Кіріспе

Антропология мен философияның саласы – философиялық антропология. Философиялық антропология, кейде антропологиялық философия деп те аталады, адамның метафизикасы және феноменологиясы туралы сұрақтарды зерттейтін ғылым. Философиялық антропология антропология философиясынан өзгеше, ол антропологиялық зерттеулердің негізінде жатқан философиялық түсініктерді талдайды.

Тарих

Платон адамның мәнін жанмен теңестіріп, материалдық дене оның түрмесі екенін, жан одан босатылуға ұмтылатынын, себебі ол таза гиперұрандық идеяларды көруге, білуге және зерделеуге ниетті деп айтты. «Федр» бойынша, өлгеннен кейін жан бір денеден екіншісіне көшіп-қонып тұрады. Сондықтан Платон ақыл-ой мен дене арасындағы екіұстаушылықты (дуализмді) енгізді. Аристотель адамды гиломорфизм теориясымен белгілі екі субстанцияның – дене мен жанның – бірігуі ретінде анықтады. Адам – басқа тірі организмдерден жоғары тұратын ерекше қасиеті бар жануарлардың бір түрі: ол – ақылды жан. Жан – денеге жат нәрсе емес, ол – дене материясын ұйымдастыратын, құрылымдайтын, оған өмір мен пішін беретін принцип. Аристотельдің жан туралы түсінігі «Жан туралы» трактатында теориялық тұрғыдан, ал «Саясат» және «Никомах этикасы» еңбектерінде практикалық тұрғыдан сипатталған. Августин адамды екі субстанциядан – жан мен денеден – тұратын толық бірлік ретінде қарастырды. Осы антропологиялық көзқарас тұрғысынан ол Платонға қарағанда Аристотельге жақын болды. «Өлгендерге қамқорлық жасау туралы» трактатының 5-бөлімінде (420 ж.) ол дене адам тұлғасының қажетті бөлігі екенін атап көрсетті: Августин дене мен жанның бірлігін сипаттау үшін некені үлгі етіп алады: *caro tua, coniux tua* – денең – әйелің. Бастапқыда бұл екі элемент толық үйлесімде болды. Адамзаттың құлағаннан кейін олар бір-бірімен күрделі күреске түсіп жатыр. Олар – екі мүлдем әртүрлі нәрсе: дене – төрт элементтен құралған үш өлшемді нысан, ал жанның кеңістіктік өлшемдері жоқ. Жан – ақылға қатысатын, денеді басқаруға лайықты субстанция. Августин, Платон мен Декарт сияқты, жан мен дене бірлігінің метафизикасын түсіндіруге тым терең бойдамайды. Ол үшін олардың метафизикалық тұрғыдан ерекше екенін мойындауы жеткілікті болды. Адам болу – жан мен дененің бірігуі, ал жан – денеден жоғары тұрады. Бұл тұжырым оның заттарды бар, тірі және ақыл-ойы бар деп иерархиялық түрде жіктеуіне негізделген. Н. Бласкестің сөзіне сәйкес, Августиннің дене мен жан субстанцияларының екіұстаушылығы (дуализмі) оны дене мен жанның бірлігін өзінің субстанциясы ретінде қарастыруға кедергі келтірмейді. Аристотель және басқа да ежелгі философтардың ізімен ол адамды ақылды, өлімге бейім жануар (*animal rationale mortale*) деп анықтады. Августин сонымен қатар жанның осы дүниедегі өміріне және еттің соңғы қайта тірілуіне сенді.

