Жарақаттар: Теріге енбейтін күшті соққыдан зақымданулар
Blunt trauma
Жабық түрдегі жарақаттар: теріге енбейтін күшті соққы салдарынан туындайтын жарақаттар. Көлік апаттары, төбелестер, құлаулар себебін және түрлерін біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Денеге келтірілген, теріге енбеген жарақат.
Trauma to the body without penetration of the skin
Тонды жарақат, сондай-ақ соққылық жарақат немесе теріге енбейтін жарақат, дене бетіне енбей, күшті соққы салдарынан туындаған физикалық жарақатты сипаттайды. Тонды жарақат теріге еніп, дене тініне зақым келтіріп, ашық жара жасайтын тесіп өткізгіш жарақаттан өзгеше. Тонды жарақат дене мүшесіне тікелей соққы түсуі немесе күшті әсер етуі нәтижесінде пайда болады. Мұндай жағдайлар көбінесе жол-көлік оқиғаларында, шабуылдарда, спортпен байланысты жарақаттарда кездеседі және құлап қалудан зардап шеккен егде саяхаттардың арасында жиі болады. Тонды жарақат көкжие, мидың шайқалуы, сырқырау, жаралар, ішкі немесе сыртқы қан кетулер және сүйек сынықтары сияқты түрлі жарақаттарға әкелуі мүмкін. BAT-тың 75%-ы автокөліктік апаттарда болады, онда жылдамдықтың күрт төмендеуі жүргізушіні рульге, приборлар тақтасына немесе қауіпсіздік белбеуіне итеріп, аз ауыр жағдайларда көкжиеге, ал ауыр жағдайларда ішкі органдардың жарылуына (қолданылған күшке байланысты) әкелуі мүмкін. Бастапқыда ішкі ішкі жарақаттың ауыр екенін көрсететін белгілер аз болуы мүмкін, бұл бағалауды қиындатады және жоғары дәрежедегі клиникалық күдік тудырады. Ішкі органдардың зақымдануына екі негізгі физикалық механизм әсер етеді: қысылу және жылдамдықтың төмендеуі. Біріншісі тікелей соққыдан, мысалы, нұқсан келтіруден немесе қауіпсіздік белбеуі немесе руль бағанасы сияқты берік емес объектіге қысудан туындайды. Бұл күш қуыс органдарды деформациялап, олардың ішкі қысымын арттырып, жарылуға әкелуі мүмкін. Ал жылдамдықтың төмендеуі іштің ішіндегі қозғалмалы заттардың, мысалы, ішек-қарынның бекітілген жерлерінде созылу мен жыртылуға себеп болады. Бұл ішек мезентериясының жыртылуына және мезентериядағы қан тамырларының зақымдануына әкелуі мүмкін. Бұл механизмдердің классикалық мысалдары – бауырдың тірек байламмен жарылуы және бүйрек артерияларының зақымдануы. Ішкі жарақат болған жағдайда, бауыр және көкбауыр (көкбауырдың соққыға ұшырауы) ең көп зардап шегеді, содан кейін жұқа ішек зардап шегеді. Сирек жағдайларда бұл жарақатты Геймлих әдісі, жүрек-қан тамырларын қайта жандандыру және тыныс жолдарын тазарту үшін қолмен жасалатын итеру сияқты медициналық техникалармен байланыстыруға болады. Бұл сирек кездесетін жағдайлар болғанымен, олардың себебі – адам өмірін сақтап қалу техникасын орындаған кезде шамадан тыс қысым қолдану болып саналады. Сонымен қатар, жұқпалы мононуклеоз немесе "моно" (АҚШ емес елдерде, әсіресе Ұлыбританияда "жыртық бездің қызуы" деп аталады) ауруынан айыққандардағы жеңіл ішкі жарақаттар нәтижесінде көкбауырдың жарылуы жиі кездеседі.
