Кіріспе

Орта ағылшын поэмасы

Лайамонның "Бруты" (шамамен 1190 – 1215 жылдар), сондай-ақ "Британия тарихы" деп белгілі, ағылшын дін қызметкері Лайамон құрастырған және жаңартылған орта ағылшын аллитеративтік өлең. Лайамонның "Бруты" 16 096 жолдан тұрады және Британия тарихының ерте орта ғасырға дейінгі қияли нұсқасын баяндайды. Бұл "Англосаксон жылнамасынан" кейін ағылшын тілінде жазылған алғашқы тарихи еңбек болды. Британияның мифтік негізін қалаушы, Троялық Бруттың есімімен аталатын поэма, негізінен Уэйстің англо-нормандық француз тіліндегі "Роман де Брут" романына негізделген, ол өз кезегінде Джеффри Монмуттың латынша "Historia Regum Britanniae" еңбегінің нұсқасы. Алайда Лайамонның өлеңі екеуінен де ұзын, және Артур патшаның өмірі мен ерліктері туралы кеңейтілген бөлімді қамтиды. Ол орта ағылшын поэзиясында рифмалайтын жылнама жазушылар жиі қолданған аллитеративтік өлең стилімен жазылған, аллитеративтік жолдардың екі жартысы көбінесе рифма және аллитерация арқылы байланыстырылады. Ерте латын еңбектері сияқты, қазіргі таңда тарихи құндылығы жоқ деп есептеледі. Ол британиялықтардың тарихын береді, англосаксондықтарды көптеген жағдайларда назарға алмайды. Оның баяндауы 634 жылы қайтыс болған Уэльс патшасы Кадуаллон ап Кадфанмен аяқталады.

Тіл және стиль

Brut-тің өлеңдеу ерекшеліктерін сипаттау өте қиын болып шықты. Ол еркін аллитеративтік стильде жазылған, кейде рифманы қолданып, сондай-ақ жолдың екі буынының арасында үзіліс жасайды. Бұл, әсіресе кейінірек жазылған аллитеративтік туындылармен, мысалы, «Сэр Гауэйн және Жасыл рыцарь» және «Пирс Плоуменмен» салыстырғанда, Эйншамдық Эльфриктің ырғақты прозасына жақын. Лайамонның аллитерациялық өлеңін талдау қиын, ол кейінгі ақындардың қатаң стильдерінен аулақ болған сияқты. Лайамонның орта ағылшын тіліндегі сөздік қоры ерекше «ана тіліне» жақын, яғни нормандық француз тілінен алынған сөздерден мүлдем құрылған; ғалым Б. С. Монро поэманың 16 000 жолында француз тілінен алынған бар болғаны 150 сөзді санаған. Ол бай ағылшын-саксон сөздік қорымен ерекшеленеді, тіпті ағылшын-саксон стандарттарына қарағанда да ескірген архаикалық саксондық формаларды қолданады. Brut-тағы ескі ағылшын аллитеративтік өлеңінің стильдік және ырғақтық ерекшеліктерінің ұқсастығы оның конвенцияларын сақтауға білімділік пен қызығушылықты көрсетеді. Англия тарихында проза мен поэзияның көп бөлігі француз тілінде жазылған дәуірде Лайамон Вустерширдегі сауатсыз, жақсы жағдайда емес діни оқырмандары үшін жазды. 1216 жылы, Лайамон жазған шамада Англия королі Генрих III таққа отырды. Генрих өзін басқа ұлттардан жоғары тұрған ағылшын деп санады, бұл оның көптеген ізашарларынан өзгешелік еді, және патшалығын елдің мәдени өміріне бағыт берген ескі француз диалекттерінен алшақтатты. Поэмадағы бірнеше түпнұсқа бөлімдер – кем дегенде, орта ғасырлардан жеткен мәтіндер туралы қазіргі білімге сәйкес – Лайамонның британдықтардың тарихын «ағылшын жеріне бірінші болып ие болған» халық ретінде көрсетуге қызығушылық танытқандығын көрсетеді.

Қолжазбалар, басылымдар және аудармалар

Қолжазбаның екі данасы белгілі: біреуі – XIII ғасырдың үшінші тоқсанында жазылған MS. Cotton Caligula A ix, екіншісі – шамамен елу жылдан кейін көшірілген Cotton Otho C xiii (алайда, қазір сақталған, зақымдалған мәтін қысқа). Екі қолжазба да Ұлыбритания кітапханасында сақталған. Мәтін Мичиган университетінің интернеттегі сайтында қолжетімді.

Басылымдар

Брук, Г. Л. және Р. Ф. Лесли (ред.), Лаамон: Brut, Британдық мұражай қолжазбалары MS. Cotton Caligula A. ix және MS. Cotton Otho C. xiii бойынша редакцияланған, Early English Text Society, 250, 277, 2 томдық (Лондон: Оксфорд университетінің баспасы, 1963–78), http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/textidx?c=cme;idno=LayCal. Стандартты басылым. В. Р. Ж. Баррон және С. С. Вайнберг (ред. және аудар.), Лаамонның Артуры: Лаамонның «Brut» еңбегінен Артурлық бөлім (9229–14297 жолдар) (Харлоу: Лонгман, 1989). Қарсы бетте мәтін және аударма, Калигула қолжазбасына негізделген. Аллен, Розамунд (ауд.), Лаамон: Brut (Лондон, 1992). Уэйс және Лайамон, Артурийлік жылнамалар, Юджин Мейсон аударған (Лондон: Дент, 1962).