Бельгияның шығыс шекарасындағы неміс тілді аймақтар

Кіріспе

Шығыс Бельгиядағы неміс тілінде сөйлейтін аймақ

Эупен-Малмеди – Шығыс Бельгиядағы шағын, көбінесе неміс тілінде сөйлейтін аймақ. Ол Эупен, Малмеди және Санкт-Вит қалаларының маңындағы үш әкімшілік кантоннан тұрады, және Бельгияның басқа аймақтарын да қамтиды. Аймақ Бельгияда көбінесе Шығыс кантондар (Oostkantons) деп аталады. Эупен-Малмеди Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Бельгияның құрамына кірді. Бұрын Пруссия мен Германия империясының бөлігі болған бұл аймақ Версаль келісімі бойынша Бельгияға берілді. 1920 жылы өткен даулы референдумнан кейін ресми түрде қосылып, 1925 жылы Льеж провинциясының бір бөлігі болды. Соғыс аралық кезеңдегі неміс ұлтшылдарының қозғалысы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияның оны қайтадан аннексиялауына себеп болды. 1945 жылы аймақ Бельгияға қайтарылды. Бастапқыда Эупен-Малмедиді құраған он бір муниципалитеттен тоғызы қазір Бельгияның неміс тілді қауымдастығын құрайды, ол Бельгияның үш федералдық қауымдастығының бірі.

Өмірбаян

Бұл аймақтың тарихы 6 ғасырға, яғни Оңтүстік Рейнландқа христиан діні алғаш рет келген кезге дейін барады. 651 жылы франк монахтары Ставелот-Малмеди князьдік аббаттығын құрды; Малмеди кейін Лиеждің Рим-католик діншілігінің бөлігіне, ал Ставелот Кельн архиепархиясына қосылды. 843 жылғы Верден шартынан кейін Ставелот-Малмеди Орта Франк мемлекетінің бір бөлігі болды. Нәтижесінде, Ставелот-Малмеди княздігі 1795 жылға дейін Киелі Рим империясының құрамында тәуелсіз мемлекет болып келді. Еупен маңындағы солтүстік бөлігі бастапқыда Лимбург герцогтығының бөлігі болды, ол кейіннен Австриялық Нидерландының бөлігі болған Брабант герцогтығына тәуелді болды. Санк-Вит маңындағы оңтүстік бөлігі Люксембург герцогтығына қарасты. Кішкентай Мандерфельд-Шёнберг ауылы Трир архиепископтығына тиесілі болды. Малмеди мен Уэймс, Файмонвилл ауылынан басқа, Киелі Рим империясының императорлық меншігі болған Ставелот-Малмеди аббаттық княздығының құрамына кірді. 19 ғасырға қарай, аумақтың көп бөлігі неміс тілінде сөйлесе, Малмеди қаласы француз және неміс тілінде сөйлейтіндердің арасында бөлінген еді. Осы кезеңде Еупен қой жүнін өңдеу өнеркәсібінің шағын орталығы ретінде дамыды және Аахен, Моншау және Вервьер айманындағы басқа өндіріс орталықтарымен байланыс орнатты. 1795 жылы Француз революциялық армиясы Австриялық Нидерландыға енген кезде, бұл аймақ та басып алынып, ақырында француздық Урт департаментіне толыққандай қосылды.

