Кіріспе

Сәулет теориясы – сәулет туралы ойлау, талқылау және жазу процесі. Сәулет теориясы барлық сәулет мектептерінде оқытылады және әлемнің жетекші сәулетшілері оны пайдаланады. Сәулет теориясы лекциялар мен диалогтар, трактаттар мен кітаптар, сондай-ақ қағаз жобалар мен конкурстар сияқты түрлерде көрініс табады. Сәулет теориясы көбінесе дидактикалық сипатта болады, ал теоретиктер әдетте оқу орындарымен тығыз байланыста жұмыс істейді немесе олардың ішінде қалады. Ол ежелгі заманнан бері әр түрлі формада бар, ал баспа ісінің дамуымен сәулет теориясы мазмұнымен байыды. 20 ғасырда кітаптар, журналдар мен басылымдар сәулетшілер мен сыншылардың беспрецедентті көлемдегі еңбектерін жариялады. Осының нәтижесінде стильдер мен бағыттар бұрынғы тарихқа қарағанда әлдеқайда жылдам қалыптасып, тарап кетті. 21 ғасырда интернеттің қолданылуы сәулет туралы пікірталас пен әңгімені одан әрі дамытатыны күтілуде.

Рим

Біздің заманымыздан бұрынғы 1 ғасырға дейін Витрувийдің еңбегінен бұрын ежелгі дәуірдегі маңызды сәулет теориясы туралы ақпарат немесе дәлелдер аз. Дегенмен, бұл мұндай еңбектер болмаған дегенді білдірмейді, себебі көптеген шығармалар ежелгі заманға дейін жеткен жоқ. Витрувий – б.з.б. 1 ғасырында өмір сүрген римдік жазушы, сәулетші және инженер. Ол бүгінгі күні Рим империясының ең белгілі сәулет теоретигі болып саналады, император Августқа арналған латын және грек тілдерінде сәулет туралы трактат жазған, ол De architectura (қазіргі уақытта "Сәулеттің он кітабы" деп аталады) деп белгілі. Шамамен б.з.б. 27-23 жылдар аралығында жазылған бұл еңбек – классикалық сәулет туралы сақталған жалғыз маңызды замандас көзі. Он бөлімге немесе "кітаптарға" бөлінген ол Рим сәулетінің барлық аспектісін қамтиды, қала құрылысы, материалдар, әшекейлер, ғибадатханалар, сумен жабдықтау және т.б. Ол классикалық сәулеттік стильдерді қатаң түрде анықтайды. Сондай-ақ, сәулет өнері деп танылуы үшін сақталуы тиіс үш негізгі заңды ұсынады: firmitas, utilitas, venustas, 17 ғасырда сэр Генри Уоттонның ағылшын тіліне аударғанда беріктік, пайдалылық және әдемілік (құрылымдық тұрақтылық, функционалдық тиімділік және сұлулық) деп түсіндіріледі. Витрувийдің еңбегінің 1414 жылы қайта жаңғыруы Ренессанс архитекторларына зор әсер етті, бұл қазірдің өзінде басталып кеткен Ренессанс стилінің дамуына археологиялық негіздерді қосты. Брунеллески және Леон Баттиста Альберти сияқты Ренессанс сәулетшілері өздерінің білім саласын ғылыми дисциплина деңгейіне көтерудің негізін "De architectura" еңбегінде тапты.

Ежелгі Үндістан

Васту шастра (vāstu śāstra) – дәстүрлі үнді сәулет жүйесіне арналған мәтіндер. Бұл мәтіндер жобалау, орналасу, өлшемдер, жерді дайындау, кеңістіктік құрылым және кеңістіктік геометрия қағидаларын сипаттайды. Жобалар сәулетті табиғатпен үйлестіруді, құрылыстың әртүрлі бөліктерінің өзара байланысын, геометриялық үлгілерді (янтра), симметрияны және бағыттарды пайдалану арқылы ежелгі сенімдерді интеграциялауды мақсат етеді. Васту шастра – Васту Видьяның мәтіндік бөлігі, ол ежелгі Үндістанның сәулет және дизайн теориясы туралы кеңінен білім береді. Варахамихираның шамамен VI ғасырға жататын «Брихат Самхита» ең ерте белгілі үнді мәтіндерінің бірі, онда сәулет қағидаларына арналған бөлімдер бар. Мысалы, «Брихат Самхита»ның 53-тарауы «Сәулет туралы» деп аталады, және онда, сондай-ақ басқа жерлерде «қалалар мен ғимараттарды жоспарлау» және «үй құрылыстары, бағдары, қабаттары, балкондары» сияқты васту шастра элементтері талқыланады. Басқа ежелгі Васту шастра еңбектерінің ішінде Манасара және т.б. бар.

