Кіріспе

Малайзияның этносы – Кристангтар (әлде "Португал еуразиялықтары" немесе "Малакка португалдары" деп те аталады) – негізінен португал және малакалық текті, голланд, британ, еврей, малай, қытай және үндік мұраға ие креол этносы. Олар Малайзияда және белгілі бір дәрежеде Сингапурда қоныстанған. Бұл этнос өкілдері португалдардан бөлек, аралас некелер арқылы голланд мұрасын да иеленеді, бұл Кристангтар арасында кең таралған. Сонымен қатар, аймақтағы португал инквизициясының қуғын-сүргініне байланысты Малаканың көптеген еврейлері Кристанг қауымына сіңіп кетті. Бұл креолдық топ 16-17 ғасырларда Малаккада (қазіргі Малайзияның бір бөлігі) қалыптасты, сол кезде қала португал империясының порты және базасы болған. Кейбір ұрпақтары ерекше Кристанг тілінде немесе Малакка португал тілінде сөйлейді – бұл португал тіліне негіделген креол тілі. Бүгінде үкімет оларды португалдық еуразиялықтар деп жіктемелейді. Кристанг тілі ресми түрде Малакка португал креол тілі деп аталады, ол түрлі элементтерден тұрады. Малай тілі (Бахаса Мелау) көптеген Кристанг сөздерін қабылдап, өзгерген. Мысалы, garfu (португалша: garfo) – "шанышқы" деген мағынаны білдіретін Кристанг сөзі, ал almari (португалша: armário) – "киім шкафы" деген мағынаны білдіретін Кристанг сөзі; малай тілі осы Кристанг сөздерін толығымен қабылдаған. Ғалымдардың пікірінше, Кристанг қауымы португал теңізшілері, сарбаздары, саудагерлері сияқты португал ерлер мен жергілікті әйелдер арасындағы қарым-қатынастар мен некелер нәтижесінде пайда болған. Бұл ерлер португалдық саяхаттар кезінде Малаккаға келген, ал колонияның алғашқы жылдары португал әйелдері колонияда қоныстанбаған. Қазіргі кезде Кристангтардың малайларға қарағанда қытай және үндік этностарымен аралас некелері жиі кездеседі, себебі эндогамиялық діни заңдар бар. Бұл заңдарға сәйкес, мұсылман емес адамдар мұсылманмен үйленбек болса, алдымен ислам дінін қабылдауы керек. Еуразиялықтар осылайша өздерінің діни және мәдени ерекшеліктерін өзгертуге әрқашан дайын болмайды. Бұрынғы ғасырларда португалдар мен малайлар мұндай түрлендірулерсіз некелесе алған, себебі діни заңдар қатаң орындалмаған. "Кристанг" атауы кейде Малайзия мен Сингапурда тұратын еуропалық және азиялық текті аралас этностарды белгілеу үшін дұрыс емес қолданылады. Бұл тарихи Кристанг қауымына жатпаған португал текті адамдарды және голланд немесе британ текті басқа еуропалық ата-бабалары бар адамдарды қамтиды. Атау португал креол тіліндегі Kristang (христиан) сөзінен шыққан, ол португалша Cristão сөзінен туындаған. Малакка португал қауымына қатысты жеңілсіздік білдіретін термин – Граго немесе Грагок (португал тіліндегі camarão (шаян) сөзіне байланысты сленг, себебі Малакка португалдары дәстүрлі түрде шаян балықшылары болған). Жергілікті тілде олар өздерін Gente Kristang (христиан халқы) деп атайды.

