Музыкада дыбыс тазалығы

Кіріспе

Музыкадағы дыбыз биіктігінің дәлдігі

Музыкада интонация – музыканттың немесе музыкалық аспаптың дыбыз биіктігінің дәлдігі. Интонация төмен, жоғары немесе екеуі де болуы мүмкін, бір-бірінен кейін немесе бір уақытта. Дауыстық музыкада интонация – әннің кіріспе бөлігін орындау.

Интервал, әуен және үйлесім

Интервалдың төменгі немесе жоғарғы белгісі өткір немесе жазық болуы мүмкін, немесе интервалдың екі белгісі де. Егер төменгі белгі өткір немесе жоғарғы белгі жазық болса, интервал тұтастай алғанда тым тар болғандықтан жазық деп айтуға болады; ал егер төменгі белгі жазық немесе жоғарғы белгі өткір болса, интервал тұтастай алғанда тым кең болғандықтан өткір деп айтуға болады. Интервалдар әдетте төменнен өлшенеді, сондықтан тым кең интервалда жоғарғы белгі өткір болады. Интонация музыкалық темперамент аясында болады, оның бірнеше түрі бар. Дегенмен, интервалдың өзі өзіне қатысты дұрыс болуы мүмкін (яғни интервалдың екі нотасы бір-біріне қатысты дұрыс болады), бірақ тұтастай алғанда жазық немесе өткір болуы мүмкін, сондықтан интервалдың екі нотасы да дұрыс емес болады. Мелодиядағы ноталар мелодиядағы басқа ноталарға немесе бір уақытта естілетін басқа белгілерге қатысты өткір немесе жазық немесе дұрыс болуы мүмкін.

Таспалар

Скрипкалар мен виолончель сияқты сырғасыз аспаптарда интонация музыканттың саусақтарының аспаптың тақтасына сырғаларды қысып тигізетін нақты жерлеріне, сондай-ақ музыканттың сырғаға созу немесе итеру арқылы, сырғаның ұзындығы бойымен немесе оған перпендикуляр бағытта қандай күш түсіргеніне байланысты. Үлкен скрипкалар тобының әдемі, "жанды" дыбысы – әрбір аспаптың сәл ғана қате дабылға келгенінен туындайды.

Фретті аспаптардың интонациясы

Бірнеше факторлар таспалы аспаптардың интонациясына әсер етеді, оның ішінде қанатын (гаечкасының) ойықтарының тереңдігі, көпірше (атқыш) орны, таспалардың орналасуы, сымның иілу қатаңдығы және музыканттың орындау техникасы. Таспалы аспаптарда, сымды таспаға басу, оның тиімді ұзындығы қысқарғандықтан сымның дыбыс биіктігін көтеруден басқа, сымды басу оның кернеуін арттыратындықтан, дыбыс биіктігінің шамалы көтерілуіне де себеп болады. Егер аспап көпіршеден таспаға дейінгі арақашықтықты сәл ұлғайту арқылы мұны өтемесе, нота өткір шығады. Ойнау техникасы интонацияға белгілі бір дәрежеде әсер етеді, бірақ интонацияның кейбір өзгермелілігін бақылау мүмкін болмайды. Көптеген электрлік таспалы аспаптарда жеке-жеке реттелетін көпіршелер болады, оларды бұрағыш немесе алты қыры бар кілтшемен реттеуге болады. Акустикалық таспалы аспаптарда әдетте жүзбелі көпірше (сымның кернеуімен ұсталатын) немесе акустикалық гитарадағы тік көпірше сияқты бекітілген көпірше болады. Аспап жасаушы немесе техник жүзбелі көпіршені интонация дұрыс болатынша оның орнын сақтап түзетіп жасайды. Бекітілген көпіршенің интонациясын түзету үшін сымның жанасу нүктесін өзгерту мақсатында көпірше тұяғын жұқа қағазбен (немесе арнайы құралмен) мұқият пішіндеу қажет. Таспалы аспапта нашар интонацияның тағы бір себебі – жасаушы қанаттағы сым ойықтарын жеткілікті тереңдікке ойып қоймаған болуы мүмкін. Егер сымның биіктігі таспа биіктігінен жоғары болса, сымды итеруден туындаған биіктіктің өсуі қанатқа жақындаған сайын күшейе түседі.