Орта ғасырлар

Васту шастра дәстүріне сүйене отырып, орта ғасырларда бірнеше ғалым архитектуралық мәтіндер жазды, олардың ішінде Тирумангалат Нилакантан Мусаттың «Манушалая Чандрика» еңбегі, Дхарлық Бхожаның «Самранга Сутрадхара» шығармасы, сонымен қатар классикалық үнді архитектурасы туралы поэзиялық трактаттар бар. Орта ғасырлар бойы архитектуралық білім көшіру арқылы, ауызша және шебер құрылысшылардың цехтарында таратылды. Көшірудің қиындығына байланысты, осы кезеңде архитектуралық теорияға қатысты аз ғана еңбек жазылды. Осы тұста жазылған көптеген еңбектер діни сипатта болды және Киелі кітаптың көшірмелерінен тұрды. Архитектуралық теориялар ғимараттарға қатысты болғандықтан, олардың аз бөлігі ғана көшірілді. Аббат Сугердің «Liber de rebus in administratione sua gestis» еңбегі готикалық архитектурамен бірге пайда болған архитектуралық құжат. Тағы бір мысал – Виллард де Хоннекурдың шамамен 1230 жылдарға жатқан суреттер жинағы. Сун әулеті тұсында Ли Цзе 1103 жылы «Индзо Фаши» атты архитектуралық трактат жариялады, онда қытай архитектурасының элементтері жүйелендірілген.

Қайта өрлеу дәуірі

Бұл кезеңтегі сәулет теориясының алғашқы маңызды еңбегі Сабонаның "De re aedificatoria" шығармасына тиесілі, ол Витрувийді қазіргі заманның ең терең теориялық дәстүрінің ядросына қойды. Альбертиден бастап, жақсы сәулет Витрувийдің үш принципі арқылы расталады, ол оның мақсатын анықтайды. Бұл үштік 19 ғасырға дейін толыққанды күшін сақтап келді. 17 ғасырға және соңынан Ағарту дәуіріне жасалған маңызды қадам атақты архитектор және геометр Жирард Десаргтың математика мен оптика саласындағы жетілген зерттеулері арқылы іске асырылды, оның коникалық қисықтар, перспектива және проективтік геометрия туралы зерттеулеріне ерекше мән берілді.

19 ғасыр

Марк Антуан Лажидің "Эссей" еңбегінен мұра еткен неоклассицизмнің жарқын ағыны, классицизм, примитивизм және "табиғатқа оралу" тақырыптары төңірегіндегі халықаралық қызметтің екі буынына негіз болды. Неоклассикалық архитектураның басымдығына қарсылық 1820 жылдары Август Пугиннің готикалық жаңғыру архитектурасының моральдық және теориялық негізін қалауымен күшейді, ал 1840 жылдары Джон Раскин осы этиканы дамытты. Америкалық мүсінші Горацио Гринго 1843 жылдың тамызында "Американдық сәулет" атты мақаласын жариялады, онда ол ескі ғимараттардың стильдерін көшіруге қарсы шығып, архитектура мен декорация арасындағы функционалдық байланысты сипаттады. Бұл теориялар қазіргі заманғы архитектурада функционализмнің дамуын болжады. Ғасыр соңында теориялық қызмет гүлденді. Англияда Раскиннің идеялары Уильям Моррис еңбектерінде көрініс тапқан Өнер және қолөнер қозғалысының пайда болуына ықпал етті. Бұл өз кезегінде Ұлыбританияда Ар-Нуво стилінің қалыптасуына негіз болды, оны Чарльз Ренни Маккинтош жұмыстары көрсетеді және Вена сецессион қозғалысына әсер етті. Еуропада Виолет ле Дюк және Готфрид Семпердің теориялары архитектуралық инновацияларға және стиль ұғымын жаңаруға бағытталған ой-қиялының өркендеуіне мүмкіндік берді. Семпер әсіресе Германия, Англия, Швейцария, Австрия, Богемия, Франция, Италия және Америка Құрама Штаттарында көптеген ізбасарлар тапты. 19 ғасырдың орта тұсында дүниеге келген буын, негізінен, Семпердің тарихи кеңдігі мен әдістемелік тұжырымдылығының ұсынып отырған мүмкіндіктеріне қызығушылық танытты. Соңғы, яғни "заманауи" тақырыптық ұйымдастырылған теориялық ізденістерден өзгеше, бұл буын "қозғалыс" құрмады. Дегенмен, олар Семпердің Реализм тұжырымдамасын қолдағандықтан, архитектуралық реализм жақтастары деп танылды. Архитектуралық реалистердің ең белсенді өкілдері: Георг Гейзер, Рудольф Редтенбахер, Константин Липсиус, Ханс Ауер, Пол Седилл, Лоренс Харви (архитектор) Лоренс Харви, Отто Вагнер және Рихард Штрейтер.

