Кіріспе

Шарль Луи Клерисо (28 тамыз 1721 – 9 қаңтар 1820) – француз сәулетшісі, суретші, антиквар және сурет салу шебері. Ол Италия мен Франциядағы ежелгі рим сәулеті мен рим қираған орындары саласындағы маңызды сарапшы болды. Әсері Ресей, Англия және АҚШ-қа жеткен, Екатерина II және Томас Джефферсон сияқты клиенттері болғандықтан, Клерисо 18-шы ғасырдың екінші жартысында неоклассицизм архитектурасының қалыптасуындағы негізгі тұлғалардың бірі болды.

Ерте өмір және білім

Париж қаласында туған Клерисо архитектор Жермен Бофранның шәкірті болды.

Мансап

1746 жылы, жиырмасыншы жылдардың ортасында, ол «Un grand hôtel» немесе үлкен сарайды жобалау бойынша архитектуралық бәйгеде Римнің Премьер-призін жеңіп алды. Жүлдеге Римде оқуға стипендия кірді, ал 1749 жылы Клерисо Римдегі Француз академиясының ресми тұрғыны болды, онда оның ұстаздарының қатарында қираған орындарды суреттеуші Джованни Паоло Паннини де болды. Римде ол Джованни Баттиста Пиранези және Клод Жозеф Вернемен де дос болып, 1752 жылы үшеуі Тиволидегі Адриан вилласын эскиздермен суреттеуге аттанды. Сурет салуды бастамас бұрын, үш адам улы жыландар мен шаяндар қоныстанған бұталарды кесіп, өртеді. 1753 жылы Академиядағы Клерисоның соңғы айлары директоры Чарльз Джозеф Натоирмен болған қатыгез даумен көмкерілді. Клерисо бір кезде академиядан қуылды, бірақ ақырында оған қайта оралуға және стипендиясын аяқтауға рұқсат берілді. 1755 жылы шотланд архитектор Роберт Адам Флоренцияға келді, онда ол Клерисомен кездесті, ол оны Римге ертіп келді; онда амбициялы Адам Клерисоның көмегімен Британияға оралғаннан кейін жариялау үшін кітап шығаруға бекінді, бұл оны белгілі архитектор ретінде бекітетін еді. Соңында таңдалған жоба – Далмация жағалауындағы Сплиттегі Диоклетиан сарайының қираған орындары туралы том. 1757 жылы бес апта ішінде Адам қираған орындарды суреттеді және құжаттауды бақылады, ал Клерисо перспективалар жасады, екі неміс суретші өлшенген суреттерді дайындады. Император Диоклетианның Спалатродағы сарайының қираған орындары туралы Адамның (1764) гравюраларының көп бөлігі Клерисоның еңбегі деп саналады, бірақ ол ешқандай мақтау алмады. Клерисо келесі он жылдардың көп бөлігін Римде өткізді. Жоғары Ренессанстан бері ежелгі Рим мен қазіргі Рим мәдени орталық ретінде жұмыс істеді, классикалық антикалық ескерткіштердің қираған орындары білімді жетекші болған жағдайда өздерінің мектебін құрады. Клерисо жас архитектор студенттерінің бір буынына ұстаз болды, олар (Клерисо сияқты) беделді Рим сыйлығын жеңіп алып, Римдегі Француз академиясында оқуға келді. Ол сондай-ақ жас француз және британдық суретшілердің антикалыққа деген талғамын қалыптастырды және Гранд-турдағы джентльмендерге көмектесті. Оның ежелгі сәулеттік бөлшектердің, нақты римдік қираған орындардың және қиял орындарының шеберлікпен салынған суреттері 1750 жылдары Роберт Адам және оның інісі Джеймс Адам сияқты жас архитекторлардың талғамын қалыптастыруға көмектесті. Клерисо Гранд-турдағы жас жігіттерге сәулеттік иллюстрацияларды, кейде сериялармен ұсыну арқылы табысын арттырды. 1763 жылдың 1 желтоқсанында Римдегі Сан-Луи деи Францези (Француздардың Сент-Луи шіркеуінде) Клерисо мүсінші Пьер де л'Эсташтің қызы Терезаға үйленді. «Клерисо 42 жаста болса, Тереза одан әлдеқайда жас болғанға ұқсайды, бірақ оның әкесі сол кезде 75 жаста болды».