Пруссия әкімшілігі, 18151919

Вена конгресінде бүкіл аймақ Пруссия патшалығына берілді. Аймақтың солтүстік-батысында, Голландия мен Пруссияның қалаи (calamine) үшін күрескен Мореснет бейтарап аймақ деп жарияланды. 1830 жылдан кейін Нидерландының 50 пайыздық басқару құқығын жаңа тәуелсіз Бельгия өз қолына алды, және бұл 1839 жылдан кейін де өзгермеді, тіпті Бельгия көршілес голланд Лимбургына деген талаптарынан бас тартқаннан кейін де. Бұл өзгеріс аймақтың тұрғындарына елеулі әсер етпеді. Тіпті негізінен француз немесе валлон тілінде сөйлейтін Малмедиде де өзгерістер тегіс жүрді, себебі муниципалитетке француз тілін әкімшілік іс жүргізуде қолдануға рұқсат берілді, тіпті «Кulturkampf» кезінде француз тіліне тыйым салынғанға дейін. Мысалы, 1856 жылы қалаға келген кезде король Фридрих Вильгельм IV: «Менің патшалығымда француз тілінде сөйлейтін шағын елдің бар екеніне мақтанамын», – дегені айтылады. Бірақ Малмеди халқы үшін жағдай өзгерді, неміс тілі ресми әкімшілік тіл ретінде енгізілгеннен кейін. Бұл Еупен мен Санкт-Витте мәселе болмады, бірақ Малмеди-Уаймс аймағында одан да қиындықтар туды. Тыйым салуға қарсылық болды: мысалы, француз тілінде уағыздауға тыйым салынған Рим-католик дін қызметкерлері неміс тілінде уағыздаудан аулақ болу үшін валлон тілінде уағыздауды бастады. Көптеген жылдар бойы аймақтың көп бөлігі неміс тілінде немесе неміс диалектілерінде сөйлеген, ал 1816 жылы жаңадан құрылған Малмеди округінің халқының үштен екісі валлон тілінде сөйлеген. 1821 жылы оңтүстікте орналасқан, негізінен неміс тілінде сөйлейтін Санкт-Вит округі Малмеди округімен біріктіріліп, неміс тілінде сөйлейтін көпшілігі бар жаңа, үлкен Малмеди округі құрылды. Жергілікті франкофондық және неміс тілді халықтар бастапқыда жақсы қарым-қатынаста болғанмен, 1862 жылы Бисмарк билікке келгеннен кейін қарым-қатынас нашарлады. 1871 жылы Германия империясының құрылуынан кейін валлондық және неміс тілді қауымдастықтар арасындағы шиеленіс одан әрі күшейді. Бисмарктің «Кulturkampf» саясаты Эупен-Малмедидің басым көпшілігі католик халқын қатты алаңдатты, және бұл саясат тез арада азшылық тілдерін шеттетуге және азшылықтарды кемсітуге ұласты. Тек стандартты неміс тілін қолдануға рұқсат берілді, ал валлон халқы француз тілін ашық түрде сөйлегені үшін қудаланды. Француз және валлон тілдері білім беру және әкімшілік салаларынан шеттетілгеннен кейін, 1879 жылы валлондық әкімшіліктер қуылып шығарылды. 1900 жылдың 1 желтоқсанындағы халық санағына сәйкес, Малмедидің бұл жаңа округінде валлон тілінде сөйлейтін тұрғындардың үлесі 28,7% ғана болды. Кішкентай, бірақ халық саны көп Еупен округінде негізінен неміс тілінде сөйлейтін халық тұрды, ал валлондықтар мен француз тілінде сөйлейтін азшылықтар 5% төмен болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бельгияны неміс әскерлері басып алған кезде, фламен саясаты (валондардан гөрі фламандтарды жақтау) Эупен-Малмедиге де әсер етті.

At the Congress of Vienna, the whole area was awarded to the Kingdom of Prussia. In the northwest of the area, Moresnet, coveted by both the Netherlands and Prussia for its calamine, was declared a neutral territory. After 1830, the 50 percent guardianship of the Netherlands was taken over by newly independent Belgium, and this remained so even after 1839, when Belgium relinquished its claims to neighbouring Dutch Limburg. This change did not significantly affect the inhabitants of this region. Even in the mainly French or Walloon speaking Malmedy, changes went smoothly since the municipality was allowed to continue to use French for its administration until the Kulturkampf when the authorities forbade the use of French. For instance, during a visit to the city in 1856, the King Frederick William IV is believed to have said "I am proud to have in my kingdom a little country where people speak French". For the people of Malmedy, this would eventually change when German was implemented as the only official administrative language. This was no problem in Eupen and Sankt Vith but more so in Malmedy Waimes. There was some resistance to the interdiction: for instance, Roman Catholic priests who were forbidden to preach in French started to preach in Walloon in order to avoid having to preach in German. Most of the territory had spoken German or German dialects for centuries, with Walloon being spoken by about two thirds of the population in the district of Malmedy at the time it was newly created in 1816. The overwhelmingly German speaking district of Sankt Vith further south was, in 1821, united with the district of Malmedy to form a new, much larger district of Malmedy that then had a majority of German speakers. While the local francophone and germanophone population initially enjoyed good relations with each other, the relations soured after Bismarck ascended to power in 1862. Tension between the Walloon and germanophone communities further increased after the rise of German Empire in 1871. Bismarck's Kulturkampf policy greatly alienated the majority Catholic population of Eupen Malmedy, and the policy soon escalated into exclusion of minority languages and discrimination of minorities. Only the use of the standard German language was permitted, and the Walloon population was prosecuted for speaking French publicy. After French and Walloon languages were excluded from both education and administration, Walloon administrations were expelled in 1879. According to the 1 December 1900 population census this new district of Malmedy had only a minority of 28.7% Walloon speaking inhabitants. The smaller but more populous district of Eupen was almost entirely German speaking, with Walloon and French speaking minorities making up less than 5 percent. During the German occupation of Belgium during World War I, German policy of Flamenpolitik (favouring the Flemish over the Walloons) affected Eupen Malmedy as well.

