Кіріспе

Интонация – тіл білімінде сөйлеушінің көзқарасын және эмоцияларын білдіру, сөздерді немесе тіркестерді ерекшелеу, назар аудару, сөйлем арқылы жасалатын тілдік әрекетті көрсету немесе сөз ағынын реттеу үшін қолданылатын дыбыс биіктігінің өзгеруі. Мысалы, ағылшын тіліндегі "Мария испан тілінде немесе француз тілінде сөйлейді ме?" деген сұрақ, бір рет көтерілетін интонациялық үлгімен айтылса, "иә" немесе "жоқ" деп жауап беретін сұрақ ретінде түсініледі, ал "испан" сөзінде көтеріліп, "француз" сөзінде төмендеген интонациялық үлгімен айтылса, таңдаулы сұрақ ретінде түсініледі. Интонация, негізінен, дыбыс биіктігінің өзгеруімен байланысты болғанымен, оның әсері көбінесе басқа да прозодикалық белгілермен бірге жүзеге асырылады. Интонация тоннан өзгеше, онда дыбыс биіктігі сөздерді ажырату үшін (мысалы, қытай тілінде) немесе грамматикалық ерекшеліктерді көрсету үшін (мысалы, киньяруанда тілінде) қолданылады.

Ағылшынша

Ағылшын тілінің интонациясын сипаттау АҚШ және Ұлыбританияда әртүрлі жолдармен дамыды.

Француз тілі

Француз тілінің интонациясы ағылшын тілінен айқын ерекшеленеді. Негізгі төрт үлгі бар. Жалғастыру үлгісі – ырғақ тобының (әдетте сөз тіркесінің) соңғы буынындағы биіктіктің көтерілуі. Аяқтау үлгісі – хабарламалы сөйлемнің соңғы буынындағы биіктіктің күрт төмендеуі. "Иә/жоқ" сұрағының интонациясы – "иә/жоқ" сұрағының соңғы буынындағы биіктіктің күрт көтерілуі. Ақпараттық сұрақтың интонациясы – "иә/жоқ" емес сұрақтың бірінші сөзінен жоғары биіктіктен жылдам төмендеу, содан кейін сұрақтың соңғы буынындағы биіктіктің сәл көтерілуі.

Түпкіліктілік үлгісі

Жоғарыдағы мысалдарда көрсетілгендей, мәлімдеме сөйлемдерінің соңғы буынына дауыс күрт төмендейді. Соңғы ырғақ тобының алдыңғы буындары салыстырмалы түрде жоғары тонмен айтылады.

Мандарин қытай тілі

Мандарин тілі – тоналды тіл, сондықтан сөз ішіндегі әуендік контурлар бірдей дауыстылар мен әріптері бар басқа сөздерден оны ажыратады. Дегенмен, мандарин тілінде сөйлемнің жалпы мәнін көрсететін интонациялық үлгілер де бар. Ерекше интонациясы бар төрт негізгі сөйлем түрі бар: хабарлама сөйлемдер, белгісіз сұрақтар, сөйлем соңындағы *ma* бөлшегімен белгіленген «иә/жоқ» сұрақтары және «Ол бара ма, жоқ па?» деген мағына беретін «A емес A» сұрақтары. Пекин диалектісінде олар орташа сөйлеуші үшін интонациялық жағынан төмендегідей ажыратылады, мұндағы биіктік шкаласы 1 (ең төменгі) –ден 9 (ең жоғары) –ға дейін: Хабарлама сөйлемдер 3-тен 5-ке дейін, содан кейін 2-ге және 1-ге дейін төмендейді. «A емес A» сұрақтары 6-дан 9-ға дейін, 2-ден 1-ге дейін өзгереді. «Иә/жоқ» *ma* сұрақтары 6-дан 9-ға дейін, 4-тен 5-ке дейін. Белгісіз сұрақтар 6-дан 9-ға дейін, 4-тен 6-ға дейін. Осылайша, сұрақтар хабарлама сөйлемдерге қарағанда жоғарырақ әуенмен басталады; барлық сөйлемдерде әуен көтеріліп, содан кейін төмендейді; ал «иә/жоқ» және белгісіз сұрақтарда сөйлем соңында әуен көтеріледі, ал хабарлама сөйлемдер мен «A емес A» сұрақтары өте төмен әуенмен аяқталады. Мандарин тілінде сөздер дыбыстық тон арқылы ажыратылатындықтан, бұл тон жоғарыда көрсетілген сөйлем үлгілерінің айналасында әуеннің өзгеруін тудырады. Сөйлем үлгілерін сөйлем барысында әуені өзгеріп отыратын жолақтар ретінде қарастыруға болады, ал дыбыстық тонның өзгеруі жолақтың ішіндегі ауытқуларға әкеледі. Сонымен қатар, мандариннің интонациясына соңғы буынның тоны, соңғы сөзге назар аударудың болуы немесе болмауы және сөйлеушінің диалектісі сияқты әртүрлі факторлар әсер етеді.

Салыстырмалы зерттеулер

Круттенден әртүрлі тілдердің интонациялық жүйелерін мағыналы түрде салыстырудың өте қиын екенін атап көрсетеді, бұл қиындық келісілген сипаттамалық аястың болмауынан туындайды. Кейбір тілдерде, оның ішінде гавай, фиджи, самоан және гренланд тілдерінде сұрақтардың соңында төмендейтін интонация қолданылады. Бұл үлгі гавай креол ағылшын тілінде де кездеседі, ол гавай тілінен алынған болуы мүмкін. Қалалық Белфаста мәлімдемелерде көтерілу жиі кездеседі, ал көптеген сұрақтарда төмендеулер қалалық Лидс сөйлеуіне тән деп есептеледі. ЭҚЖҚ (ESRC) қаржыландырған жоба (Е. Грэбе, Б. Пост және Ф. Нолан) британдық ағылшын тілінің тоғыз қалалық акценттерінің интонациясын бес түрлі сөйлеу стилінде зерттеу нәтижесінде IViE Corpus және арнайы транскрипция жүйесі құрылды. Корпус пен нотация жүйесін жобаның веб-сайтынан жүктеуге болады. Осы жұмыстың нәтижесінде британдық және ирландтық ағылшын тілінің диалектілерінің айқын айырмашылықтарын түсіндіретін мақала жарық көрді. Бір бірыңғай сипаттамалық ая (INTSINT) қолданып, жиырма түрлі тілдің интонациясын сипаттауды біріктіру жобасы 1998 жылы Д. Хирст пен А. Ди Кристо еңбегімен аяқталды. Сипатталған тілдер: американдық ағылшын, британдық ағылшын, неміс, голланд, швед, дания, испан, еуропалық португал, бразилиялық португал, француз, итальян, румын, орыс, болгар, грек, фин, венгр, батыс араб (морокко), жапон, тай, вьетнам және пекин қытай тілдері. Көптеген авторлар INTSINT жүйесін пайдаланбаған, өздерінің жүйелерін қолдануды ұйтқан.

Аурулар

Туғаннан амузиясы бар адамдар сөйлемдердің соңғы сөздерінің әуенін ажырату, тану және қайталау мүмкіндігі төмендегенін көрсетеді.