Кіріспе

Тілдік ақпаратты өңдеумен байланысты бұзылулар – тілдік бұзылулар немесе тілдік жетіспеушіліктер. Бұл бұзылулар тілдік ақпаратты өңдеумен байланысты. Туындауы мүмкін проблемалар тілдің грамматикасына (синтаксис және/немесе морфология), семантикасына (мағынасына) немесе тілдің басқа да аспектілеріне қатысты болуы мүмкін. Бұл қиындықтар қабылдау (тілді түсінудің бұзылуын қамтитын), экспрессивті (тілді өндіруді қамтитын) немесе екеуінің де комбинациясы болуы мүмкін. Мысалдарға даму тілінің бұзылуы, жақсырақ анықталған DLD (Developmental Language Disorder) және афазия жатады. Тілдік бұзылулар ауызша және жазбаша тілге де, сондай-ақ қол тіліне де әсер етуі мүмкін; әдетте, тілдің барлық түрлері бұзылады. Қазіргі деректерге сәйкес, кішкентай балалардың 7%-ы тілдік бұзылуға шалдығады, ал ұлдар қыздарға қарағанда екі есе жиірек диагноз алады. Әлеуетті қауіп факторлары бойынша алдын ала зерттеулер биологиялық компоненттерді, мысалы, төмен салмақ, мерзімінен бұрын туу, жалпы туу асқынулары және еркек жынысы, сондай-ақ отбасы тарихы мен ата-ананың білімі аз болуын тілдік бұзылулардың даму ықтималдығын арттыратынын көрсетті. Фоналогиялық және экспрессивті тілдік қиындықтары бар балаларға сөйлеу және тіл терапиясының тиімділігін растайтын деректер бар. Дегенмен, осы терапияның қабылдау тілінің қиындықтары үшін тиімділігі айтарлықтай төмен. Бұл нәтижелер қабылдау тілінің бұзылуының нашар болжамымен сәйкес келеді, ол көбінесе оқуды түсінудегі қиындықтармен бірге жүреді. Бұл сөйлеу бұзылуларынан ерекшеленеді, ол сөйлеу процесінде қиындықтар тудырады, бірақ тілмен емес. Тілдік бұзылулар екі түрлі жолмен көрінеді: қабылдау тілінің бұзылуы (адам тілді дұрыс түсіне алмайтын жағдай) және экспрессивті тілдің бұзылуы (адам өз ойын дұрыс жеткізе алмайтын жағдай).

Тілдің қабылдау қабілетінің бұзылуы

Рецептивті тілдің бұзылыстары туындаған болуы мүмкін – мысалы, рецептивті афазия жағдайында, немесе даму нәтижесінде (көбінесе соңғысы). Даму кезінде тілдегі қиындықтар көбінесе үш жасқа дейін байқалады. Мұндай бұзылыстар әдетте экспрессивті тілдің бұзылыстарымен қатар жүреді. Дегенмен, рецептивті тілдің бұзылысының ерекше белгілері мен көріністері: сөздер мен сөйлемдердің мағынасын түсінуде қиындық, сөздерді дұрыс ретпен тізуде қиындық, және сөзді нұсқауларды орындауға келмейтін жағдай. Емдеуге мыналар кіруі мүмкін: тілдік терапия, мектептегі балаларға арналған арнайы білім беру сыныптары, және мінез-құлық проблемалары болған жағдайда психологтың көмегі.