Басқа құралдар

Құбырлы аспаптар сияқты, тромбон музыканттың белгілі бір нәрсені дәл орналастыруына байланысты, осы жағдайда тромбонның слайдын. Слайдтың биіктігін реттеу, 80 сантиметрден асатын слайд ұзындығында тритон интервалына жуық. Тромбонист үнемі дыбысталып тұрған ноталардың биіктігін құлағымен дәл түзетуге болады. Кездейсоқ ретте, көптеген тромбондардағы қоңыраудың орналасуы төртінші позицияға сілтеме жасайды, бірақ бұл жылдам өту кезінде қолжетімді емес және аспаптың үлгісіне байланысты интонация өзгереді. Тромбонды ойнағанда артикуляция да маңызды: дәл емес артикуляция қажет емес нотаға жағымсыз глиссандо қосуы мүмкін. Дәлсіз артикуляция көбінесе нашар интонация мен дыбысқа әкеледі. Ағаштан жасалған үрмелі аспаптарда дыбысты өзгерту үшін тесіктер жасалады, оларды жабу немесе ашу арқылы құбырдың ұзындығын өзгертуге болады, және (флейтадан басқа) октаваларды өзгерту үшін регистрлік клапан қажет. Көптеген ағаштан жасалған үрмелі аспаптар тұрақты гармониялық қатарға сәйкес келеді және октаваларды өзгерту үшін бір регистрлік клапанды қажет етеді. Алайда, кларнет ерекшелік болып табылады, ол гармониялық қатардағы әрбір екінші дыбысты ғана шығарады. Бұл кларнетте октавалық клапанның орнына, дыбысты 12 жарты тонға көтеретін "регистрлік клапан" бар дегенді білдіреді. Клапандары бар мыс аспаптардың интонациялық кемшілігі бар, себебі клапан комбинациялары көбінесе өткір болады. Себебі, ашық құбыр (мысалы) B дыбысында, ал бірінші клапанды басу дыбысты A-ға төмендетеді. Екінші клапанды жеке басу дыбысты A натуралына дейін төмендетеді. Бірақ екі клапанды бірге басу G натуралын өткір етеді, себебі екінші клапанның слайды B құбырын A натуралына дейін ұзартуға жеткілікті болса, A құбырын G-ге дейін төмендетуге аздап жетпейді. Үш клапанды қолданатын комбинациялардың интонациясы тіпті нашарлайды, сондықтан аспаптарда бұған өтемақы беру үшін кейбір құралдар болуы керек. Трубалар мен флюгельхорндарда әдетте бірінші және/немесе үшінші клапанның слайдтарында клапан слайдтарын ұзартуға мүмкіндік беретін құрылғылар болады, ал эуфоний мен туба сияқты үлкен аспаптарда мұндай құрылғылар тиімсіз. Оның орнына, жақсы сапалы тубалар мен эуфонийлерде төртінші клапан қарастырылған, ол 1-3 клапан комбинациясының орнын басады және 1-2-3 орнына 2-4 комбинациясын пайдалануға мүмкіндік береді. Үш клапанды аспаптарды жақсы өндіретін компаниялар, мысалы Sousaphone, үшінші клапанның слайдын осы кемшілікті ішінара жою үшін жеткілікті ұзын жасайды. Сондай-ақ, көптеген туба модельдері бірінші клапанның слайдын сол қолмен ойнаған кезде музыканттың оңай манипуляциялай алатындай етіп орналастырады, бұл ортаңғы C-ден төменгі C-дегі 5-ші жартылай гармониканы әрқашан тегіс күйге келтіруге мүмкіндік береді. Эуфоний немесе туба үшін тағы бір шешім – өтемақы жүйесі, және олар үш және төрт клапанды нұсқаларында жасалған. Өтемақы жүйесінде соңғы клапаннан түтік бірінші клапанға қайта бағытталады, ал соңғы клапаннан бұрынғы әр клапанға әдеттегіден басқа қысқа клапан слайдтары орнатылады. Үшінші немесе төртінші клапанды, тиісінше, басқа клапандардың кез келгенімен бірге басу кезінде қосымша түтік дыбысты дұрыс күйге келтіреді. Бұл ең төменгі октаваны, соның ішінде B натуралын (компенсацияланбаған құбырларда ойнату мүмкін емес) ойнатуға мүмкіндік береді, сонымен қатар төменгі B натуралы мен C натуралын дұрыс күйге келтіруге мүмкіндік береді. Өтемақы жүйелері құбырдың салмағын арттырады және "тығыздығын" арттырады, сондықтан оларды көбінесе тубаларға орнатпайды. Олар эуфонийлерде кеңінен қолданылады, онда барлық кәсіби модельдер өтемақымен жабдықталған. Кейбір француз мүйіздерінің жүйесі мүлдем басқаша: олардың әр клапанында B клапандарына параллель F клапандарына параллель слайдтар жиынтығы бар. B слайдтары арқылы F слайдтарын айналып өту үшін және қысқарақ түтік арқылы қоңырауға ауа жіберу үшін бөлек триггерді басу керек. Француз мүйізінде интонация мәселесі аздау, себебі ол көбінесе жоғары гармоникаларды қолданады, онда 1-3 және 1-2-3 клапан комбинацияларын пайдалану қажет емес.