20 ғасыр

1889 жылы Камилло Ситте «Der Städtebau nach seinem künstlerischen Grundsätzen» (көркемдік принциптерге сәйкес қала құрылысы) атты еңбегін жариялады, бұл сәулет формасын сынау емес, 19 ғасырғы қала құрылысының эстетикалық сынамы (орта ғасырлық және барокколық қала құрылысы үлгілерінен шабыттанған). Негізінен теориялық жұмыс болғандықтан, ол сәулет өнеріне тікелей әсер етті, себебі сәулет және жоспарлау салалары өзара байланысты. Кітапқа деген сұраныс өте жоғары болды, 1889 мен 1922 жылдар аралығында неміс тілінде бес басылымы жарық көрді, ал 1902 жылы француз тіліне аударылды. (Ағылшын тіліндегі басылымы 1945 жылға дейін жарық көрген жоқ.) Ситте үшін ең маңызды мәселе ғимараттың сәулеттік пішіні немесе формасы емес, ғимараттардың бірлесіп құратын қалалық кеңістіктің сапасы болды, яғни бүтін бөліктерінің жиынтысынан артық. Модернизм бұл ойларды қабылдамады, ал Ле Корбюзье бұл еңбекті күшпен жоққа шығарды. Дегенмен, Ситтенің жұмысы 1970-ші жылдардан бастап постмодернизм өкілдері мен теоретиктері тарапынан қайта қарастырылды, әсіресе 1986 жылы Риццоли баспасынан Колинз бен Колинз редакциялаған (қазір Довер баспасында) жаңа басылымынан кейін. Бүгінде бұл кітап көбінесе модернизмді сынау құралы ретінде анахронизмдік тұрғыдан жиі сілтеме жасалады. Қала құрылысына қатысты көркемдік идеялар тақырыбында Луис Салливанның 1896 жылғы «Көркемдік тұрғыдан қарастырылған биік кеңсе ғимараты» атты еңбегі де маңызды болды. Бұл эсседе Салливан өзінің әйгілі аллитерациялық нақыл сөзін – «форма әрқашан функцияны ұстанады» деп жазды, бұл сөз тіркесі кейіннен модернистік сәулет теориясының негізгі қағидасы ретінде қабылданды. Кейінгі сәулетшілер «форма функцияны ұстанады» деген қысқартылған нұсқаны функционалистік доктринаны қолдау үшін полемикалық құрал ретінде пайдаланса, Салливан функция туралы табиғаттың биологиялық функцияларымен байланыста жазды. Бұл дәуірдегі тағы бір ықпалды қала құрылысы теоретиктерінің бірі – бақ қалалар қозғалысын құрған Эбенезер Ховард. Бұл қозғалыстың мақсаты Летчворт және Уэлвин Гарден Ситиде Өнер мен қолөнер стиліндегі сәулетті қалыптастыру және осы стильді тұрғын үй сәулеті ретінде танымал ету болды. Венада жаңа, модернистік сәулет идеясының көптеген жақтаушылары мен теоретиктері болды. «Модернистік сәулет» термині алғаш рет Отто Вагнердің кітабының атауында қолданылды, онда ол Вена сецессиясының өзінің жұмыстарының үлгілерін, арт-нуво иллюстрацияларын және студенттеріне арналған дидактикалық сабақтарды ұсынды. Содан кейін Адольф Лоос «Орнамент және қылмыс» атты еңбегін жазды. Оның стилі Югендстиль контекстінде қарастырылса да, «орнаментті жою» талабы «форма функцияны ұстанады» деген ұранмен біріктіріліп, 20 ғасырдың ортасында архитектураны басып алған модернизм қозғалысының принципіне айналды. Вальтер Гропиус, Людвиг Мис ван дер Роэ және Ле Корбюзье индустриалды сәулеттің көмегімен қоғамды қайта құру мақсатында Халықаралық стильдің теориялық негізін қалады. Франк Ллойд Райт тарихи стильдерді қабылдамауымен модернистік болғанымен, өзінің теориясында ерекшелік танытты, оны көптеген жазбаларында жеткізді. Райт Халықаралық стильдің қағидаларын қабылдамады, бірақ Еуропалық прогрессивтік бағытқа қарама-қарсы американдық прогрессивтік бағытты дамытуға ұмтылды. Алайда, Райттың стилі өте жеке болды, ол адам мен табиғатқа қатысты өзінің ерекше көзқарастарымен байланысты. Райт поэтикалық көзқарастан ерекшеленді және шығармашылық өнердің бірегей гений ретіндегі 19 ғасырғы көзқарасын берік ұстады. Бұл оның теориялық ұсыныстарының маңыздылығын шектеді. Ғасырдың соңында постмодернистік сәулет жоғары модернизмнің (Халықаралық стиль) қағидаларының қатаңдығына қарсы шықты, оларды тар нормативтік және доктриналық деп қарады.