Философиялық антропология - тәуелсіз пән

1920 жылдары Германияның Веймар мәдениетінің ортасында дамығаннан бері философиялық антропология философиялық ғылымға айналды, эпистемология, этика, метафизика, логика және эстетика сияқты философияның дәстүрлі салаларымен бәсекелесіп келеді. Бұл адамдардың мінез-құлқын әлеуметтік ортаның өнімдері ретінде де, өз құндылықтарын құрушылар ретінде де түсінудің әртүрлі жолдарын біріктіруге жасалған әрекет. Философия тарихындағы көптеген философтардың өз ойларын негіздейтін ерекше "антропологиясы" болғанын айтуға болады, бірақ философиялық антропологияның өзі философияның жеке саласы ретінде, философиядағы феноменология және экзистенциализм сияқты дамыған әдістерден туындап, кейінгі заманауи кезеңде пайда болды. Адам тәжірибесіне (бірінші тұлға тұрғысынан) жүйелі ой-толғаныстар арқылы, сондай-ақ философтың жеке тәжірибесінен күш алған бұл әдіс, адам табиғаты мен адамның жағдайына қатысты философиялық зерттеулердің туындауына көмектесті.

1920-шы жылдар Германия

Макс Шелер 1900 жылдан 1920 жылға дейін Гюссерлдің феноменологиясының, сол кездегі Германиядағы философияның басым түрінің ізбасары болды. Шелер Гюссерлдің феноменологиялық тәсілін әртүрлі тақырыптарға қолдануға тырысты. 1920 жылдан бастап Шелер философиялық антропологияның негізін философиялық ғылым ретінде қалады, ол феноменологиямен және басқа да философиялық ғылымдармен бәсекелесті. Гуссерл мен Мартин Хайдеггер (1889–1976) сол кездегі Германияның ең беделді философтары болды, және олардың философиялық антропологияға және Шелерге жасаған сын-пікірлері бұл ғылымға зор әсер етті. Шелер адамды дәстүрлі түрде Аристотельден бері қалыптасқандай "ақылды жануар" ретінде емес, ең алдымен "сүйетін жаратылыс" ретінде анықтады. Ол адам тұлғасының дәстүрлі гиломорфты тұжырымын бұзып, жеке тұлғаны тірі дене, жан және рухтың үш бөліктен тұратын құрылымымен сипаттайды. Сүйіспеншілік пен жек көру – психологиялық эмоциялар емес, адамның рухани, мақсатты әрекеттері, оларды ол "мақсатты сезімдер" деп атайды. Шелер өзінің философиялық антропологиясын рухтың христиан метафизикасына негіздеді. Кейін Хельмут Плесснер философиялық антропологияны христиандықтан азат етеді. Кейбір авторлар Войтиланың философиялық антропологияға әсер еткенін айтады. 20-ғасырда философиялық антропологияға үлкен үлес қосып, ықпал еткендер: Пол Хаберлин (1878–1960), Мартин Бубер (1878–1965), Э. Р. Доддс (1893–1979), Ганс Георг Гадамер (1900–2002), Эрик Воегелин (1901–85), Ханс Джонас (1903–93), Йозеф Пайпер (1904–97), Ханс Эдуард Хенгстенберг (1904–98), Жан Пол Сартр (1905–80), Джозеф Маршаль (1878–1944), Морис Мерло Понти (1908–61), Пол Рикер (1913–2005), Рене Жирар (1923–2015), Аласдер МакИнтайр (1929–), Пьер Бурдье (1930–2002), Ханс Блюменберг, Жак Деррида (1930–2004), Эмерих Корет (1919–2006), Леонардо Поло (1926–2013) және П. М. С. Хакер (1939–).

Адамдар арасындағы қарым-қатынастардың антропологиясы

Философиялық антропологияның маңызды бір саласы – адамдардың мінез-құлқын олардың әлеуметтік ортаның өнімдері ретінде де, өз құндылықтарын жасайтын жандар ретінде де қарастыру арқылы әртүрлі түсініктерді біріктіруге жасалған тытыру. Ол сондай-ақ адамдар арасындағы қатынастардағы онтологияны талдайды, ал интерсубъективтілік оның басты тақырыбы болып табылады. Интерсубъективтілік – бұл екі жеке тұлғаның, субъектілердің, олардың әлемді қабылдаулары мен түсіндірулері түбегейлі түрде ерекше болса да, бір-бірін қалай түсінетінін және қарым-қатынас жасайтынын зерттеу. Соңғы кезде антропология интерсубъективтілік және басқа экзистенциалдық/феноменологиялық тақырыптарды зерттеуге көш бастады. Тіл туралы зерттеулер де философия мен социологияда тілдің интерсубъективтілік мәселесімен тығыз байланысты болғандықтан жаңа маңызға ие болды.

