Кіріспе

Батыс Африкадағы Борну империясының билеушісі әл-Хадж Идрис Алома (туған аты Идрис ибн Али) Чад, Камерун, Нигер және Нигерияның бір бөліктерін қамтитын Борну империясының (1571–1602/03 жылдары билеген) майы (билеушісі) болды. Оның жетістіктерін негізінен бас имамы Ахмад бин Фартууа баяндаған. Оның билігі кезінде мемлекет ішіндегі Канем азамат соғыстары аяқталып, бұрынғы астанасы Н'джими Сайфаваның бақылауына қайта оралды. Сонымен қатар, ол ислам заңдарына негізделген маңызды құқықтық реформаларды енгізіп, атқарушы биліктен тәуелсіз жұмыс істейтін қади соттарын құрды. Ол империяны 16-шы және 17-шы ғасырлардың басындағы ең гүлденген кезеңіне жеткізгені үшін танымал. Идрис Алома билікке келгенге дейін Борнуда тұрақсыздық, ашаршылық, көршілердің шабуылдары және ішкі қақтығыстар болған. Билігінің соңында ол Борнудың ықпалын кеңейтіп, Хаусаландтың көп бөлігі, Айр туарегтері, Бильма тебулары, Тибести және тіпті Канемнің булалалары сияқты аумақтарды бағындырды. Айрықша атап өтерлік жайт – Борнуға Сахараның орталық сауда жолдарына бақылауды қамтамасыз еткен Aïr және Bilmaны қосып алу. Бұл даму Идрис Алома мен оның мұрагерлерінің өркендеуіне үлкен үлес қосып, Солтүстік Африка елдерімен, әсіресе Триполимен дипломатиялық қарым-қатынастарды жақсартуға мүмкіндік берді. 16-шы ғасырдың соңында Осман халифатының Сахара арқылы саудадағы маңызды орталық – Феззанға қарай кеңеюі Борну үшін алаңдаушылық тудырды. Алома Феззанды қайта бақылауға алу үшін Стамбулмен келіссөздер жүргізді, бірақ солтан Мурад III бас тартты, бірақ Борнумен достық қарым-қатынас орнатуға шақырды. Кернеулі жағдайдың күшеюіне байланысты Борну Марокконың Ахмад әл-Мансурынан көмек сұрады, мүмкін Осман бақылауына қарсы тұру үшін. Әл-Мансур шартты түрде келіскенмен, оның нақты қолдауы туралы тарихи деректер жоқ. Ол Дунаманың (1539–1557) билігінде өмір сүруіне кедергі келтіретін қиындықтарға тап болды, себебі Май Алидің (Идрис әкесі) ересек ұлдары болмады, сондай-ақ Абдуллахиның (1557–1564) билігінде де қиындықтар болды.

Идрис, нәресте кезінде әкесі Май Али ибн Идрис Катагармабеден (1538–1539 жылдары билеген) айырылды.