Португалиялық отарлау

Малакка 16 ғасырдың басында Португалия ұйымдастырған теңіз экспедицияларының үлкен толқынында маңызды орын алды. Көп ұзамай ол Португалия империясының бір бөлігіне айналды. Малаккаға жеткен алғашқы португал экспедициясы 1507 жылы құрлыққа қонды. Sejarah Melayu (Малай жылнамалары) мәлімдегендей, малайлар оларды Bengali Puteh (Ақ бенгалдықтар) деп атады, себебі португалдықтар Бенгалиядан келген саудагерлерді еске түсірді, бірақ олардың терісі ашық түсті болды. Алғашқы жылдары малайлар португалдықтарды Серани деп атады (араб тіліндегі Nasrani сөзінің малайша қысқартылған түрі, яғни Назареттік Исаның ізбасарлары). Бірде португалдықтар Малакка сұлтанына бей-жайша құрметсіздік жасап, оның басына гүл шоғын қойғаны туралы әңгіме жазылған, соның салдарынан олар ұсталды. 1511 жылы Үндістаннан келген португалдық флот десантты босату және Малакканы жаулап алу үшін келді. Сол кезде португал әйелдеріне кемедегі әйелдерге қатысты сенімдер мен Жақсы Үміт мүйісі маңындағы теңіз жолының қауіптілігіне байланысты шетелге саяхаттауға тыйым салынды. 1511 жылы Малакканы (Малайзияны) португалдықтар жаулап алғаннан кейін, португал үкіметі өз саяхатшыларын жергілікті халықтың әйелдеріне үйленуге ынталандырды, бұл саясатты сол кездегі Үндістанның вице-королі Афонсу де Альбукерке белгіледі. Қоныстануды қолдау мақсатында Португалия патшасы шетелге барып, жергілікті әйелдерге үйленген португал еркектеріне (casados, яки «үйленген еркектер» деп аталды) еркін азамат мәртебесін және Корольдік салықтарынан босатуды берді. Альбукеркенің қолдауымен әралас некелер гүлденді және 1604 жылға қарай 200-ге жуық неке тіркелді. Отбасы құру арқылы португал еркектері тұрақты қоғамдар құрды, олардың балалары католик болып, Корольге адал болар еді.

Голландиялық сатып алу

1641 жылы португалдықтардан Малакканы басып алған Голландия күшті теңіз державасы ретінде нығайды. Бұл Португалиядағы Португалияны қайта құру соғысымен бірге болды, ол "Тәждер одағы" (1580–1640) деп аталатын 60 жылдық кезеңді аяқтады, осы кезеңде Португалия тәжі Испания тәжімен жеке одақ арқылы біріктірілген еді. Португалия мен Малакка арасындағы барлық саяси байланыс үзілді, ал қаладағы португал тегіндес көптеген адамдар Голландиялық Шығыс Индия компаниясының штаб-пәтері болған Батавияға (қазіргі Джакарта) соғыс тұтқындары ретінде эвакуацияланды, олар "Кампунг Тугу" деп аталатын аймаққа қоныстанды. Португалияның бұрынғы колониялық бекінісі Макаомен (Қытай) сауда қатынастары бүгінге дейін жалғасып келеді. 1641 жылы Португалия Малакканы жоғалтқаннан кейін де, Кристан қауымы өз дәстүрлерін сақтап, католик дінін ұстана берді және қауым ішінде португал тілін қолданды. Осы кезеңде кейбір голландтық (жасырын) католиктер де осы қауымға қосылды.

Қазіргі жағдай

Кристанг қауымдастығының қазіргі Португалиямен, әсіресе көптеген ерте қоныс аударушылар көшіп келген Миньо аймағымен мәдени және тілдік байланысы сақталған. Кристангтар кейбір шіркеу қызметтерін португал тілінде өткізуді жалғастыруда, ал малайзиялықтар, оның ішінде өздері де, қауымды "португалдықтар" деп атайды. Кристанг тілі мектептерде оқытылмағандықтан, құрып кету қаупіне тап болды, тек Уджонг Пасир Малаккадағы Португал қонысы ішінде ғана сақталды. Малайзиядағы кристанг халқы толық бумипутра статусына ие емес, бұл статус жергілікті этностық топтарға қолданылады. Дегенмен, оларға "Аманаха Сахам Бумипутра" деп аталатын сенім қорына мүше болуға өтініш беру құқығы берілген. Бұл құқық тай тегінен шыққан малайзиялықтармен ортақ. Үкімет бұл бағдарламаны малайлардың ұлттық экономикаға қатысуын арттыру мақсатымен қолға алды. Сингапурдағы кристанг қауымдастығы Еуразиялық қауымдастық деп жалпылама аталатын үлкен топтың құрамына кіреді. Кейбір мүшелері соңғы үш онжылдықта Батыс Австралияның Перт қаласына көшіп кетті. Португал қонысы – 1933 жылы Малаккада шашырап кеткен кристанг қауымын біріктіру және олардың мәдениетін сақтау мақсатымен құрылған, өркендеп дамып жатқан кристанг қауымдастығы. Көптеген жылдар бойы кедей балықшылардың қарапайым ауылы болған ол, қазір маңызды туристік орталыққа айналды. Бұл кристанг халқының табысын арттыруға көмектесті.