Бельгияның уақытша әкімшілігі, 1919-1925

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бельгияны Германия империясы басып алды, ал 1914-1918 жылдар аралығында Бельгияның көп бөлігі неміс әскери оккупациясы астында болды. 1918 жылы Германия жеңілгеннен кейін бельгиялық саясаткерлер Германияның есебінен Бельгия аумағын кеңейтуге тырысты. Алайда Версаль келісімінің Бельгия үшін көңілі толмағандығы белгілі болды. Бельгия Нидерландыдан немесе Люксембургтен ешқандай аумақ ала алмады, бірақ Африкадағы Руанда-Урундидің және Еуропадағы Эупен-Малмедидің шағын неміс отарлық аумағын, сонымен қатар бұрын бейтарап Мореснет аумағын алды. Сол кезде Эупен-Малмедиде шамамен 64 000 тұрғын болды. Бельгия үкіметі Эупен-Малмедиді этникалық бельгиялық аумақ ретінде көрсетуге тырысқанмен, көптеген бельгиялықтар бұл қадамға күдікпен қарады. 1919 жылы Бельгия үкіметі Эупен-Малмеди үшін Уақытша үкімет құрды. Оның басшысы – бельгиялық генерал Герман Балтия. Келісім шарттары бойынша, Бельгияның аумақты бақылауы 1920 жылдың қаңтар және маусым аралығында өткізілген жергілікті плебисцит нәтижесіне байланысты болды. Плебисцит жасырын дауыс берусіз, консультация түрінде ұйымдастырылды, онда аннексияға қарсы болған барлық азаматтар өз наразылықтарын ресми түрде тіркеуі керек болды; шамамен 34 000 сайлаушының тек 271-і ғана мұны жасады. Ұлттар лигасы нәтижені қабылдады және Уақытша үкімет 1925 жылдың маусым айында Эупен-Малмедиді Бельгиямен біріктіруге дайындалды. Неміс халқының аннексияға реакциясы әртүрлі болды. Ол кезде көптеген адамдар Фридрих Эберт пен Филипп Шейдеманның республикалық үкіметін құлдыраудың немесе социалистік революцияның алдында деп есептеді, бұл кейбір белсенділерді Рейн республикасын құруға итермеледі (ол 1923 жылы құрылды, бірақ бір ай ғана сақталды). Басқалары бұл аймақты Бельгияға қосу керек деп ұсынды, бұл идея «бірінші бельгиялық король Леопольд I, өзі Саксен-Кобург және Готадан шыққан, Германиядағы революциялық республикаға қатысудан гөрі жақсы көрінетін» деген тұжырымға негізделген. Эупен-Малмедидің жергілікті неміс тілді халқы сол кезде монархизм мен католицизмнің күшті ықпалында болды. Көптеген адамдар референдумға да, Бельгияға қосылуға да бейжай қараса, Эупен-Малмедидегі немістер шамамен теңдей бөлінді – бельгиялық және неміс жақтастары, бұл бұрыннан бар идеологиялық айырмашылықтармен байланысты болды. Католик және социалистік айналымдар Бельгияға қосылуды қолдады және Die Fliegende Taube, La Semaine және Die Arbeit сияқты неміс тіліндегі газеттер арқылы өкілдік етті. Неміс жақтасы либералды және секулярлық айналымдармен ұсынылды, олар Der Landbote және Eupener Zeitung сияқты газеттерде бірікті. Бұрын Кельн Рим-католик архиепископиясының бөлігі болған, 1919 жылы Эупен-Малмеди-Санкт-Виттің жеке Апостольдық басқармасы құрылды. Бұл 1920 жылдың шілдесінде құрылған Эупен-Малмеди епархиясының жеке епархиясына айналды. Ол Льеж епархиясымен біріктіріліп, 1925 жылдың сәуір айында таратылды.