Like unfretted string instruments, the trombone relies on the musician precisely positioning something, in this case the trombone's slide. The slide's pitch adjustment on a single partial is approximately the interval of a tritone on a slide length of over 80 centimeters. The trombonist may use his/her ear to minutely adjust pitch on sustained notes. By coincidence, the position of the bell on most trombones provides a reference for fourth position, but this is not accessible during fast passages and is massively unreliable as intonation varies by instrument make and model. Articulation is also an important consideration when playing trombone: imprecise articulation may add unwanted glissandi to a note not requiring it. Imprecise articulation often ends up as poor intonation and tone. Woodwinds are manufactured with holes that must be covered or uncovered to shorten or lengthen the bore to change pitch, and (except for flute) require register keys to change octaves. Most woodwind instruments comply to a regular harmonic series of pitches and require one register key to change octaves. The exception is the clarinet, which sounds only every other pitch of the harmonic series. This means that the clarinet, rather than having an octave key, has a "register key" that raises the pitch by a 12th. Brass instruments with valves have an inherent intonation defect in that valve combinations tend to be sharp. This is because the open horn is in a pitch of (for example) B, so depressing the first valve lowers the pitch to A. Depressing the second valve in isolation lowers the pitch to A natural. But together, these two valves produce a sharp G natural, because the second valve slide, which is long enough to lengthen a B horn to A natural, is slightly too short to lower the longer A horn to G. Combinations using all three valves have even worse intonation, so instruments need some means to compensate. Trumpets and flugelhorns commonly have saddles or triggers on the first and/or third valve slides to allow lengthening of the valve slides, while on larger instruments like the euphonium and tuba, such devices are impractical. Instead, better quality tubas and euphoniums are provided a fourth valve, which takes the place of the 1 3 valve combination and allows use of 2 4 in place of 1 2 3. Better manufacturers of three valve instruments such as Sousaphones often make the third valve slide long enough to partially address this deficiency. Also, many tuba models place the first valve slide in a position where it may be manipulated by the musician with the left hand during playing, which allows tuning for the always flat 5th partial harmonic at the C below middle C.

Another solution for euphonium or tuba is called a compensating system, and these have been made in both three and four valve versions. In a compensating system, the tubing from the final valve is routed back to the first valve, and each of the valves before the final one is fitted with a short valve slide in addition to the normal ones. When the third or fourth valve, as applicable, is depressed in combination with any of the other valves, the additional tubing brings the pitch into tune. This has the primary effect of making the lowest octave playable including B natural (unplayable on non compensating horns), and a secondary effect of putting low B natural and C natural into tune. Compensating systems add weight and "stuffiness" to a horn, so they are not commonly fitted to tubas. They find principal use in euphoniums, in which virtually all professional models are compensating. Some French horns have an altogether different system: they have a complete set of slides on each valve in B, parallel to the F slides. Pressing a separate trigger routes the air through the B slides vice the F slides, and via shorter tubing to the bell. Intonation is less of a problem in French horn, because it usually plays using higher harmonics where use of the 1 3 and 1 2 3 valve combinations is not needed.

Алғашқы сөз тіркесінің әнін айту

Әншілік музыкада интонация – әннің бастапқы фразасын орындауды білдіреді. Мысалы, қасиетті вокалдық музыканың шығармалары немесе олардың бөліктері көбінесе алғашқы фразадан кейін басталады, яғни сол алғашқы фраза дәстүрлі (көбінесе грегориандық) мелодия бойынша орындалуы тиіс. Егер бұл дәстүр сақталмаса, толық шығарманы орындау үшін кейіннен интонация жазылуы керек еді. Иоганн Себастьян Бах басқа авторлардың шіркеу музыкасы үшін мұндай қосымша бөлімдер жазды, мысалы, Джованни Баттиста Бассанидің "Acroama missale" шығармасындағы Мессалардың бірінің "Credo" интонациясын F мажор тонында, BWV 1081 нөмірімен жазған.

Интонациялық сезімталдық

Интонациялық сезімталдық "аккордқа деген қалаудың орталық нотаның дұрыс немесе дұрыс емес күйленуіне байланысты қалай өзгеретінімен анықталады" және белгілі немесе жаңа аккордты, сондай-ақ оның масштабтың гармониялық негізі ретінде қабылдануын бағалауға пайдаланылуы мүмкін. Мысалы, 3:5:7 қатынастарындағы дыбыстардан құралған аккордтың интонациялық сезімталдығы 4:5:6 қатынастарындағы майор аккордына қарағанда, кіші аккордқа қарағанда көбірек ұқсайды. Үлкен немесе кіші үштіктер диатоникалық шкала құру үшін, ал 3:5:7 үштігі Болен-Пирс шкаласын құру үшін қолданылуы мүмкін.

Семиотикалық ұғым

Семиотикалық ұғым музыктану ғылымына тіл білімінен келді. Кеңес музыктануында ол Борис Асафьевтің музыкадағы интонация туралы тұжырымымен байланысты. Бұл тұжырым интонацияны музыкалық экспрессияның негізі деп қарастырады және оны түрлі ұлттық немесе жеке стильдердің ерекшеліктерімен байланыстырады. Интонациялық ілімнің негізін орыс музыктанушысы Болеслав Яворский (1877–1942) қалады, ал кейін Асафьев оны дамытты.