Кіріспе

Бір типтегі есімнен өзге типтегі есіммен бірдей жазылатын ғылыми атау. Биологияда гомоним – басқа таксонға жататын, басқа атаумен бірдей жазылатын таксонның атауы. Халықаралық зоологиялық номенклатура кодексіндегі ереже бойынша, алғаш жарияланған атау – аға гомоним деп есептеліп, оны қолдану керек ("жарамды"); қалғандары кіші гомонимдер болып табылады және оларды жаңа атаулармен алмастыру қажет. Дегенмен, егер аға гомоним көне болса және "көнеріп қалған" болса, оны nomen oblitum деп жариялап, қолдануға жарамсыз деп тануға болады, ал кіші гомоним nomen protectum ретінде сақталады. Мысалы: Кувье 1797 жылы тікенді киттерге Echidna туысын ұсынды. Бірақ Форстер 1777 жылы морей балықтарының бір туысына Echidna деген атауды бұрын жариялаған еді. Осылайша Форстердің қолданысы басымдыққа ие, ал Кувьедің атауы кіші гомоним болып табылады. Иллигер 1811 жылы Tachyglossus деген жаңа атауды жариялады. Сол сияқты, балдырлар, саңырауқұлақтар және өсімдіктерге арналған Халықаралық номенклатура кодексі (ICN) екі немесе одан көп гомонимдердің алғаш жарияланғанын қолдану керектігін көрсетеді: кейінгі гомоним "жарамсыз" болып есептелінеді және сақталмаса (немесе саңырауқұлақтарда санкцияланбаса) қолданылмайды. Мысал: Leguminosae тұқымдасына жататын Myroxylon L. f. (1782) деген кейінгі гомоним, Myroxylon J. R. Forst. & G. Forst. (1775) деген бұрынғы гомонимге қарсы сақталған (қазір Xylosma деп аталады, Salicaceae тұқымдасына жатады).

Шектеулер мен ерекшеліктер

Зоологиялық кодекс бойынша, гомонимия тек үш номенклатуралық санаттың (отбасы сатысы, туыс сатысы және түр сатысы) ішінде ғана болуы мүмкін, бірақ олардың арасында емес; мыңдаған жағдайлар бар, онда түр эпитеті туыс атауымен бірдей, бірақ гомоним емес (кейде тіпті сол туыста да кездеседі, мысалы, "таутоним" деп аталатын Gorilla gorilla сияқты), сондай-ақ отбасы сатысының атауы мен туыс сатысының атауы бірдей болатын сирек жағдайлар да бар (мысалы, Ranoidea суператауы және Ranoidea туысы гомоним емес). Ботаникалық кодекс көбінесе ұқсас, бірақ таутонимдерге тыйым салады.

Парахомонимдер

Ботаникалық кодекске сәйкес, шатасуға мүмкіндік тудыратындай ұқсас атаулар да гомонимдер деп есептеледі (53.3-бап). Мысалы, Astrostemma Benth. (1880) – Asterostemma Decne. (1838) гомонімі ретінде жарамсыз саналады. Зоологиялық кодекс тіпті бір әріп айырмашылығының отбасы және туыс атауларын ерекшелендіру үшін жеткілікті екенін көрсетеді (56.2-бап), бірақ түр атаулары үшін ICZN бір-бірімен сәйкес деп танылатын бірнеше орфографиялық варианттарды (58-бап) белгілейді.

Гемихонимиялар

Екі код тек өздерінің қолданылу аясына кіретін таксондарды ғана қарастырады (ICZN үшін жануарлар; ICN үшін негізінен өсімдіктер). Сондықтан, егер жануарлар таксонының атауы өсімдік таксонымен бірдей болса, екі атау да жарамды болады. Мұндай атаулар гемихомонимдер деп аталады. Мысалы, Erica атауын екі түрге де берген: Erica Peckham & Peckham, 1892 (өрмекшілер туысы) және Erica L. (қырмызықтар туысы). Тағы бір мысал – Cyanea, арыстаншақтың медузасына (Cyanea Péron және Lesueur) және Гавайи лобелиоидтарына (Cyanea Gaudich) қолданылған. Гемихомонимдер түрлер деңгейінде де кездеседі, мұнда әртүрлі патшалықтарға жататын организмдер бірдей биноминалды номенклатураны бөліседі. Мысалы, Orestias elegans – балық түрі (Animalia патшалығы) және орхидея түрі (Plantae патшалығы). Биноминалдардың мұндай қайталануы кем дегенде он рет кездеседі.

Жануарлар Өсімдік/Саңырауқұлақ
Adesmia muricata (Linnaeus, 1758) (қоңырқанат) Adesmia muricata (Jacq.) DC. (бұршақ)
Agathis montana Shestakov, 1932 (веспа) Agathis montana de Laub. (Пание тауының каури, қылқан жапырақты)
Asterina gibbosa (Pennant, 1777) (жұлдызша тәрізді теңіз жұлдызы) Asterina gibbosa Gaillard (саңырауқұлақ)
Baileya australis (Grote, 1881) (кішкентай бейлея көбелегі) Baileya australis Rydb. syn. B. multiradiata (далалық маригольд)
Centropogon australis (White, 1790) (фортескью, құйрық балық) Centropogon australis Gleason (қоңыраугүл)
Cuspidaria cuspidata (Olivi, 1792) (екі жақтаулы моллюск) Cuspidaria cuspidata (M. Bieb.) Takht. syn. Erysimum cuspidatum (жасқа гүл)
Ficus variegata Röding, 1798 (нағыз инжір қабығы, теңіз шырыны) Ficus variegata Blume (жалпы қызыл сабақты инжір)
Gaussia princeps (T. Scott, 1894) (копепод) Gaussia princeps H. Wendl. (пальма)
Orestias elegans Garman, 1895 (балалық балық) Orestias elegans Ridl. (орхидея)
Tritonia pallida Stimpson, 1855 (жалаңаяқ жәндік) Tritonia pallida Ker Gawl. (көкжұлдыз)