Қазіргі заманғы

Қазіргі сәулет теориясы мәдениеттегі және әсіресе ойдағы орнымен көбірек айналысады. Сондықтан университеттерде сәулет теориясы бойынша курстар философия мен мәдени зерттеулерді ғимараттар сияқты талқылауға көп уақыт жұмсай алады, және жоғары оқу орнынан кейінгі зерттеулер мен докторлық диссертациялар сәулет гуманитарлық ғылымдарына байланысты философиялық тақырыптарға назар аударады. Кейбір сәулет теоретиктері философиялық тақырыптарды талқылауға немесе философтармен тікелей диалогқа қатысуға бағытталған, мысалы Питер Эйзенман мен Бернард Цхумидің Дерриданың ойларына қызығушылығы, немесе Энтони Видлердің Фрейд пен Лаканның еңбектеріне қызығушылығы, сондай-ақ Гастон Бачелардтың «Көңілді поэтикасы» немесе Жиль Делездің мәтіндеріне қызығушылық. Бұл Далибор Весели немесе Альберто Перес Гомес сияқты академиялық педагогтармен де солай болды, ал соңғы жылдары бұл философиялық бағдар жаңа буын теоретиктерінің зерттеулері арқылы нығайтылды (мысалы, Джеффри Кипнис немесе Санфорд Квинтер). Сонымен қатар, философия мен мәдени зерттеулерге қызығушылық танытқан қазіргі заманғы сәулетшілерді де атауға болады. Кейбіреулері Сара Уильямс Голдхаген, Сара Робинсон және Кристиан Норберг Шульц сияқты феноменология мен нейроэстетикаға қызығушылық танытады немесе философтар және ғылым тарихшылары ретінде маманданған, мысалы, Надер Эль Бизри, ол сонымен қатар әйгілі феноменолог (әсіресе Хайдеггер зерттеулерінде). Беатрис Коломина мен Мэри МакЛеод сияқты басқалары сәулет өнерінің тарихи түсінігін уақыт өте келе сәулет идеяларының дамуына әсер еткен аз немесе кіші баяндамаларды қосу үшін кеңейтеді. Архитектурадағы феминизмді зерттеу, сондай-ақ жыныстық қатынас пен гендерді күшті мәдени көрініс ретінде зерттеу де 20 ғасырдың соңғы кезеңіндегі теориялық дискурстың ажырамас бөлігі болып саналады және Долорес Хейден, Кэтрин Инграхам, Дженнифер Блумэр және Сильвия Лавин сияқты адамдармен байланысты. Теория сынға жатады деген түсінік басқа көптеген теоретиктер мен сәулетшілердің, мысалы, Марк Вигли мен Диана Агресттің еңбектеріндегі постқұрылымдық әдебиет зерттеулерінен де туындады. Олардың теориясында сәулет өнерін әрдайым қолданылған сайын жаңарып отыратын тілмен салыстырады. Бұл теория деконструктивизм деп аталатын сәулетке әсер етті. Керісінше, желілік қоғамның инноваторлары, әсіресе Кремний алқабының бағдарламалық қамтамасыз етушілері, Кристофер Александрдың «Құрылыстың уақытсыз жолы» (1979) атты еңбегін қабылдады, бұл құрылыс жүріп жатқанда, құрылыстың орындалуында оңтайландырылған үлгі тілдеріне негізделген. 