Blunt trauma, also known as blunt force trauma or non penetrating trauma, describes a physical trauma due to a forceful impact without penetration of the body's surface. Blunt trauma stands in contrast with penetrating trauma, which occurs when an object pierces the skin, enters body tissue, and creates an open wound. Blunt trauma occurs due to direct physical trauma or impactful force to a body part. Such incidents often occur with road traffic collisions, assaults, sports related injuries, and are notably common among the elderly who experience falls. Blunt trauma can lead to a wide range of injuries including contusions, concussions, abrasions, lacerations, internal or external hemorrhages, and bone fractures. 75% of BAT occurs in motor vehicle crashes, in which rapid deceleration may propel the driver into the steering wheel, dashboard, or seatbelt, causing contusions in less serious cases, or rupture of internal organs from briefly increased intraluminal pressure in the more serious, depending on the force applied. Initially, there may be few indications that serious internal abdominal injury has occurred, making assessment more challenging and requiring a high degree of clinical suspicion. There are two basic physical mechanisms at play with the potential of injury to intra abdominal organs: compression and deceleration. The former occurs from a direct blow, such as a punch, or compression against a non yielding object such as a seat belt or steering column. This force may deform a hollow organ, increasing its intraluminal or internal pressure and possibly lead to rupture. Deceleration, on the other hand, causes stretching and shearing at the points where mobile contents in the abdomen, like bowel, are anchored. This can cause tearing of the mesentery of the bowel and injury to the blood vessels that travel within the mesentery. Classic examples of these mechanisms are a hepatic tear along the ligamentum teres and injuries to the renal arteries. When blunt abdominal trauma is complicated by 'internal injury,' the liver and spleen (see blunt splenic trauma) are most frequently involved, followed by the small intestine. In rare cases, this injury has been attributed to medical techniques such as the Heimlich maneuver, attempts at CPR and manual thrusts to clear an airway. Although these are rare examples, it has been suggested that they are caused by applying excessive pressure when performing these life saving techniques. Finally, the occurrence of splenic rupture with mild blunt abdominal trauma in those recovering from infectious mononucleosis or 'mono' (also known as 'glandular fever' in non U. S. countries, specifically the UK) is well reported.
Спортта іштің қатты жарақаттануы
Спорттық жарақаттардың көпшілігі туындайтын бақыланатын ортада, жарақат механизмін анықтаудың жоғары дәлдігіне байланысты ATLS сияқты дәстүрлі травмалық емдеу алгоритмдерінен шалғаймаған өзгерістерге рұқсат беріледі. Спорттағы жабық түрдегі жарақаттарды бағалау кезіндегі басымдық – соққылар мен бұлшық-көкейек жарақаттарын қатты органдар мен ішек жарақаттарынан ажырату, қан кету қаупін анықтау және тиісінше ден қою. Американдық футбол, футбол, жекпе-жек және жолдан тыс көлік құралдарының апаттарында шлемдерден, иық қорғағыштарынан және тізелерден бүйрекке келген жабық жарақаттар сипатталған.
The supervised environment in which most sports injuries occur allows for mild deviations from the traditional trauma treatment algorithms, such as ATLS, due to the greater precision in identifying the mechanism of injury. The priority in assessing blunt trauma in sports injuries is separating contusions and musculo tendinous injuries from injuries to solid organs and the gut and recognizing potential for developing blood loss, and reacting accordingly. Blunt injuries to the kidney from helmets, shoulder pads, and knees are described in American football, association football, martial arts, and all terrain vehicle crashes.