Тілдің экспрессивті бұзылуы

Экспрессивті афазия тілді өндіру қабілетінің ішінара жоғалуымен сипатталады, алайда түсіну көбінесе сақталады; көбінесе инсульт, жарақат немесе ісіктер салдарынан туындайды. Басқа экспрессивті тіл бұзылыстары дауыс пен артикуляцияны ғана емес, сонымен қатар тілдің психикалық қалыптасу процесін де бұзуы мүмкін. Экспрессивті тіл бұзылыстары баланың даму кезеңінде немесе кейіннен пайда болуы мүмкін. Мұндай жағдай әдетте қалыпты неврологиялық дамудан кейін пайда болады және бас жарақаты немесе сәулелену сияқты түрлі себептерге байланысты туындайды. Экспрессивті тіл бұзылыстарының белгілері әртүрлі болуы мүмкін, бірақ олардың ортақ ерекшеліктері бар, мысалы: шектеулі сөздік қоры, күрделі грамматикалық құрылымдарды құрудағы қиындықтар және лексикалық қателердің болуы. Егер бұл даму бұзылығы болса, бала жаңа сөздер мен грамматикалық құрылымдарды меңгеруде қиындыққа тап болады. Бала әдетте өзінің жастасқандағы балаларға қарағанда кейінірек сөйлей бастайды және тілдік дамуы баяу болады. Осы бұзылыстардың ерекшелігіне байланысты бала оқу және құрбыларымен қарым-қатынас жасау барысында қиындықтарға ұшырауы мүмкін. Мұндай бұзылыстарды емдеумен көбінесе логопедтер мен аудиологтар айналысады.

Тіл психопатологиясы

Тілдің психопатологиясы тіл бұзылыстарының ерекше бір класын зерттейді. Оның зерттеу нысандары қарапайым сөйлеу қателігінен бастап, түс көрудегі сөйлеу мен шизофазияға дейін жетеді.

Балалық шақтағы тілдің бұзылуы

Балалық шақта ең көп кездесетін қарым-қатынас бұзылысы – тіл бұзылысы. Көбінесе тілдің дамуы болжамды болады, бірақ баланың тіл дамуы қалыптан ауытқыншақты болса, оны тексеруге жіберу қажет болуы мүмкін. Балалардағы тіл бұзылысы, баланың тіл дамуында айқын қиындықтар туындағанда көрінеді.

Тілдің ерекше бұзылуы

Тілдік дамудың бұзылуы (ТДБ) – балаларда кездесетін, себебі белгісіз және физикалық немесе интеллектуалдық кемістіктерге, ортаның нашарлығына, есту қабілетінің төмендеуіне немесе басқа да этиологиялық факторларға байланысты емес даму тілдік бұзылысы. ТДБ тілдің қалыпты емес дамуымен сипатталады, оның ішінде тілдің пайда болуының кешігуі, грамматикалық құрылымдардың қарапайымдануы және грамматикалық морфологиямен қиындықтар бар. ТДБ-ға шалдыққан балалар әдетте кеш сөйлей бастайды және олардың құрбыларына қарағанда сөздік қоры кішідірек болады. Тілдің бұзылуының түрі мидың зақымдануының орнына, ауқымына және себебіне байланысты. Афазия тілдің барлық салаларына әсер етеді, соның ішінде экспрессивті және рецептивті тілдік қабілеттерге. Жалпы афазия – мидың тіл орталығының үлкен бөлігі зақымдалған және тілдің барлық түрлерінде кемшіліктерге әкелетін афазияның түрі. Брока афазиясы адамның сөйлеу қабілетіне әсер етуі мүмкін, бірақ түсіну қабілеті сақталады. Ми жарақаты (МЖ) жеңіл, орташа немесе ауыр деп жіктеледі.

Жіктеу

Тілдің бұзылуларын бір-бірінен ажыратуға көмектесу үшін, олар көбінесе бастапқы тіл бұзылуы, екінші тіл бұзылуы, даму жолымен немесе нәтижесінде пайда болған бұзылулар деп жіктеледі. Бастапқы тіл бұзылуы – тілдің бұзылуына себеп болатын жалғыз фактор және оны басқа ауруларға байланыстыруға болмайды, ал екінші тіл бұзылуы – басқа бір аурудың салдары. Тіл бұзылуларын даму кезеңінде пайда болған немесе кейіннен пайда болған деп жіктеуге болады. Даму кезеңінде пайда болған тіл бұзылуы туған кезде-ақ болады, ал кейіннен пайда болған тіл бұзылуы туғаннан кейін белгілі бір уақытта пайда болады. Кейіннен пайда болған тіл бұзылулары көбінесе мидағы зақымдануларға байланысты болады, мысалы, инсульт немесе мидың жарақаттануы сияқты жағдайлардың нәтижесінде.