2000 жылдан бастап сәулет теориясы урбанизм мен жаһанданудың тез өсуіне де тап болды. Қала туралы жаңа түсінік қалыптастыра отырып, көптеген теоретиктер біздің планетамыздың қалалық жағдайларын жаңаша түсінуді дамытты (мысалы, Рем Колхастың «Біріктілігі»). Фрагментация мен сәулетке қызығушылық уақытша объектілер ретінде мұндай ойлауға әсер етті (мысалы, жоғары технологияны қолдану мәселесі), сонымен қатар экология, бұқаралық ақпарат құралдары және экономизм сияқты жалпы мәселелерге қатысты. Соңғы онжылдықта «цифрлық» сәулет өнерінің пайда болуы байқалады. Бірнеше бағыттар мен жобалау әдістемелері бір мезгілде әзірленуде, олардың кейбіреулері бірін-бірі нығайтады, ал басқалары қарама-қайшы жұмыс істейді. Осы үрдістердің бірі - биомимикрия, бұл табиғатты, оның модельдерін, жүйелерін, процестерін және элементтерін зерттеу процесі, адам проблемаларын шешу үшін оларды еліктеу немесе олардан шабыт алу. Архитекторлар сонымен қатар жаңа формалды тілді дамыту үшін органикалық ғимараттарды жобалайды. Тағы бір үрдіс - биологиялық процестерге қатысты алгоритмдердің әсері бар және кейде Digital morphogenesis деп аталатын есептеу техникаларын зерттеу. Архитектурада есептеулік шығармашылықты пайдалануға тырысу, компьютерлік ғылымда әзірленген генетикалық алгоритмдер компьютерде дизайнды дамыту үшін қолданылады, ал олардың кейбіреулері нақты құрылымдар ретінде ұсынылады және салынады. Осы жаңа сәулет үрдістері пайда болғаннан бері көптеген теоретиктер мен сәулетшілер бұл мәселелер бойынша жұмыс істеп, Патрик Шумахердің параметрицизмі сияқты теориялар мен идеяларды дамытып келеді. Қазіргі заманғы сәулет өнерінің теориялық әлемі көп түрлі және түрлі-түсті. Архитектура теориясының әр түрлі басым мектептері бар, олар лингвистикалық талдау, философия, постқұрылымдық, немесе мәдени теорияға негізделген. Мысалы, Сэм Джейкобтың постмодернистік жобаны қайта ашуына, қала дамуына сәулеттің жаңа радикалды тенденцияларының әсерін анықтау (Пьер Витторио Аурели), тәртіп идеясын қабылдауына және объектіге бағытталған философиядан ұғымдарды қабылдау арқылы сәулетке жаңа формалистік көзқарасқа қызығушылық артып келеді. Дегенмен, осы зерттеулердің сәулетке кең және ұзақ мерзімді әсер ететінін айту әлі ерте. Екі мыңыншы жылдың екінші онжылдығында әлеуметтік өндіріс теориясы мен күтім этикасының негізінде сәулет теориясы пайда болды. Бұл тәсіл Дойна Петреску мен Ким Трогалдың «Сәулеттің әлеуметтік (қайта) өндірісі» атты жинағында және Анжелика Фитц мен Элке Краснидің «Сындықты күтім. Бұзылған планета үшін сәулет және қала құрылысы» атты жинағында ұсынылған.