Тоқ көкірек жарақаттары
Тоқ көкірек жарақаттануы немесе, бейресми түрде, тоқ көкірек жарақаты дегеніміз – көкірекке тиетін әртүрлі жарақаттардың жиынтығы. Жалпы алғанда, бұл тікелей күшті соққыдан (мысалы, төбелес кезінде жұдырық немесе таяқ), үдеу немесе тежелуден (мысалы, автомобиль апатынан), серпімді күштен (үдеу мен тежелудің үйлесімі), қысылудан (мысалы, адамға ауыр заттың түсуі) және жарылыстардан (мысалы, қандай да бір жарылыс) туындаған зақымдарды қамтиды. Көрінетін белгілер мен симптомдар көгал сияқты қарапайым нәрселерден бастап, кейде гипоксия, вентиляция-перфузия арақатынасының бұзылуы, гиповолемия және көкірек мүшелерінің зардап шегуіне байланысты жүрек шығысының төмендеуі сияқты күрделі жағдайларға дейін жетеді. Тоқ көкірек жарақаттары әрқашан сырттан көрінбейді, сондықтан мұндай ішкі жарақаттар жарақат алған кезде немесе бірнеше сағаттан кейін белгілерін көрсетпеуі мүмкін. Мұндай жарақаттарды анықтау үшін жоғары дәрежедегі клиникалық күдік қажет болуы мүмкін, сондай-шақта КТ сканері көмектеседі. Көкірек жарақатынан туындаған айқын асқынуларға тап болғандарға шоғырланған бағалау жасалып, травмаға арналған жылдам ультрадыбыс тексеруі (FAST) жүргізілуі мүмкін. Бұл тексеру арнайы құралдың көмегімен денеге жіберілген дыбыс толқындарын визуализациялап, жүрек немесе өкпе маңындағы қанның көп мөлшерін анықтай алады. Көкірек жарақаттарының тек 10–15% операцияны қажет етеді, бірақ олар жүрекке, өкпеге және ірі қан тамырларына елеулі әсер етуі мүмкін. Ең қауіпті жарақаттарға кернеулі пневмоторакс, ашық пневмоторакс, гемоторакс, көкірек қабырғасының сынуы, жүрек тампонадасы және тыныс жолдарының бітелуі/жарылуы жатады. Жүректің айналасындағы қанды алып тастау арқылы жүрекке қалыпты қан сору қабілетін қайтаруға мүмкіндік беретін перикардиоцентез сирек қолданылатын процедура. Өте қиын жағдайларда шұғыл торакотомия жасалуы мүмкін.
The term blunt thoracic trauma, or, more informally, blunt chest injury, encompasses a variety of injuries to the chest. Broadly, this also includes damage caused by direct blunt force (such as a fist or a bat in an assault), acceleration or deceleration (such as that from a rear end automotive crash), shear force (a combination of acceleration and deceleration), compression (such as a heavy object falling on a person), and blasts (such as an explosion of some sort). Common signs and symptoms include something as simple as bruising, but occasionally as complicated as hypoxia, ventilation perfusion mismatch, hypovolemia, and reduced cardiac output due to the way the thoracic organs may have been affected. Blunt thoracic trauma is not always visible from the outside and such internal injuries may not show signs or symptoms at the time the trauma initially occurs or even until hours after. A high degree of clinical suspicion may sometimes be required to identify such injuries, a CT scan may prove useful in such instances. Those experiencing more obvious complications from a blunt chest injury will likely undergo a focused assessment with sonography for trauma (FAST) which can reliably detect a significant amount of blood around the heart or in the lung by using a special machine that visualizes sound waves sent through the body. Only 10–15% of thoracic traumas require surgery, but they can have serious impacts on the heart, lungs, and great vessels. The most immediate life threatening injuries that may occur include tension pneumothorax, open pneumothorax, hemothorax, flail chest, cardiac tamponade, and airway obstruction/rupture. A less common procedure that may be employed is a pericardiocentesis which by removing blood surrounding the heart, permits the heart to regain some ability to appropriately pump blood. In certain dire circumstances an emergent thoracotomy may be employed.
