Кіріспе

Анатолий Либерман (Анато́лий Си́монович Либерма́н; 10 наурыз 1937 жылы туған) – Ресейде туған американ лингвисі және этимолог. Ол лингвист, ортағасырлық зерттеуші, этимолог, ақын, поэзия аудармашысы (көбінесе орыс тілінен және орыс тіліне), әдеби сыншы. Либерман Миннесота университетінің неміс, скандинавиялық, славян және голланд тілдері кафедрасында герман филологиясының профессоры. 1975 жылдан бері ол герман тілдері мен әдебиеттерінің тарихы, фольклор, мифология, лексикография, еуропалық структурализм және орыс формализмі бойынша курстар оқытады. Ол герман тілдерінің тарихи фонетикасы, ағылшын этимологиясы, мифология/фольклор, филология тарихы және поэтикалық аударма саласындағы еңбектер жариялаған. Ол "Оксфорд этимологы" атты блогті жүргізеді. Ол орфографиялық реформаны қолдайды.

Ерте өмір

Либерман 1937 жылы 10 наурызда Санкт-Петербургте (сол кездегі Ленинград) дүниеге келді. Оның әкесі 1941 жылы соғыста қаза тапты. 1959 жылы Ленинград мемлекеттік Герцен педагогикалық институтын (қазіргі Герцен мемлекеттік педагогикалық университеті) бітірген, содан кейін Ленинград облысындағы нашар қамтылған балаларға арналған мектеп-интернатта үш жыл ағылшын тілінен сабақ берді. Осы уақыт ішінде ол өздігінен оқыды және Ресейде "кандидаттық минимум" деп аталатын емтиханды тапсырды (герман филологиясы, ағылшын, неміс тілдерінің және философия тарихы, яғни марксизм және КСРО Коммунистік партиясының тарихы). 1962 жылы Ленинградқа оралғаннан кейін Либерман Ленинград политехникалық институтында (қазіргі Ұлы Петр Санкт-Петербург политехникалық университеті) ағылшын тілінен сабақ берді және Ленинград университетінің аспирантурасына түсті. Либерманның ғылыми жетекшісі профессор М. И. Стеблин Каменский болды, ол сол кезде ежелгі исланд әдебиеті мен германдық тарихи фонология саласындағы совет ғалымы еді. 1965 жылы ол орта ағылшын тілінің тарихи фонологиясы тақырыбында филология ғылымдарының кандидаты (= PhD) диссертациясын қорғады, ал сол жылы Никита Хрущев Ғылым академиясының барлық институттарына "скандинавиялық тәжірибе" деп атаған нәрсені зерттеу үшін топтар ашуды бұйырды. Стеблин Каменский Лингвистика институтында мұндай топты басқаруға шақырылды және Либерманды өзінің толық уақытты кіші ғылыми қызметкері ретінде шақырды. Ол 1975 жылы эмиграцияға кеткенге дейін сол жерде жұмыс істеді. 1972 жылы "Исландиялық поэзия" тақырыбында филология ғылымдарының докторы диссертациясын қорғады. 1975 жылдан бері Миннесота университетінде бір жыл Хилл атындағы қонақ профессор және екі жыл доцент болып жұмыс істеді; содан кейін ол толық профессорлық қызметке көтерілді.

Фонологиялық теориялар

Либерманның фонологиядағы негізгі идеялары мыналар: 1) Фоналогияның қарама-қайшылықсыз теориясы, болжам бойынша, қол жеткізуге болмайды, себебі бізде сөз ағынын фонемаларға бөлуге қабілетіміз жетіспейді. 2) Апокопа және дауыс өзгерістері сияқты ғасырлар бойы дамитын фонетикалық өзгерістердің ең тиімді моделі – бұл қандай да бір жағдайдың нәтижесінде туындап, бастапқы күшін жоғалтқаннан кейін аяқталатын өзгеріс. Кез келген маңызды өзгерістің себебі – тағы бір өзгеріс. 3) Стресс – күш емес, сөз ішіндегі ерекше орын, онда басқа әріптерде кездеспейтін оппозициялар пайда болады. 4) Герман тілі тарихындағы ең ірі фонетикалық өзгерістер – түбір сөз буынындағы барлық айырмашылық белгілерінің шоғырлануы және оның салдарынан дауыстардың жұмсаруы. 5) Аллофондар, яғни фонеманың дыбыстық варианттары (анықтама бойынша) фонологиялық деңгейге көтерілмейді. 6) Герман тілінде қысқа дауыстылардың жүйелі өзгерістері – ұзақ дауыстылардың өзгерісіне жауап ретінде пайда болады. Сол сияқты, дауысты дауыссыздардың өзгерісі дауыссыз дауыссыздардың өзгерісінен туындайды; дауыстану сияқты көрінетін құбылыс, шын мәнінде, әлсіреу болып табылады.