During World War I, Belgium was invaded by the German Empire and between 1914 and 1918 most of Belgium's territory was under German military occupation. With the defeat of Germany in 1918, Belgian politicians attempted to expand Belgian territory at German expense. However, the settlement at the Treaty of Versailles proved disappointing for Belgium. Belgium failed to gain any territory from the Netherlands or Luxembourg, but was awarded the small German colonial territory of Ruanda Urundi in Africa and Eupen Malmedy in Europe, together with the previously neutral territory of Moresnet. At the time, Eupen Malmedy had approximately 64,000 residents. Although the Belgian government attempted to depict Eupen Malmedy as an ethnically Belgian territory, many Belgians were suspicious of the move. In 1919, a Transitional Government was established for Eupen Malmedy by the Belgian government. It was headed by a Belgian general, Herman Baltia. Under the terms of the Treaty, Belgian control over the territory was contingent on the result of a local plebiscite, held between January and June 1920. The plebiscite itself was held without a secret ballot, and organized as a consultation in which all citizens who opposed the annexation had to formally register their protest; just 271 of nearly 34,000 eligible voters did so. The League of Nations accepted the result and the Transitional Government prepared for the unification of Eupen Malmedy with Belgium in June 1925. The reaction of the German population to annexation varied. At the time, most of the population considered the republican government of Friedrich Ebert and Philipp Scheidemann to be on a brink of collapse or a socialist revolution, which led some activists to advocate for the creation of the Rhenish Republic (which would eventually be created in 1923, but last only a month). Others did argue that the area should be annexed by Belgium this idea was based on the premise that the "first Belgian king, Leopold I, himself of Saxe Coburg and Gotha, seemed a more endearing prospect than being party to a revolutionary republic as was being fought over in Germany". Local germanophone population of Eupen Malmedy was heavily influenced by monarchism as well as Catholicism at the time. While most of the population was passive and indifferent to both the referendum and Belgian annexation, the Germans of Eupen Malmedy were roughly evenly split into a pro Belgian and pro German camp, which ran across already existing ideological divides. Catholic and socialist circles supported annexation into Belgium, and were represented by German speaking newspapers such as Die Fliegende Taube, La Semaine and Die Arbeit. The pro German position was represented by liberal and secular circles, organized around newspapers such as Der Landbote and Eupener Zeitung. Previously part of the Roman Catholic Archdiocese of Cologne, a separate Apostolic Administration of Eupen–Malmedy–Sankt Vith was founded in 1919. This became the separate Diocese of Eupen Malmedy which was founded in July 1920. It was united with the Diocese of Liège and suppressed in April 1925.

Бельгияға интеграция, 19251940

1925 жылғы маусымда Юпен-Малмеди Бельгия мемлекетіне Льеж провинциясының құрамына енді. Аймақ тұрғындары 1925 жылы Бельгиядағы алғашқы жалпы сайлауда дауыс беріп, оңшыл-орталық католиктер партиясын қолдады. 1929 жылға қарай жергілікті оңшыл партия – Христиандық халық партиясы (Christliche Volkspartei) құрылды. Бельгияның Юпен-Малмедиді басқаруы Густав Стресман басқарған Веймар Германиясымен аймақты ақшаға алмастыру мүмкіндігі туралы құпия келіссөздермен бірге жүрді. 1926 жылы Германияның батыс шекараларын кепілдікке алған Локарно шартына (1925) қол қою және халықаралық қысым салдарынан келіссөздер тоқтап қалды. 1920 жылдардың соңында Юпен-Малмеди аймағында неміс мәдениетін және аумақты Германияға қайтаруды насихаттаған түрлі этникалық неміс ұйымдары пайда болды. 1933 жылы Германияда Адольф Гитлердің нацистік партиясы билікке келгеннен кейін және "Рейхке оралу" (Heim ins Reich) ұранымен реваншистік науқан басталғаннан кейін, Юпен-Малмедидегі әрекет күшейді және көптеген тұрғындар свастика таңбаларын тағуды бастады. Жергілікті социалистер Германияға оралу туралы шақырулардан алшақтады. 1935 жылы ашық түрде нацистік партия құрылды, ол Отанға адал фронт (Heimattreue Front) деп аталды және 1936 және 1939 жылғы сайлауларда Юпен-Малмеди округінің үш округінде де көпшілік дауысқа ие болды.