Парижге оралу; Ұлы Екатерина мен Томас Джефферсонмен қарым-қатынас

1767 жылдың жазында Парижге оралғаннан кейін Клерисо жас неоклассикалық сәулетшілерге, мысалы, Франсуа Жозеф Белангерге, Римге ешқашан бармағандардың орталығына айналды. Олар ешқашан кездеспеген және ол өзі Ресейге бармаған болса да, Клерисо Ұлы Екатеринаның назарын аударды, ол 1773 жылы одан Царское Селодағы бақшасында антик стильдегі үйдің жобаларын сұрады. Екатерина жоспарларды алған кезде көңілі қалды, себебі олар күткеннен әлдеқайда күрделі болды – «Каркалла ванналары Адриан вилласына орналасқандай» алып рим сарайы. Клерисоның бас тартылған жобалары үшін ешқашан ақы төленгеніне ешқандай дәлел жоқ. Дегенмен, 1778 жылы Екатерина қайтадан елші арқылы оған жүгінді және одан мыңнан астам суреттер мен өнер туындыларын сатып алуға келісті; бұл үлкен жиынтық ақырында Эрмитажда орналасты. 1780 жылы ол Клерисодан Ресейде салынатын триумф аркасын жобалауды сұрады, бірақ жоспарлар келген кезде ол бұл алып жоба тым үлкен және қымбат болады деп шешіп, одан бас тартты. Екатеринаға арналған жобалары ешқашан іске аспағанымен, Клерисоның суреттері мен эскиздері оның Царское Селодағы пәтерлерін безендіруге зор ықпал етті. Оның өнер жетістіктері мен оның атынан жасаған еңбегін мойындап, император Клерисоны Императорлық өнер академиясының құрметті мүшесі етіп, оған «Оның Императорлық Шаңырағының Бас сәулетшісі» атағын берді. 1775 жылы Парижде салынған Гримод де Ла Рейниер қонақ үйі үшін Клерисо мен Этьен де Ла Валле Пуссен Еуропадағы алғашқы декоративтік схеманы жасады, ол Помпей мен Геркуланумдағы жақындағы археологиялық жаңалықтардан шабыттанды. Ахилл өмірінен он алты көріністі бейнелейтін сегіз боялған ағаш жамылғысы 1850 жылы сатылды және қазір Лондондағы Виктория және Альберт мұражайының қорында сақталады. 1785 жылы Клерисо Томас Джефферсонға Вирджиния штатының Капитолийі үшін дизайн жасауды тапсырды, ол Нимдегі ежелгі рим ғимараты – Maison Carrée негізінде жасалған. Ол кезде Джефферсон Парижде тұрып, Франциядағы американдық министр қызметін атқарды. Джефферсон «Мен осы өнердің ежелгі үлгілерін зерттегеннен кейін, оның талғамы қалыптасқан сәулетшіні табуға көп уақыт кетті; себебі бұл астананың [Париждің] сәулет стилі тазалықтан алыс болды» деп жазды. Ол Клерисоның «Римде 20 жыл оқыған және осы елдің бірнеше көне ескерткіштерін жариялап, өзінің шеберлігі мен талғамын көрсеткенін» атап өтті. Джефферсон 1788 жылы Парижде «Ним ескерткіштері» деген қосымша атағымен жарық көрген Клерисоның «Францияның ескерткіштері» сериясының бірінші (және жалғыз) томына сілтеме жасады. Фолиоға Джефферсон «Ежелгілік уақыттан бізге жеткен ең әдемі, тіпті ең құнды сәулет өнері» деп бағалаған Maison Carrée-нің егжей-тегжейлі гравюралары енді. «Клерисоның Капитолийді жобалаудағы рөлі көп талқыланды. Фиске Кимболл ғимараттың негізінен Джефферсонға тиесілі екенін және Клерисоның тек кеңесші болғанын нақты дәлелдермен көрсетті».

Клерисо музейлер мен көрмелерде

Клерисо қағаз бетіне түрлі құралдарды, көбінесе қарындаш, пастель, сия, акварель және гуашь сияқты материалдарды қолдана отырып, шығармалар жасаған. Оның көптеген туындылары граверлер, соның ішінде Доменико Кунего (Италиядағы ежелгі ғимараттар мен әйгілі қирандар сериясы), Франческо Бартолоцци, Франческо Зукки және Паоло Сантини сияқтылармен гравюралар түрінде қайта шығарылды. Өмірінде Клерисо 1773, 1775, 1883 және 1808 жылдары Париж салонында өнер туындыларын көрсеткен. Клерисоның ең ірі жинағы Санкт-Петербургтегі Эрмитаж коллекциясында сақталған. Осы туындылардың көрмесі 1995 жылы Париждегі Луврде, ал 1996 жылы Эрмитажда ұсынылды; 1995 жылы Парижде "Editions de la Réunion des Musées Nationaux" баспасы жазбалармен және зерттеулермен толықтырылған суреттелген каталог жариялады. Клерисоның көптеген жұмыстары Лондондағы сэр Джон Соан мұражайында (мұражайдың веб-сайтында төрт сурет және жиырма екі гуашь жұмысын көруге болады) және Кембридждегі Фицвильям мұражайында сақтауда. Клерисоның туындылары Лувр, Марсельдегі Музей Кантини, Виктория және Альберт мұражайы, Корольдік коллекция қоры, Манчестер университетіндегі Уитворт өнер галереясы, Венадағы Альбертина, Риксмузей, Метрополитен өнер мұражайы, Бостон көркем өнер мұражайы, Вермонт университетіндегі Флеминг өнер мұражайы, Остиндегі Блантон мұражайы, Сан-Маринодағы Хантингтон кітапханасы, Калифорния және Сан-Францискодағы Ардагерлер легионында да бар.