың ортасында, ол «Un grand hôtel» немесе үлкен сарайды жобалау бойынша архитектуралық бәйгеде Римнің Премьер-призін жеңіп алды. Жүлдеге Римде оқуға стипендия кірді, ал 1749 жылы Клерисо Римдегі Француз академиясының ресми тұрғыны болды, онда оның ұстаздарының қатарында қираған орындарды суреттеуші Джованни Паоло Паннини де болды. Римде ол Джованни Баттиста Пиранези және Клод Жозеф Вернемен де дос болып, 1752 жылы үшеуі Тиволидегі Адриан вилласын эскиздермен суреттеуге аттанды. Сурет салуды бастамас бұрын, үш адам улы жыландар мен шаяндар қоныстанған бұталарды кесіп, өртеді. 1753 жылы Академиядағы Клерисоның соңғы айлары директоры Чарльз Джозеф Натоирмен болған қатыгез даумен көмкерілді. Клерисо бір кезде академиядан қуылды, бірақ ақырында оған қайта оралуға және стипендиясын аяқтауға рұқсат берілді. 1755 жылы шотланд архитектор Роберт Адам Флоренцияға келді, онда ол Клерисомен кездесті, ол оны Римге ертіп келді; онда амбициялы Адам Клерисоның көмегімен Британияға оралғаннан кейін жариялау үшін кітап шығаруға бекінді, бұл оны белгілі архитектор ретінде бекітетін еді. Соңында таңдалған жоба – Далмация жағалауындағы Сплиттегі Диоклетиан сарайының қираған орындары туралы том. 1757 жылы бес апта ішінде Адам қираған орындарды суреттеді және құжаттауды бақылады, ал Клерисо перспективалар жасады, екі неміс суретші өлшенген суреттерді дайындады. Император Диоклетианның Спалатродағы сарайының қираған орындары туралы Адамның (1764) гравюраларының көп бөлігі Клерисоның еңбегі деп саналады, бірақ ол ешқандай мақтау алмады. Клерисо келесі он жылдардың көп бөлігін Римде өткізді. Жоғары Ренессанстан бері ежелгі Рим мен қазіргі Рим мәдени орталық ретінде жұмыс істеді, классикалық антикалық ескерткіштердің қираған орындары білімді жетекші болған жағдайда өздерінің мектебін құрады. Клерисо жас архитектор студенттерінің бір буынына ұстаз болды, олар (Клерисо сияқты) беделді Рим сыйлығын жеңіп алып, Римдегі Француз академиясында оқуға келді. Ол сондай-ақ жас француз және британдық суретшілердің антикалыққа деген талғамын қалыптастырды және Гранд-турдағы джентльмендерге көмектесті. Оның ежелгі сәулеттік бөлшектердің, нақты римдік қираған орындардың және қиял орындарының шеберлікпен салынған суреттері 1750 жылдары Роберт Адам және оның інісі Джеймс Адам сияқты жас архитекторлардың талғамын қалыптастыруға көмектесті. Клерисо Гранд-турдағы жас жігіттерге сәулеттік иллюстрацияларды, кейде сериялармен ұсыну арқылы табысын арттырды. 1763 жылдың 1 желтоқсанында Римдегі Сан-Луи деи Францези (Француздардың Сент-Луи шіркеуінде) Клерисо мүсінші Пьер де л'Эсташтің қызы Терезаға үйленді. «Клерисо 42 жаста болса, Тереза одан әлдеқайда жас болғанға ұқсайды, бірақ оның әкесі сол кезде 75 жаста болды».