Германияға қосылған, 1940-1945

Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік Германия 1940 жылғы мамыр айында Бельгияға шабуыл жасап, оны екінші рет жеңіліспен басып алды. 18 мамырда Гитлер Эупен-Малмедиді Германияға қайта қосып алғанын жариялады, ал елдің қалған бөлігі әскери оккупацияда қалды. Бірақ, Бельгия үкіметі эмиграцияда Германияның аннексиясын мойындаудан бас тартып, Эупен-Малмеди Бельгияның бір бөлігі екенін мәлімдеді. Германияның Кеңес Одағына басып кіргенінен кейін, аймақтағы жергілікті халықтың Германияның билігін қабылдауы күрт азайды. Нацистік Германияның құрамында басқарылған аймақтан 8000 адам неміс қарулы күштеріне әскерге шақырылды, олардың 2200-і Шығыс майданында қаза тапты. 1944-1945 жылдардағы Арденн шабуылы кезінде аймақ ауыр зардап шекті, әсіресе Санк-Вит қаласы бомбалаудан дерлік толығымен қирады.

Бельгияға оралу, 1945 жылдан қазіргі уақытқа дейін

Соғыстан кейін Бельгия мемлекеті аймаққа егемендігін қайта орнатты, бұл аймақтың неміс әскерінде қызмет еткен ер адамдарының «Бельгия мемлекетіне сатқын» деп танылып, азаматтық құқықтарын жоғалтуына себеп болды. Соғыстан кейін Бельгия билігі Еупен-Малмедиден келген азаматтарға қатысты 16 400 тергеу бастады, бұл аймақтың жалпы халқының шамамен 25 пайызын құрады. Қарама-қарсылық ретінде, Бельгияның қалған бөлігінде бұл көрсеткіш 5 пайыздан аспады. Соғыстан кейін Еупен-Малмедиді Германияға қайтару туралы талаптар жойылды. 1971 жылы алғашқы аймақтық саяси партия – Неміс тілді бельгиялықтар партиясы (Partei der Deutschsprachigen Belgier, немесе PDB) құрылды. Ол жаңа құрылған федеративтік мемлекет аясында Бельгияның неміс тілді халқына кеңірек автономия беруді, бірақ аймақтық бөлінуді немесе Батыс Германиямен бірігуді қолдамады. PDB-ның күресі 1984 жылы Бельгияның неміс тілді қауымдастығының құрылымымен аяқталды, ол Бельгияның 70 000 неміс тілді халқына 1971 және 1980 жылдар аралығында Бельгияның голланд және француз тілді қауымдастықтары үшін келісілгендей мәдени автономияны қамтамасыз етті. Шығыс кантондардың неміс тілді тоғыз коммунасы неміс тілді қауымдастықтың құрамына кірсе, Малмеди мен Ваймс француз қауымдастығына кіреді. Екі аймақта да азшылық тілінің құқықтары қорғалған.

Тілдер

Бұл аймақтың тілдік жағдайы күрделі, себебі ол роман және герман тілдерінің шекарасында жатыр, сондай-ақ бірнеше неміс диалектілерін бөліп тұратын изоглосс бойында орналасқан. Жалпы алғанда, соңғы онжылдықтарда жергілікті диалекттер неміс және француз тілдеріне қарсы ығысып, ықпалы азайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Аубель, Бален, Пломбиер, Велкенрадет (іргелес бельгиялық муниципалитеттер), Юпен, Келмис және Лонцен қалаларындағы жергілікті тілдер Лимбург тіліне жатқызылған, яғни Төменгі Франкон немесе голланд диалектілері. Раерен тұрғындары рипуар тілінде сөйлесе, Санкт-Вит-Мозель ауданындағы адамдар Жоғары неміс тілінің диалектілеріне жататын Мозель Франкон тілінде сөйлейді. Ал Малмеди және Уаймста тұратын көпшілік валлон немесе француз тілінде сөйлейді, неміс тілінде сөйлейтіндер азшылықты құрайды. Кейбір халықтық және карнавалдық дәстүрлер әлі де валлон тілінде сақталып келеді. Балалар да осылай: "Жаңа жылдық тілектер толық айтылмастан, балалар үш патшаны тойлау үшін үй-үйді аралап жүреді. Әр топ есік алдында ән айтып, еңбегі үшін «лотир» талап етеді, яғни кішкентай тәтті. Олар валлон тілінде ән айтып, патшалар оларды жібергенін айтады". Сондықтан Шығыс кантондарды 1963 жылы құрылған неміс тіліндегі аймақпен немесе (кіші) Малмеди және Уаймс аймақтарын қамтымайтын Бельгияның неміс тілді қауымдастығымен шатастыруға болмайды.