Бас сүйегінің соққысы
Бас жарақаттарының негізгі клиникалық мәселесі – мидың зақымдануы, алайда бас сүйегі, бет, көз ұялары және мойын сияқты басқа құрылымдар да қауіпте болады. Ауыр ми жарақаттары бар пациенттердің көпшілігінде ми ішіндегі жарақаттардың комбинациясы кездеседі, оларға диффузды аксональды зақымдану, ми контузиясы және ми ішіндегі қан кетулер (субарахноидтық қан кету, субдуральдық гематома, эпидуральдық гематома және интрапаренхималық қан кету) жатады. Күлу – ең көп кездесетін себеп, ол жоғарғы және төменгі аяқ жарақаттарының тиісінше 30% және 60% құрайды. Жоғарғы аяқ-қолдың жеке жарақаттарының ең көп таралған себебі – машинаны пайдалану немесе құралдармен жұмыс істеу. Жұмыс ортасындағы жазатайым оқиғалар мен көлік апаттары да жиі кездеседі. Жарақат алған аяқ-қол төрт негізгі функционалдық компонент бойынша тексеріледі: жұмсақ тіндер, жүйкелер, қан тамырлары және сүйектер. Қан тамырларында кеңейіп жатқан гематома, шуыл, алысқа орналасқан тамырдың соғуы және ишемия белгілері мен симптомдары тексеріледі, яғни «Жарақат алған аймаққа қан жеткілікті мөлшерде жетеді ме?» деген сұраққа жауап ізделеді. Егер жауап «иә» екені анық болмаса, жарақат алған аяқ-қолдың немесе білезік-мояқ индексін пайдалану арқылы компьютерлік томографиялық артериография жасау қажеттігі туралы шешім қабылданады. Бұл үшін арнайы сканер және қан тамырларын адам қолымен сезінуге немесе көзбен көруге қарағанда егжей-тегжейлі зерттеуге мүмкіндік беретін зат қолданылады. Жұмсақ тіндердің зақымдануы рабдомиолиз (жарақат алған бұлшық еттің жылдам ыдырауы, ол бүйректерге үлкен жүктеме түсіруі мүмкін) немесе компартмент синдромына (бұлшық ет бөлімшелерінде қысымның артуы, сол бөлімшедегі жүйкелер мен қан тамырларына зақым келтіруі мүмкін) әкелуі мүмкін. Сүйектер деформация (дұрыс емес пішін), көкжиегі немесе буынның шала болуы (әдеттегіден еркін немесе икемді болуы) байқалған жағдайда қарапайым рентген немесе компьютерлік томография арқылы бағаланады. Неврологиялық тексеру жоғарғы аяқ-қолдағы иық, радиалдық және медиандық жүйкелердің, ал төменгі аяқ-қолдағы сан, сегізкөз, терең перонеалдық және тізелік жүйкелердің негізгі функцияларын тексеруді қамтиды. Жарақаттың ауырлығына және зақымдалған құрылымдарға байланысты хирургиялық емдеу қажет болуы мүмкін, бірақ көптеген жағдайларда консервативті ем қолданылады.
The primary clinical concern with blunt trauma to the head is damage to the brain, although other structures, including the skull, face, orbits, and neck are also at risk. Most patients with more severe traumatic brain injury have of a combination of intracranial injuries, which can include diffuse axonal injury, cerebral contusions, and intracranial bleeding, including subarachnoid hemorrhage, subdural hematoma, epidural hematoma, and intraparenchymal hemorrhage. Falls are the most common etiology, making up as much as 30% of upper and 60% of lower extremity injuries. The most common mechanism for solely upper extremity injuries is machine operation or tool use. Work related accidents and vehicle crashes are also common causes. The injured extremity is examined for four major functional components which include soft tissues, nerves, vessels, and bones. Vessels are examined for expanding hematoma, bruit, distal pulse exam, and signs/symptoms of ischemia, essentially asking, "Does blood seem to be getting through the injured area in a way that enough is getting to the parts past the injury?" When it is not obvious that the answer is "yes", an injured extremity index or ankle brachial index may be used to help guide whether further evaluation with computed tomography arteriography. This uses a special scanner and a substance that makes it easier to examine the vessels in finer detail than what the human hand can feel or the human eye can see. Soft tissue damage can lead to rhabdomyolysis (a rapid breakdown of injured muscle that can overwhelm the kidneys) or may potentially develop compartment syndrome (when pressure builds up in muscle compartments damages the nerves and vessels in the same compartment). Bones are evaluated with plain film x ray or computed tomography if deformity (misshapen), bruising, or joint laxity (looser or more flexible than usual) are observed. Neurologic evaluation involves testing of the major nerve functions of the axillary, radial, and median nerves in the upper extremity as well as the femoral, sciatic, deep peroneal, and tibial nerves in the lower extremity. Surgical treatment may be necessary depending on the extent of injury and involved structures, but many are managed nonoperatively.