In 1746, in his mid twenties, he won a Premier Prix de Rome in the architectural competition to design Un grand hôtel, or great mansion. The prize included a scholarship to study in Rome, and in 1749 Clérisseau became an official pensionnaire (resident) at the French Academy in Rome, where his instructors included the painter of ruins Giovanni Paolo Pannini. In Rome, he also befriended Giovanni Battista Piranesi and Claude Joseph Vernet, and in 1752 the three of them set out on a sketching tour of Hadrian's Villa at Tivoli. Before beginning to draw, the three first had to cut and burn away the undergrowth, where lurked colonies of venomous snakes and scorpions. In 1753, Clérisseau's final months at the Academy were marred by a bitter dispute with its director, Charles Joseph Natoire. Clérisseau was for a time expelled, but was eventually allowed to return and complete his scholarship. In 1755 the Scottish architect Robert Adam arrived in Florence, where he met Clérisseau, who accompanied him to Rome; there the ambitious Adam resolved, under thea of Clérisseau, to produce a volume for publication upon his return to Britain that would establish him as a serious architect. The project finally selected was a volume documenting the ruins of Diocletian's Palace at Split, on the Dalmatian coast. Over a period of five weeks in 1757 Adam sketched and supervised the documentation of the ruins, while Clérisseau produced perspectives, and two German draftsmen undertook the measured drawings. Most of the published engravings in Adam's Ruins of the Palace of the Emperor Diocletian at Spalatro (1764) are believed to be the work of Clérisseau, though he received no credit. Clérisseau passed most of the next decades in Rome. As it had done since the High Renaissance, ancient Rome and modern Rome functioned as a cultural hub, the ruins of Classical Antiquity providing a school in themselves, if one had a knowledgeable guide. Clérisseau served as a mentor to a generation of young architectural students who (like Clérisseau) had won the prestigious Prix de Rome and came to study at the French Academy in Rome. He also guided the developing taste for the Antique in young French and British artists and gentlemen amateurs on the Grand Tour. His skillful drawings of ancient architectural details, of real Roman ruins and imaginary ones, helped form the taste of young architects like Robert Adam in the 1750s and his brother James Adam, in 1760 63. Clérisseau added to his income by providing architectural illustrations, sometimes in series, for young men on the Grand Tour. On the first of December, 1763, in San Luigi dei Francesi (Church of St. Louis of the French) in Rome, Clérisseau married Therèse, daughter of the sculptor Pierre de l'Estache. "Clérisseau was forty two and Therése was presumably much younger, though her father was about seventy five at the time."
Парижге оралу; Ұлы Екатерина мен Томас Джефферсонмен қарым-қатынас
1767 жылдың жазында Парижге оралғаннан кейін Клерисо жас неоклассикалық сәулетшілерге, мысалы, Франсуа Жозеф Белангерге, Римге ешқашан бармағандардың орталығына айналды. Олар ешқашан кездеспеген және ол өзі Ресейге бармаған болса да, Клерисо Ұлы Екатеринаның назарын аударды, ол 1773 жылы одан Царское Селодағы бақшасында антик стильдегі үйдің жобаларын сұрады. Екатерина жоспарларды алған кезде көңілі қалды, себебі олар күткеннен әлдеқайда күрделі болды – «Каркалла ванналары Адриан вилласына орналасқандай» алып рим сарайы. Клерисоның бас тартылған жобалары үшін ешқашан ақы төленгеніне ешқандай дәлел жоқ. Дегенмен, 1778 жылы Екатерина қайтадан елші арқылы оған жүгінді және одан мыңнан астам суреттер мен өнер туындыларын сатып алуға келісті; бұл үлкен жиынтық ақырында Эрмитажда орналасты. 1780 жылы ол Клерисодан Ресейде салынатын триумф аркасын жобалауды сұрады, бірақ жоспарлар келген кезде ол бұл алып жоба тым үлкен және қымбат болады деп шешіп, одан бас тартты. Екатеринаға арналған жобалары ешқашан іске аспағанымен, Клерисоның суреттері мен эскиздері оның Царское Селодағы пәтерлерін безендіруге зор ықпал етті. Оның өнер жетістіктері мен оның атынан жасаған еңбегін мойындап, император Клерисоны Императорлық өнер академиясының құрметті мүшесі етіп, оған «Оның Императорлық Шаңырағының Бас сәулетшісі» атағын берді. 