Майкл Д. Джексонның интерсубъективтілікті зерттеуі

Академик Майкл Д. Джексон – тағы бір маңызды философиялық антрополог. Оның зерттеулері мен далалық жұмыстары «дүниеде болу» (Dasein) экзистенциалдық тақырыптарына, сондай-ақ жекелеген адамдар арасындағы қарым-қатынастарға шоғырланған. Оның әдістемесі антропологияның дәстүрлі тәсілдеріне қарсы келеді, себебі ол жеке тәжірибеге ерекше мән береді. Оның ең белгілі кітабы – «Минима этнография» (Minima Ethnographica), онда ол интерсубъективтілік және жекелеген адамдар арасындағы қарым-қатынастарға ден қойып, экзистенциалдық теорияны зерттеу үшін этнографиялық далалық жұмысының нәтижелерін пайдаланады. Соңғы кітабында ол бақылау ұғымын зерттейді, адамдар өздерінің айналасындағы жансыз заттарды тірі есептеп, олармен қарым-қатынас жасайтынын айтады. Осылайша адамдар өздері бақылай алмайтын жағдайларға қатысты бақылауға ие екенін сезінеді, себебі олар затты қарапайым зат ретінде қарастырмай, өз сезімдерін және тілін түсіне алатын саналы тірі нәрсе ретінде қарастырады. Мысалы, құрғақшылықты басу үшін немесе ауру адамға көмектесу үшін құдайға дұға ету, немесе жұмыс істемей қалған компьютерге ашуланып сөз тигізу.

П. М. С. Хакердің адам табиғаты туралы тетралогиясы

Витгенштейннің көрнекті жақтасы П. М. С. Хакер философиялық антропология саласындағы төрт томдық еңбегін жақында аяқтады: "Бірінші том – «Адам табиғаты: Категориялық құрылым» (2007), ол пьесаға көрініс беретін алаңды дайындады. Екінші том – «Интеллектуалдық қабілеттер: Адам табиғатын зерттеу» (2013), ол ақыл-ой мен оның ілесушілерін таныстырып, пьесаны бастады. Үшінші том – «Құмарлықтар: Адам табиғатын зерттеу» (2017), ол құмарлықтар мен сезімдердің драмасын көрсетті. Төртінші және соңғы том – «Моральдық қабілеттер: Адам табиғатын зерттеу» (2020), ол моральдық қабілеттер мен ерік-жігерге, жақсылық пен жамандыққа, ләззат пен бақытқа, өмірімізге мән беретін нәрсеге және өлімнің өміріміздегі орнына назар аударады. Бұл төрт томдық еңбек адам табиғаты туралы ойларымыз бен сөздеріміздің жүйелі, категориялық шолуын құрайды, ол субстанциядан, күштен және себеп-салдардан бастап жақсылық пен жамандыққа және өмірдің мағынасына дейін қамтиды. Грайс бойынша, кез келген философиялық зерттеудің қажетті шарты – тиісті логикалық-тілдік грамматиканың синопсисі. Әрине, әр буынның осы грамматикалық нормаларды – ұғымдық теріске беру, ықпалдастық, үйлесімділік және контексттік болжамдармен қатар, сондай-ақ уақыт пен тұлғаның аномалиялары мен асимметрияларын қайтадан жинақтауы ақылға сыймайды. Сондықтан мен төрт томдық еңбек арқылы философиялық антропологиядағы тиісті категориялардың қолданылу жинағын ұсынуға тырыстым, бұл басқаларға осы салаларды зерттеуде көмектеседі."