Бөлшектің соққысы
Автокөлік апаттары мен бірнеше қабаттан құлаулар – бұл бүйірлік жарақаттардың ең көп кездесетін себептері, сондықтан жамбас жарақаттары көбінесе дененің басқа жерлеріндегі қосымша жарақаттармен байланысты болады. Жамбас аймағындағы қауіпті құрылымдарға жамбас сүйектері, жақын жамбас сүйегі, ірі қан тамырлары (мысалы, ішек артериялары), зәр жолдары, репродуктивтік органдары және тік ішек жатады. Егер жамбасқа жарақаттанды деген күдік туса, жедел жәрдем қызметкерлері пациенттің жамбасын тұрақтандыру және ауруханаға тасымалдау кезінде осы құрылымдардың одан әрі зақымдануын болдырмау үшін жамбасқа белдеу салады. Травмалық жағдайға түскен пациентті тексеру кезінде, денсаулық сақтау ұйымының қызметкері жамбас сүйегінің тұрақтылығын бағалайды, сүйек сынығы бар-жоқ екенін анықтау үшін. Содан кейін дәрігерлер сынықтарды анықтау үшін рентген немесе КТ сканері тағайындауға шешім қабылдай алады; бірақ, егер өмірге қауіпті қан кету туралы алаңдау болса, пациентке жамбас аймағының рентген суреті түсірілуі керек. Пациентке алғашқы көмек көрсетілгеннен кейін, егер сынықтар ауыр болса, хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін, ал кейбір ұсақ сынықтар операциясыз жазылуы мүмкін.
The most common causes of blunt pelvic trauma are motor vehicle crashes and multiple story falls, and thus pelvic injuries are commonly associated with additional traumatic injuries in other locations. In the pelvis specifically, the structures at risk include the pelvic bones, the proximal femur, major blood vessels such as the iliac arteries, the urinary tract, reproductive organs, and the rectum. If pelvic trauma is suspected, emergency medical services personnel may place a pelvic binder on patients to stabilize the patient's pelvis and prevent further damage to these structures while patients are transported to a hospital. During the evaluation of trauma patients in an emergency department, the stability of the pelvis is typically assessed by the healthcare provider to determine whether fracture may have occurred. Providers may then decide to order imaging such as an X ray or CT scan to detect fractures; however, if there is concern for life threatening bleeding, patients should receive an X ray of the pelvis. Following initial treatment of the patient, fractures may need to be treated surgically if significant, while some minor fractures may heal without requiring surgery.
Жүректің соққысы
Көкірекке түскен тікелей соққы салдарынан жүректің зақымдануы, сондай-ақ Жүрек зақымдануы (ЖЗ) деп аталады, көкірекке күш түсіру нәтижесінде туындайтын жүрек зақымдануларының кең спектрін қамтиды. Жүрек қабырғалар мен кеудеше арқылы жақсы қорғалғандықтан, ЖЗ пайда болуы үшін айтарлықтай күш қажет болса да, көптеген науқастарда ешқандай белгі байқалмайды. Клиникалық көріністер жүрек соғуының шамалы, клиникалық маңызы жоқ өзгерістерінен басталып, жүрек жеткіліксіздігіне дейін және тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Көбінесе ЖЗ көкірек қабырғасының зақымдануымен бірге кездеседі, бұл көптеген науқастарда сезілетін көкірек ауыруын анықтауды қиындатады. Қажет болған жағдайда, лапаротомия жасау алдында диагностикалық перитонеальды лаваж (ДПЛ) немесе жылдам ультрадыбыстық тексеру (FAST) жүргізілуі мүмкін. Науқастың жағдайы тұрақты болса және уақыт болса, КТ-ны тексеруді жүргізуге болады. Оның артықшылықтарына зақымданудың жоғары дәлдікпен анықталуы, зақымданудың сатылануы және кейде хирургиялық араласуды болдырмау немесе кейінге жылдыру мүмкіндігі жатады. Оның кемшіліктеріне суреттерді алуға кететін уақыт кіреді, бірақ сканерлердің жаңа буындарымен бұл уақыт қысқарып келеді, сондай-ақ науқасты шұғыл немесе хирургиялық қызметкерлердің тікелей бақылауынан шығару қажеттігі де бар. Көптеген мамандар бастапқы бағалаудан кейін қандай суреттер алу керектігін анықтау үшін ATLS нұсқаулары сияқты алгоритмдерді пайдаланады. Бұл алгоритмдер жарақаттың механизмін, физикалық тексеру нәтижелерін және науқастың өмірлік көрсеткіштерін ескере отырып, науқасқа бейнелеу қажеттігін немесе тікелей хирургияға бару қажеттігін анықтайды.