1775 жылы Парижде салынған Гримод де Ла Рейниер қонақ үйі үшін Клерисо мен Этьен де Ла Валле Пуссен Еуропадағы алғашқы декоративтік схеманы жасады, ол Помпей мен Геркуланумдағы жақындағы археологиялық жаңалықтардан шабыттанды. Ахилл өмірінен он алты көріністі бейнелейтін сегіз боялған ағаш жамылғысы 1850 жылы сатылды және қазір Лондондағы Виктория және Альберт мұражайының қорында сақталады. 1785 жылы Клерисо Томас Джефферсонға Вирджиния штатының Капитолийі үшін дизайн жасауды тапсырды, ол Нимдегі ежелгі рим ғимараты – Maison Carrée негізінде жасалған. Ол кезде Джефферсон Парижде тұрып, Франциядағы американдық министр қызметін атқарды. Джефферсон «Мен осы өнердің ежелгі үлгілерін зерттегеннен кейін, оның талғамы қалыптасқан сәулетшіні табуға көп уақыт кетті; себебі бұл астананың [Париждің] сәулет стилі тазалықтан алыс болды» деп жазды. Ол Клерисоның «Римде 20 жыл оқыған және осы елдің бірнеше көне ескерткіштерін жариялап, өзінің шеберлігі мен талғамын көрсеткенін» атап өтті. Джефферсон 1788 жылы Парижде «Ним ескерткіштері» деген қосымша атағымен жарық көрген Клерисоның «Францияның ескерткіштері» сериясының бірінші (және жалғыз) томына сілтеме жасады. Фолиоға Джефферсон «Ежелгілік уақыттан бізге жеткен ең әдемі, тіпті ең құнды сәулет өнері» деп бағалаған Maison Carrée-нің егжей-тегжейлі гравюралары енді. «Клерисоның Капитолийді жобалаудағы рөлі көп талқыланды. Фиске Кимболл ғимараттың негізінен Джефферсонға тиесілі екенін және Клерисоның тек кеңесші болғанын нақты дәлелдермен көрсетті».
Upon his return to Paris in the summer of 1767, Clérisseau became a magnet for young neoclassical architects, like François Joseph Bélanger, who themselves never visited Rome. Although they never met, and he never traveled to Russia, Clérisseau nonetheless attracted the attention of Catherine the Great, who in 1773 solicited from him plans for a house in a style à l'antique to be erected in her gardens at Tsarskoye Selo. Catherine was vexed when she received the plans, which were far more elaborate than she expected, "a grandiose Roman palace" described "as the Baths of Caracalla set into Hadrian's Villa." There is no evidence that Clérisseau was ever paid for the rejected plans. Nevertheless, in 1778 Catherine again approached him, through an emissary, and arranged to purchase over a thousand drawings and artworks from him; this huge cache would ultimately find a home in the Hermitage. In 1780 she asked Clérisseau to design a triumphal arch to be built in Russia, but when the plans arrived she decided the gigantic project would be too large and expensive and abandoned it. Although his projects for Catherine never came to fruition, Clérisseau's drawings and designs were highly influential in the decoration of her apartments at Tsarskoye Selo. In recognition of his artistic achievements and his efforts on her behalf, the empress made Clérisseau an honorary member of the Imperial Academy of Arts and bestowed on him the title Premier Architecte de Sa Majestée Impériale. For the Hôtel Grimod de La Reynière, built in Paris in 1775, Clérisseau and Étienne de La Vallée Poussin executed the first decorative scheme in Europe to be inspired by the recent archaeological discoveries at Pompeii and Herculanum. A set of eight painted boiseries depicting sixteen scenes from the life of Achilles were sold in 1850 and are now in the collection of the Victoria and Albert Museum in London. In 1785, Clérisseau was retained by Thomas Jefferson to produce designs for the Virginia State Capitol, based on the Maison Carrée, the ancient Roman temple in Nîmes. At the time, Jefferson was residing in Paris, serving as American Minister to France. Jefferson wrote that "it was a considerable time before I could find an architect whose taste had been formed on a study of ancient models of this art; the style of architecture in this capital [Paris] being far from chaste." Clérisseau, he noted, "has studied 20 years in Rome, and has given proofs of his skill and taste by a publication of some antiquities of this country." Jefferson was referring to the first (and only) volume in Clérisseau's intended series Antiquités de la France, published in Paris in 1788 with the subtitle Monumens de Nismes. The folio included detailed engravings of the Maison Carrée, which Jefferson praised as "one of the most beautiful, if not the most beautiful and precious morsel of architecture left us by antiquity." "Clérisseau's role in designing the Capitol has been much debated. Fiske Kimball argues persuasively that the building is essentially Jefferson's and that Clérisseau was merely a consultant."
