Кіріспе

Санскрит жазбалары, он сегіз негізгі Пурананың бірі – Брахмавайварта Пурана (; Брахмавайварта Пурана) – санскрит тіліндегі ауқымды мәтін және индуизмнің маңызды Пуранасы (Маха Пурана). Бұл – маңызды Вайшнавалық мәтін. Бұл Пурана негізінен индуист құдайлары Радха мен Кришнаға арналған. Оның бір нұсқасы біздің заманымыздың 1-ші мыңжылдығының соңында болған болса да, қазіргі нұсқасы Үндістан субконтинентінің Бенгал аймағында жазылған болуы мүмкін. Кейіннен оны Оңтүстік Үндістанда қайта қараған болуы керек. Бұл Пурананың көптеген нұсқалары бар және олар Брахмавайварта Пурана немесе Брахмакайварта Пурана қолжазбаларының бөлігі деп есептеледі. Бұл мәтін Кришнаны жоғарғы шындық ретінде таниды және Вишну, Шива, Брахма, Ганеша сияқты барлық құдайлардың біреу екенін, тіпті олардың барлығы Кришнаның аватариялары екенін көрсетеді. Радха, Дурга, Лакшми, Сарасвати және Савитри сияқты қасиетті әйелдер тең дәрежеде екендігі айтылады және бұл мәтінде олар Пракритидің аватариялары ретінде сипатталады, Деви Бхагавата Пурана мен Деви Махатмьядағы аңыздарға ұқсас. Бұл мәтін Радха арқылы құдайдың әйелдік жағын дәріптеуімен және барлық әйелдердің құдайлық әйелдің көрінісі, ғаламның тең жаратушылары екендігі, ал әйелді қорлау – Радха қасиеттісін қорлаумен тең екендігі туралы теңдік көзқарастарымен ерекшеленеді. Брахмавайварта Пурананың мифологиясы мен әңгімелері, Бхагавата Пуранамен бірге, Кришнамен байланысты индуист дәстүрлеріне, сондай-ақ Раса Лила сияқты би және өнер түрлеріне әсер етті. Осы Пуранада Кришнадан ажырамас Радха (немесе Радхика) басты қасиетті әйел ретінде көрінеді. Ол – мұлапракрити, «табиғаттың бастауы», барлық материалдық формалар пайда болған түпкілікті тұқымның бейнесі. Пурша («Адам», «Рух», «Жалпы жан») Кришнаның серігінде Вишнудың Вайкунтасынан әлдеқайда биік орналасқан сиырлар мен сиыршылардың әлемі Голокада мекендейді деп айтылады. Бұл қасиетті әлемде Кришна мен Радха дене мен жанның қарым-қатынасы сияқты қарым-қатынаста болады. (4.6.216)

Тарих

Бұл мәтін негізінен Радха мен Кришнаның өміріндегі аңыздар, құдайға табыну, мифология және драмадан тұрады, ал этика, дхарма, өмірдің төрт кезеңі және мерекелер сюжеттің бір бөлігі ретінде талқыланады. Бұл Пуранадағы нақты мәліметтер б.з. 2-ші мыңжылдықтың ортасына дейінгі оқиғалардың ықпалын немесе білімін көрсетеді. Бұл мәтін басқа барлық маңызды Пураналардағы энциклопедиялық стильден өзгеше, сондықтан осы Пурананың көп бөлігі 15 немесе 16 ғасырдың туындысы болуы мүмкін. Бұл мәтін одан да ертерек болған, ал ескі нұсқасы 8-10 ғасырларда толыққан болуы мүмкін. Хазраның айтуынша, б.з. 700 жылға дейін нұсқасы болған. Дегенмен, тарихында бұл индуистік мәтін ғасырлар бойы маңызды өзгерістерге ұшырады. Бұл мәтін Оңтүстік Азияның Бенгал аймағында қайта қаралуы мүмкін. Брахмакайварта Пурана деп аталатын тағы бір ұқсас мәтін де салыстырмалы түрде жаңа, бірақ Оңтүстік Үндістаннан шыққан және көптеген нұсқаларда сақталған. Ади Брахмавайварта Пурана деп аталатын бірнеше қолжазбалар бар, олардың жазылған мерзімі белгісіз, олар ескі, мүмкін түпнұсқа Пурана ретінде ұсынылады, бірақ олар 18 Махапурананың бірі саналатын Брахмавайварта Пурана мәтінінен мүлдем өзгеше. Брахмавайварта Пурананың ескі нұсқасы бір кезде өзіндік ықпалына ие болды, себебі 15-16 ғасырлардағы Нибхандха авторлары Смрити Чандрика сияқты мәтіндерде 1500-ге жуық жолдарды келтірді, олардың пікірінше, олар осы Пуранада бар. Алайда, осы жолдардың тек 30-ы ғана Брахмавайварта Пурананың қолжазбаларында табылды, бұл түпнұсқа Пурананың тарихында 15 немесе 16 ғасырда немесе одан кейін кеңінен қайта жазылғанын көрсетеді. Хазраның айтуынша, бұл мәтінге 16 ғасырдан кейін қосылған Смрити тараулары кіреді. Бұл заманауи мазмұнда "аралас касталар, әйелдердің міндеттері, варнаның міндеттері, ашрама (өмір кезеңдері) кезіндегі адамдардың міндеттері, брахмандарға құлшылық ету және оларды даңқтау, өмірден кейінгі тозақ туралы теория, және ізгілік үшін діни сыйлықтар беру" туралы тараулар бар. Қазіргі уақытта сақталған қолжазбаларда Смритидің тек екі тарауы ғана кездеседі, атап айтқанда 4.8 және 4.26 тараулары. Олар вратаға қатысты.

