Кіріспе

Француз физигі, философы және жазушы Бернард д’Эспагнат (22 тамыз 1921 – 1 тамыз 2015) – француздық теориялық физик, ғылым философиясының маманы және жазушы, ол шындықтың мәні туралы жұмыстарымен ең көп танымал. Вигнер-д’Эспагнат теңсіздігі оның құрметіне аталған.

Ерте өмір

Д'Эспагнат 1921 жылы 22 тамызда Францияның Форманьяк қаласында дүниеге келді, бірақ өмірінің көп бөлігін Парижде өткізді. Оның әкесі – пост-импрессионист суретші, анасы болса, оған классикалық әдебиет пен өнерге деген сүйіспеншілікті сіңірді. Париждегі мектепте оқып жүргенде, ол гуманитарлық ғылымдарға, әсіресе философияға бейімделді. Философияға құштар болғанына қарамастан, д'Эспагнат ғылым мен математикаға ден қойды, себебі философияның дамуы үшін заманауи ғылымның білімі мен тәжірибесі қажет деп ойлады. 1939 жылы Эколь Политехникке түсуге дайындалып жатқанда, Екінші дүниежүзілік соғыс оның оқуын тоқтатты.

Білім және мансап

Д'Эспагнат Луи де Брольдің басшылығымен Сорбоннадағы Анри Пуанкаре институтында философия ғылымдарының докторы дәрежесін алды. 1947-57 жылдары ол Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығында (CNRS) зерттеуші болды. Осы кезеңде ол 1951-52 жылдары Чикагода Энрико Фермимен, ал 1953-54 жылдары Копенгагендегі институтта Нильс Бор басқарған зерттеу жобасында жұмыс істеді. Содан кейін ол 1954-59 жылдары Женевадағы Еуропалық ядролық зерттеулер ұйымында (CERN) алғашқы теориялық физик ретінде ғылыми мансабын жалғастырды. 1959 жылдан 1987 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Д'Эспагнат Сорбонна университетінің ғылым факультетінде аға оқытушы болып жұмыс істеді. Ол 1980-87 жылдары Париж XI университетінің теориялық физика және элементар бөлшектер зертханасының директоры болды (Орсей). 1977 жылы Остиндегі Техас университетінде, ал 1984 жылы Калифорнияның Санта-Барбара университетінде қонақ профессор болып шақырылды. 1975 жылдан бері ол Брюссель халықаралық ғылым философиясы академиясының, ал 1996 жылдан бері француз моральдық және саяси ғылымдар академиясының мүшесі. Белл теңсіздіктерімен жүргізген тәжірибелері, оның «жасырын шындық» тұжырымын одан әрі дамытуға септігін тигізіп, Джон Темплтон қорының назарын аударды. Д'Эспагнат наурыз айында «ғылымның «болу табиғатын» толыққанды түсіндіре алмайтынын мойындаған еңбегі» үшін 2009 жылғы Темплтон сыйлығының иегері атанды.

Философиялық көзқарас

Д'Эспагнат физиктердің көпшілігінің кванттық механика тудырған түсіндіру сұрақтарына салған көңіліне алаңдады. Оның тұңғыш кітабы – «Заманауи физика тұжырымдамалары» (1965) осы сұрақтарды қойып, мүмкін болатын шешімдерді ұсынып, ғалымдар өздерінің ізденістерінен туындаған мәселелерге бетке бас тіккендеріне назар салды. Кейін Д'Эспагнат кванттық физикадағы эксперименттік зерттеулердің терең философиялық маңызын түсіндірген алғашқылардың бірі болды. 1979 жылы «Scientific American» журналында жарияланған «Кванттық теория және шындық» атты мақаласы мен 1979 жылы ең көп сатылған «À la recherche du réel, le regard d'un physicien» («Шындықты іздеу, физиктің көзқарасы») кітабында ол физиктер мен философтарды бұрын маргиналды саналған, бірақ бүгінде шындықтың мәнін зерттейтін жаңа салалардың негізін құрайтын сұрақтарды қайта қарастыруға шақырды. «Le réel voilé, analyse des concepts quantiques» («Жасырылған шындық, қазіргі кванттық механикалық тұжырымдамалардың талдауы») еңбегінде Д'Эспагнат «жасырылған шындық» терминін енгізіп, соңғы он жылдағы маңызды эксперименттердің неліктен дәстүрлі реализмді қалпына келтірмегенін түсіндірді. «Физика және философия туралы» (Францияда 2002 жылы «Traité de physique et de philosophie» деп жарияланды) Роланд Омнес «Бұл тақырыпта жазылған ең толық кітап және ұзақ жылдарға сақталатын туынды» деп бағалады. Оның соңғы кітабы – Клод Салицетипен бірлесіп жазылған және 2008 жылы жарық көрген «Candide et le physicien» («Кандид және физик») – заманауи физика туралы қалыптасқан түсініктерді анықтап, түзетуге және осы түсініктер ашатын көптеген ұғымдық және философиялық өзгерістерді зерттеуге бағытталған қарапайым оқырманға арналған нұсқаулық.