Клерисо музейлер мен көрмелерде
Клерисо қағаз бетіне түрлі құралдарды, көбінесе қарындаш, пастель, сия, акварель және гуашь сияқты материалдарды қолдана отырып, шығармалар жасаған. Оның көптеген туындылары граверлер, соның ішінде Доменико Кунего (Италиядағы ежелгі ғимараттар мен әйгілі қирандар сериясы), Франческо Бартолоцци, Франческо Зукки және Паоло Сантини сияқтылармен гравюралар түрінде қайта шығарылды. Өмірінде Клерисо 1773, 1775, 1883 және 1808 жылдары Париж салонында өнер туындыларын көрсеткен. Клерисоның ең ірі жинағы Санкт-Петербургтегі Эрмитаж коллекциясында сақталған. Осы туындылардың көрмесі 1995 жылы Париждегі Луврде, ал 1996 жылы Эрмитажда ұсынылды; 1995 жылы Парижде "Editions de la Réunion des Musées Nationaux" баспасы жазбалармен және зерттеулермен толықтырылған суреттелген каталог жариялады. Клерисоның көптеген жұмыстары Лондондағы сэр Джон Соан мұражайында (мұражайдың веб-сайтында төрт сурет және жиырма екі гуашь жұмысын көруге болады) және Кембридждегі Фицвильям мұражайында сақтауда. Клерисоның туындылары Лувр, Марсельдегі Музей Кантини, Виктория және Альберт мұражайы, Корольдік коллекция қоры, Манчестер университетіндегі Уитворт өнер галереясы, Венадағы Альбертина, Риксмузей, Метрополитен өнер мұражайы, Бостон көркем өнер мұражайы, Вермонт университетіндегі Флеминг өнер мұражайы, Остиндегі Блантон мұражайы, Сан-Маринодағы Хантингтон кітапханасы, Калифорния және Сан-Францискодағы Ардагерлер легионында да бар.
Clérisseau created works on paper using a variety of media, often in combination, including pencil, chalk, ink, watercolor, and gouache. Many of his works were reproduced as etchings by engravers including Domenico Cunego (the series Views of Antique Buildings and Famous Ruins in Italy), Francesco Bartolozzi, Francesco Zucchi and Paolo Santini. In his lifetime, Clérisseau exhibited works at the Paris Salon in 1773, 1775, 1883, and 1808. The largest cache of Clérisseau's work is in the collection of the Hermitage in St. Petersburg. An exhibition of these works was presented in 1995 at the Louvre in Paris, and in 1996 at the Hermitage; an illustrated catalogue with notes and essays was published in 1995 in Paris by Editions de la Réunion des Musées Nationaux. Large groups of works by of Clérisseau are also conserved at Sir John Soane's Museum in London (four drawings and twenty two works in gouache can be seen at the museum's web site) and at the Fitzwilliam Museum, Cambridge. Works by Clérisseau are also in the collections of the Louvre, the Musée Cantini in Marseille, the Victoria and Albert Museum, the Royal Collection Trust, the Whitworth Art Gallery at the University of Manchester, the Albertina in Vienna, the Rijksmuseum, the Metropolitan Museum of Art, the Museum of Fine Arts, Boston, the Fleming Museum of Art at the University of Vermont, the Blanton Museum in Austin, the Huntington Library in San Marino, California, and the Legion of Honor in San Francisco.