Алома ислам заңдарына негізделген құқықтық және әкімшілік реформаларды енгізді. Ол сот ісін қадағалау үшін қади соттарын құрды, бұл әділ билікті атқарушы биліктен бөліп, тиімдірек етті. Оның билігіне дейін тек билеуші топ пен дін қызметкерлерінің отбасылары ғана мұсылман болған, ал империяның бір ғасырлық құлдырауы кезінде діннің маңызы азайды. Ибн Фартуаның айтуынша, Алома билік құрған кезде Борнудың беделді адамдарының көпшілігі ислам дінін қабылдады. Алома сондай-ақ көптеген мешіттердің құрылысына демеушілік етті және бұл құрылыстарда қызыл саз кірпіштерін қолдануды енгізді. Бұл кірпіштер уақытша қамыс орнына пайдаланылды. Сонымен қатар, ол кем дегенде екі рет Меккеге зыярат етіп, империясынан келген паломниктер үшін қонақ үй мен құрма бағын құруды ұйымдастырды. Үкіметке түсетін табыс салықтар мен саудаға қатысудан түсетін түсімдерден (немесе қарсылық көрсеткен халықты жеңуге тура келсе, олжадан) құралды. Батыс Африкадан айырмашылығы, Чад аймағында алтын болмады. Дегенмен, ол Сахара арқылы өтуге ең қолайлы жолдың бірі болды. Чад көлі мен Феззан аралығында жақсы орналастырылған құдықтар мен оазистер тізбегі орналасқан, ал Феззаннан Солтүстік Африка мен Жерорта теңізіне оңай қатынас болды. Солтүстікке көптеген тауарлар жіберілді, олардың ішінде натрон (натрий карбонаты), мақта, кола жаңғағы, пил сүйегі, страустың қауырсыны, хош иісті заттар, балауыз және терілер бар еді. Бірақ ең табысты сауда – құл саудасы болды. Импортқа тұз, жылқы, жібек, шыны, мылтық және мыс кірді. Ол Чад көлінен "шапшаң" өтуге мүмкіндік беретін үлкен қайықтарды енгізді, бұл "көне заманнан" бері қолданылып келген кішкентай гагара қайықтарымен салыстырғанда екі-үш күнге дейін уақытты үнемдеді. Бұл оның әскеріне жылдам жүруге және аймақтағы сауданы қолдауға мүмкіндік берді. Алома өзінің билігін нығайту және Борнудың барлық аумағында бақылауды қамтамасыз ету үшін қамалды әскери бекеттерді (рибаттарды) кеңінен құрды. Сонымен қатар, ол Чад көлі аймағында түйелік ат әскерін енгізгені де айтылады. Қаланың айналасын терең ор қоршап, ол Мандараның шығысында орналасқан. Аймақтағы ұқсас қалалардан айырмашылығы, Амсакада бірде-бір билеуші болған жоқ. Ол қала тұрғындарының "қасарысқан, бүлікшіл және өте қиын" екенін айтты. 15-шы ғасырдың соңында Н'газаргаму құрылғанға дейін Амсака қатаң қорғалған қуатты қала ретінде танымал болды. Ибн Фартуа Май Али Гаджи "Амсака жерінен басқа барлық жалған қалаларға қарсы жорық жасайтын" деп атап өтті. Олар қалаға қарсы шықпағанның бірден-бір себебі – оның тұрғындарының соғыстағы күші мен қалаларын қорғау қабілеті болды. Май Идрис қаланың "қайыршылдығы мен өзіне сенуіне" таң қалды. 1575 жылы ол Биудың Бабур басшысы Ямтаравалламен бірге Амсакаға шабуыл жасауға тырысты, бірақ олар қарсылыққа ұшырап, кері шегінді. Бұл алғашқы сәтсіздіктен кейін, ол келесі әрекетін мұқият жоспарлады. Бірнеше жылдан кейін, ол үлкен армиямен екінші шабуыл жасады. Алайда, қалаға тікелей шабуыл жасаудың орнына, ол әскеріне қаланың шығыс қақпасының сыртында орналасуға және оны қоршап тұрған терең орды толтыруға бұйрық берді. Амсака халқы Алома әскеріне найза, тас, өртенген шатыр және қайнаған адам қалдықтарын лақтырып, орды толтыруға тырысты, бірақ бұл әрекеттер нәтижесіз болды. Олар сондай-ақ орды толтырушыларға жебелерді жаудырды, бірақ бұл да оларды тоқтата алмады. Әр түнде Амсака халқы Алома әскері орға қойған бидай сабағын алып тастауға тырысты. Алайда, бұл әрекеттер Май Идриске кедергі келтірмеді. Май Идрис әскеріне лақтырылған барлық жебелерді жинауға бұйрық берді, нәтижесінде қаланың жебе ұштары жетіспей бастады. Ол сондай-ақ қаланың айналасына биік платформалар салуға бұйрық берді, одан оның мылтықшылары Амсакаға оқ атып, орды толтырушыларға жасырынбастық қамтамасыз ете алатын еді. Ор толыққаннан кейін Май Идрис қаланың айналасындағы ағаш қоршауды қиюға бұйрық берді, нәтижесінде Амсаканың қорғаныс құрылымдары бұзылды. Мұхаммедтің билігі қысқа болды, өйткені ол жеңіске жеткен күштердің жетекшісі Абд әл-Жалилмен тез құлатылды, ол келіссөздерді тоқтатып, Идриспен одақ құрудан бас тартты. Бұл бас тарту қақтығысқа әкелді, онда Идрис күштері ауыр шығынға ұшырады, бірақ соңында жеңіске жетті. Нәтижесінде, Н'жими (Канем-Борнудың бұрынғы астанасы) және оның шығысындағы аймақтар Борну құрамына енді, бірақ Канем билігі Мұхаммедке қайтадан берілді. Идрис Мұхаммедтің басқаруын қолдау үшін негізінен Шува арабтарынан құралған жергілікті саяхатшылар тобын қалдырды. Алайда, жағдай Идрис Канемге оралуын қажет етті, онда ол аймақты толыққанды қосып алып, Канемді Борну аумағына біріктірді.