Мазмұны

Мәтіннің атауы Брахмавайварта – "Брахманның өзгерісі" дегенді білдіреді, ол Кришнамен теңестіріледі. Бұл Пуранада жаратылысқа қатысты бір көзқарас қарастырылады, онда Брахман, Кришна ретінде, әлемді жаратады және әлемнің өзі болады. Осы Пуранада Рада мен Кришнаның аңызы арқылы әлемнің эволюциясы мен мәнділігі көрсетіледі. Бұл мәтіндегі құштарлық оқиғалары мен аңыздар көптеген ғалымдардың зейінін тартып, зерттеулерге себеп болды. Бірінші кханда (бөлік) Кришнаның бастапқы жаратушы, әмбебап жан және Брахман деп аталатын жоғарғы шындық екендігін көрсетеді. Екінші бөлімде Пракрити, яғни материя туралы айтылады, ол мифологиялық тұрғыдан бес қасиетті әйелге – Радаға, Дургаға, Лакшмиге, Сарасватиге және Савитриге теңестіріледі. Дегенмен, көптеген басқа да қасиетті әйелдер енгізіледі, бірақ соңында әрбір әйел және әйелдік бастау Раданың (Пракрити) бірдей мәнін білдіреді деп мәлімделеді. Үшінші бөлімде кең танымал, піл басты құдай Ганешаның, оның отбасының және бауырларының өмір тарихы баяндалады, сондай-ақ ол Кришнаның бір бейнесі екендігі айтылады. Бұл Пурананың соңғы бөлігі Рада мен Кришнаға арналған, эротикалық тақырыптармен, гимндермен, аңыздармен және мифологиямен толы. Рада мен Кришна ажырамас екілік ретінде көрсетіледі, ал Рада Кришнаның энергиясы және күші (шакти) ретінде сипатталады. Пурана әйелдерге қатысты теңдік көзқарасын ұсынады, 4.13 тарауда "барлық әйел жандар құдайлық әйелден шыққан" және Пракрити кхандасында "әйелге жасалған әрбір қорлау – құдайлық Радхаға қарсы жасалған қылмыс" сияқты идеяларды жариялайды. Бұл мәтінде барлық әйелдер Рада қасиетті әйелге, ал барлық ерлер Кришнаға теңестіріледі. Бұл бөлімдер индуизмнің ежелгі Шактизм дәстүрінен әсерленген болуы мүмкін.

Қабылдау

Брахмавайварта Пурана Бхагавата Пурана сияқты Вишнуға, әсіресе Кришнаға бағытталған, бірақ оның әңгімелері мен аңыздары Бхагавата мәтініне қарағанда әлдеқайда аз танымал. Оның стилі "бос, жасөсперімдік" деп сипатталған, ал мазмұны мен құрылымы басқа Пураналардан мүлдем өзгеше болғандықтан, Уилсон: "Брахмавайварта Пурананы Пурана деп санауға ешқандай негіз жоқ" деп жазған. Уилсонның пікіріне қарсы, Пармешвараннд бұл мистикалық тәжірибеге бағытталған бхакти мәтіні екенін, және бұл мәтін де басқа діни еңбектердегідей, Құдай мен әлем арасындағы екілік және біртүрілік сияқты діни және философиялық сұрақтарды талқылауға тырысады деп мәлімдейді. Брахмавайварта Пурана әртүрлі тарауларында Радха мен Кришна арқылы әйел мен еркектің бірлігін, өзара байланысын және ажырамас екенін, сондай-ақ Шаивизмдегі Ардханаришвараға ұқсас Ардханари Кришна (сонымен қатар Ардха Радха Венудара Мурти деп те аталады) тұжырымын көрсетеді. Осы Пуранадағы идея Махараштрада табылған бір өнер туындысына байланысты, онда Кришна мүсіні жартылай еркек, жартылай әйел болып бейнеленген. Брахмавайварта Пурананың бірінші бөлігі – Брахма кханда ассам тіліне аударылған, ал бұл қолжазба 19 ғасырдың басына жатады. Эдвард Димок мәлімдегендей, бұл мәтін Бенгалдағы Вайшнавизм әдебиетінің бір бөлігі болып табылады, бірақ канондық жазба саналмайды.