Blunt cardiac trauma, also known as Blunt Cardiac Injury (BCI), encompasses a spectrum of cardiac injuries resulting from blunt force trauma to the chest. While BCIs necessitate a substantial amount of force to occur because the heart is well protected by the rib cage and sternum, the majority of patients are asymptomatic. Clinical presentations may range from minor, clinically insignificant changes to heart beat or may progress to severe cardiac failure and death. Oftentimes, chest wall injuries are seen in conjunction with BCI, which confounds the presence of chest pain experienced by most patients. such as diagnostic peritoneal lavage (DPL), or bedside ultrasound examination (FAST) before proceeding to laparotomy if required. If time and the patient's stability permits, CT examination may be carried out if available. Its advantages include superior definition of the injury, leading to grading of the injury and sometimes the confidence to avoid or postpone surgery. Its disadvantages include the time taken to acquire images, although this gets shorter with each generation of scanners, and the removal of the patient from the immediate view of the emergency or surgical staff. Many providers use the aid of an algorithm such as the ATLS guidelines to determine which images to obtain following the initial assessment. These algorithms take into account the mechanism of injury, physical examination, and patient's vital signs to determine whether patients should have imaging or proceed directly to surgery.
Емдеу
Егер күшті соққы салдарынан медициналық көмек қажет болса, емдеу көбінесе өмірге қауіпті жарақаттарды емдеуге бағытталған, мысалы, науқастың тыныс жолдарын ашық ұстау және қан кетуді тоқтату. Белгілі бір іріктеу критерийлеріне сәйкес келетін және травматологиялық орталықта күтім алған соққы алған науқастардың жағдайы жақсарады. Егер хирургиялық араласу қажет болса, көптеген мүмкіндіктер бар. Науқас пен хирург арасында жан-жақты талқылау жүргізіліп, науқастың нақты жағдайы мен жарақаттарына сәйкес ең тиімді тәсіл анықталады. Көбінесе, күшті соққы салдарынан көкірек жарақатын басқару үшін тыныс жолдарын ашық ұстау, оттегімен қамтамасыз ету, дренажды торакстомия және қан көлемін толықтыру сияқты консервативті шаралар қолданылады. Көп жағдайда, ауырсынды бақылау – ең қарапайым және тиімді емдеу тәсілі болып табылады, себебі күшті ауырсыну тыныс алудың бұзылуына әкеліп, өкпе функциясын нашарлауы мүмкін. Көкірек жарақаты бар науқастардағы ауырсынды басқару, өздігінен дұрыс тыныс алу қабілетін жақсартады, өкпе секрециясын шығаруға көмектеседі және қабынудың күшеюі мен қандағы оттегінің төмендеуін азайтады. Ауырсынды бақылау үшін стероид емес қабынуға қарсы препараттар, опиоидтар немесе жергілікті анестезия сияқты аймақтық ауырсынуды басқару әдістерін қолдануға болады.
When blunt trauma is significant enough to require evaluation by a healthcare provider, treatment is typically aimed at treating life threatening injuries, such as maintaining the patient's airway and preventing ongoing blood loss. Patients who have suffered blunt trauma and meet specific triage criteria have shown improved outcomes when they are cared for in a trauma center. If surgery is indicated, there are numerous options available. A comprehensive discussion between the patient and the surgeon will take place to carefully evaluate the best approach, tailored to the patient's specific condition and injury. Conservative measures such as maintaining a clear and open airway, oxygen support, tube thoracostomy, and volume resuscitation are often given to manage blunt thoracic trauma. Oftentimes, pain control is the most basic and effective treatment approach because the presence of severe pain may lead to impairment of proper breathing, further exacerbating impaired lungs. Pain management in thoracic trauma patients improves ability to breath properly on their own, encourages excretion of pulmonary secretions, and decreases aggravation of inflammation and low oxygen levels in the blood. Nonsteroidal anti inflammatory drugs, opioids, or regional pain management methods, such as local anesthetic, can be used for pain control.
Эпидемиология
Әлем бойынша 35 жасқа дейінгі адамдардың мүгедектігіне және өліміне себеп болатын маңызды фактор – жарақаттар, олардың көп бөлігі күшті соққыдан туындайды.
Worldwide, a significant cause of disability and death in people under the age of 35 is trauma, of which most are due to blunt trauma.