Солтүстік Африка мен Осман империясымен қарым-қатынастар

XVI ғасырдың соңында Солтүстік Африка аймағында Осман империясының ықпалы артты. Магрибті жаулап алғаннан кейін, бастапқыда жағалау аймақтарымен және Триполи маңымен шектелген Осман ықпалы оңтүстікке қарай кеңейе бастады, әсіресе Чад көлі маңындағы Борну аймағына қарай. Бұл кеңеюдің алдында Триполи әйялетінің санджағы Махмут Бей тұрды. 1577–8 жылдары Махмут Феззан оазистерін сәтті басып алып, Феззанды елу жыл бойы басқарған Авлад Мұхаммед әулетін Кацинаға, Борноның бақылауындағы Хауса мемлекетіне қуғынға жіберді. Феззандағы оқиғалар Борну мүдделеріне тікелей әсер етті, себебі Феззан Орталық Сахараның маңызды сауда торабы болып табылды. Осыған жауап ретінде Алума өз елшісі әл-хадж Юсуфты Стамбулға жіберіп, Осман империясынан Фезан немесе Калат К.ран (Б. Г. Мартиннің пікірінше, қазіргі Нигер Республикасындағы Билмада орналасқан болуы мүмкін) бекінісін беруді сұрады. Борну мен Ливия жағалауын байланыстыратын сауда жолында орналасқан бұл бекініс өте маңызды еді. Сұлтан Мұрат III жаулап алынған аймақты Май Идриске беруден бас тартқанмен, Махмут пен Триполи бейлербейіне Борнумен және оның халқымен достық қарым-қатынас орнатуды қатаң бұйырды. 1570 жылдары Борну мен Осман империясы арасындағы байланыс жалғасты. Алума Стамбулға тағы екі рет делегация жіберді, соңғысы 1579 жылы болды. Осман сұлтаны Мысыр мен Тунис бейлербейлерін Борнумен достық байланыстарды нығайтуға және Меккеге бара жатқан Борну саяхатшыларын қорғауға шақырды. Бұл дипломатиялық миссияның себептері, салдары мен нәтижелері Борну мен Марокко тарапынан екіұшты болып қала береді. Көптеген адамдар әл-Мансурдың Осман империясымен бәсекелесу үшін халифат құруға тырысқанын және осы елшілікті сол мақсатқа жету үшін пайдаланғанын сенеді. Алайда Май Идрис ниеттері әлі де белгісіз. Май Идрис әл-Мансурға жіберген соңғы елшілігінен кейін, 1582–3 және 1585 жылдар аралығында Феззандағы Осман гарнизонының барлығы қырғынға ұшырады, нәтижесінде Авлад Мұхаммед әулеті Кацинадан оралып, аймақты басқаруды қайта бастады. Тарихшы доктор Реми Девиердің сөзіне сүйенсек, бұл оқиғалардың бір-біріне жақын болуы кездейсоқ емес, Идрис Алума Феззанды қайта басып алуды жоспарлағанын көрсетеді. Девиер сондай-ақ Алуманың берген антының «таза символдық» екенін және ол әл-Мансур мен Мұрат III арасындағы бәсекелестікті «жергілікті мәселені шешу үшін» пайдаланғанын айтады. Осман сұлтандарының Исламның қасиетті қалаларын қорғаушы ретіндегі Исламдық заңдылығын ескере отырып, Триполи мен Қайыр Османдық бақылауындағы маңызды экономикалық серіктестер болғандықтан, бәсекелес халифа әл-Мансурмен одақтасу Алумаға Османдық үстемдігіне және Феззандағы исламдық мұраға қарсы тұру мүмкіндігін берді. Алайда, әл-Мансурды Исламның заңды халифасы деп мойындамау, Османдықтарға қарсы кез келген әрекетті уламаларға жасалған құрметсіздік ретінде қарастыруға мүмкіндік беретін еді. Авлад Мұхаммед әулетінің қайта орнатылуымен Борну бұрын Осман билігінде болған Борну-Триполи сауда жолына бақылауды қайта алды.

Өлім

Май Идрис Майдугури маңында ағаш үстіне тығылып отырған "кәпір" садақшының қолынан қаза тапты. Сол кезде бұл аймақты Гамаргу және Мабани тайпалары мекендеген. Ол Алау көлінің ортасына жерленді, содан кейін оған Алау ма немесе Алу ма деген есім қойылды.