Поэзиялық шығармалары

Оның поэзиялық шығармаларына Михаил Лермонтов, Федор Тютчев, Евгений Боратиньский және Шекспирдің аудармалары мен кеңейтілген түсіндірмелері кіреді. Михаил Лермонтов. Басты поэзиялық шығармалар. Миннеаполис: Миннесота университетінің баспасы, 1982. «Жаратылыс биіктіктерінде»: Федор Тютчевтің лирикасы. Оксфорд: JAI Press, 1993. Vrachevanie dukha / [Рухты емдеу: түпнұсқа поэзия және ағылшын және исланд тілдерінен орыс тіліне жасалған таңдаулы аудармалар. NY: Effect, 1993. [Оскар Уайльдтың «Рединг түрмесінің балладасы» кіреді.] Вильям Шекспир, Сонеттер / Уильям Шекспир, Сонеттер. Мәскеу: Славян тілдерінің мәдениеті [Славян мәдениеттерінің тілдері], 2016. Евгений Боратиньский және Ресейдің алтын ғасыры: толқып, қимылдаған зерттелмеген сөздер. Anthem Press, 2020. Оның түпнұсқа өлеңдері «Встречи» [Кездесулер], «Побережье» [Жағалау], «Новый Журнал» [Жаңа журнал] және «Мосты» [Көпірлер] журналдарында жарияланды.

Тіл білімі бойынша таңдалған әдебиеттер

Сагалық сана және исланд прозасының бастауы. Эдвин Меллен баспасы, 2018. «Дұға мен күлкі»: Орта ғасырлық скандинавия және герман мифологиясы, әдебиеті және мәдениеті туралы мақалалар. Мәскеу: Палеограф баспасы, 2016. Герман акцентологиясы. 1-том: Скандинавия тілдері. Миннеаполис: Миннесота университетінің баспасы, 1982. «Ерте герман тілінің фонетикалық құрылымы». Американдық герман тілдері мен әдебиеттері журналы 2, 1990: 1–22. «Герман тіліндегі резонансқа дейінгі дауыстының ұзаруы + тағы бір дауыссыз және сварабхакти». Герман тіл білімі. Мәселелер мен әдістер 1991: 163–215. «Батыс герман тілдерінің өзгерісі теориясына қарай». IJGLSA 3, 1998: 63–119. «Герман тіліндегі апокопа немесе айдаһарға арналған балта» (New Insights in Germanic Linguistics II, 2001: 81–93). Баршаға арналған этимология: Сөздердің тегі және оларды қалай білуге болады. Оксфорд: Университет баспасы, 2005. Ағылшын тілі этимологиясының талдамалық сөздігі: Кіріспе. Миннеаполис, Миннесота университетінің баспасы, 2008, Ағылшын этимологиясының библиографиясы. Миннеаполис: Миннесота университетінің баспасы, 2009. «Герман диалектілерінде апокопаға моносиллабтардың реакциясы». Герман тіл біліміне жаңа көзқарас II. Классикалық және заманауи, 1997: 99–133). «Псевдоларингеалдар (көмекейлік тоқтаулар) және герман тіліндегі ерекше дауыстың жоғалуы». UCLA Индоевропалық конференциясының он бірінші жылдық мәжілісі, 2000: 31–53). «Ағылшын тіліндегі палаталық және велярлық дауыссыздар герман тілінің негізінде, әсіресе i умляутына сілтеме жасауда». Ағылшын тілі тарихы бойынша зерттеулер III, 2007: 5–36. «Вернер заңы» NOWELE 58/59, 2010: 381–425. «Ағылшын тіліндегі дауыстының ұзаруының ең қысқа тарихы». Ағылшын тілі тарихы бойынша зерттеулер 6, 2015: 161–82).

Көркем әдебиет

Ата мен бала, немесе шекарасыз әлем. Санкт-Петербург: Гуманитарлық академия, 2021.

Құрмет пен марапаттар

Миннесота университетінде (таңдау): Колледж ғалымы (1985–88), Макнайт стипендиясы (1994–96), Буш стипендиясы (1995), Феслер Ламперт профессурасы (1999–2002), "The Wall of Discovery" (2006) қабырғасына енуі және дипломдық және кәсіби білім беруге ерекше үлес қосқаны үшін марапат (2010). Сыртқы көздерден (таңдау): Америка Скандинавиялық қорынан стипендия (1982), Гуггенхайм стипендиясы (1982), Фулбрайт зерттеу стипендиясы (1988), NEH жазғы семинарлары (1980 және 1991), Клэр Холлдағы стипендия (Кембридж университеті, 1984), NEH жазғы стипендиясы (1995), Рим университетінің зерттеу және дәрістерге арналған жазғы стипендиясы (1995), Американың білімді қоғамдар кеңесінің стипендиясы (2001–2002); Халықаралық фонетикалық конгресте ең үздік мақала үшін сертификат және сыйлық (1977, Майами Бич, Флорида), Фольклор қоғамының Катарина Бриггс атындағы фольклор сыйлығы (1995), Солтүстік Американың "Verbatim" сөздік қоғамының жылдың ең жақсы жобасы үшін сыйлығы (1996), MLA-ның "ерекше библиография" үшін жылдық сыйлығы (2010). "Word Origins" кітабы Айдың кітабы клубы және тағы үш клубтың таңдауы болды. 2014 жылы Либерман Ағылшын орфографиялық қоғамының президенті болып сайланды, ал 2015 жылы Солтүстік Американың сөздік қоғамының мүшесі атанды. 1997 жылы "Анатолий Либерманның құрметіне германдық зерттеулер" атты Festschrift жарық көрді, NOWELE 31–32.