Балық аулау

Португалдықтардың кезінен бері кристангтар теңіз жағасында өмір сүріп келеді. Бұл олардың мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады және қазір де сақталып қалған. Бүгінде халықтың барлық өкілдерінің тек 10 пайызы балық аулау арқылы күнкөріс жасаса да, көптеген ер адамдар кірісін арттыру үшін немесе көршілерімен демалу үшін балық аулауға шығады. Дәстүрлі түрде, ер адамдар кішкентай ағаш перахуларынан балық аулайды немесе лангианды – саяз суларда қолданылатын дәстүрлі бамбук сырғасымен итеріп балық аулайды.

Музыка және би

Кристангтың дәстүрлі музыкасы мен билері, мысалы, Браньо және Фарапейра португал халық билерінен тараған. Браньо оңтүстік португалдық Корридиньо биінен туындаған, және оны Браньодан дамыған деп саналатын малай Джогет биімен шатастыру оңай. Дәстүрлі малай және үнді оркестрлерінде батыс музыкалық аспаптары мен музыкалық шкалаларды пайдалану португалдық әсердің күшті екенін көрсетеді. Ең танымал Браньо әні – Jingkli Nona португал еуразиялықтарының ресми емес "әні" деп есептеледі.

Ас мәзірі

Кристанг немесе Малакка португалдық асханасы күшті жергілікті ықпалға негіделген, соған қоса қайнатылған тағамдар, шошқа еті мен теңіз өнімдері диетаға енгізіледі, ал күріш – негізгі тағам. Кристанг асханасының көптеген тағамдарының ішінде ең танымал – Cari Debal. Басқа да танымал дәмділіктерге португалдық грильде пісірілген балық, ананаспен шрамбылы карри, Cari Seccu (құрғақ карри), Caldu Pescador (балықшының сорпасы), Sambal Chili Bedri (жасыл перец самбалы), Soy Limang, Porku Tambrinyu (шошқа етінен жасалған тамаринд сорпасы), Achar Pesi (балық тұздығы), Pang Su Si (Su Si Bun) және Sugee Cake жатады. Дәстүр бойынша, Кристанг халқы аспаптардың орнына қолдарымен тамақтанады. Бұл Сингапур мен Малайзияның Еуразиялық асханасына ұқсас.

Аттар

Кристанг халқы дәстүрлі түрде португал және христиандық есімдерді, ал тегін португалдықтардан алған. Көптеген таралған тегінің ішінде Фернандес, Лопес, Санта-Мария, Сикейра, Де Коста, Перейра, Тейшейра, Гомес, Пинто және Джонсон бар.

Дін

Жалпы алғанда, кристангтар римдік католицизмді ұстанады. Рождество (Natal) жылдың ең мерекелі уақыты, осы кезде көптеген кристанг отбасылары маусымдық тағамдар жеп, қанат әндері мен браньок айта отырып, саудадиға толы мерекелік атмосферада жиналады. Әлемдегі көптеген португал тілінде сөйлейтін католик қауымдары сияқты, кристангтар да маусым айының соңында бірқатар маңызды Әулиелер күндерін тойлайды, 24 маусымда Әулие Жоханмен (San Juang) басталып, 29 маусымда балықшылардың қасиетті қамқоршысы Әулие Петрмен (San Pedro) аяқталады. Әулие Жохан ауылының маусым фестивалі Малакканың маңызды туристік орталықтарының бірі болып табылады. Туристер діни негізде өткізілетін осы мерекелерді көруге келеді. Сонымен қатар, бұрынғы кристанг христиандарының аз бөлігі сефардтық еврейлік тамырларын қайта жаңғыртып, яһудизмге қайта оралды. Бұл 2010 жылы саяси себептерге байланысты қызметін тоқтатқан Kristang Cultural Judaism (KCCJ) қауымдастығының құрылуына әкелді.