Кіріспе

Ботсванадағы құрғақ көл жазығы Макадикади Пан /m//@//'//k//æ//d//i//'//k//æ//d//i/ (тсвана тілінде айтылуы), солтүстік-шығыс Ботсвананың құрғақ саваннасының ортасында орналасқан тұзды дала, әлемдегі ең ірі тұзды жазықтардың бірі. Бұл жазық – бұрын Швейцариядан да кең аумақты қамтыған, бірақ ондаған мың жылдар бұрын құрғап қалған, алып Макгадикгади көлінің қалдығы. Адам митохондриялық ДНК-сының жаңағы зерттеулері, қазіргі Хомо сапиенс осы өңірде шамамен 200 000 жыл бұрын, ол кезде кең, өте құнарлы көлдер, өзендер, батпақтар, орман және шабындықтар болған кезде, эволюциялық гоминидтер мен басқа да сүтқоректілердің қоныстануына өте қолайлы жағдайлар болғанда, дамуын бастағанын көрсетеді.

Орналасуы және сипаттамасы

Окаванго дельтасының оңтүстік-шығысында орналасқан және Калахари шөлімен қоршалған Макгадикгади техникалық тұрғыдан бір ғана тұзды көл емес, арасында құмды шөлдермен бөлінген көптеген тұзды көлдердің жиынтығы, олардың ішіндегі ең үлкені Суа (Сова), Нтветве және Нксай тұзды көлдері. Ең үлкен жеке тұзды көлдің ауданы шамамен 1900 шаршы миль (4921 км²) құрайды. Салыстыру үшін, Боливиядағы Салар-де-Уюни 4100 шаршы миль (10619 км²) аумақты қамтитын тұзды жазық, көбінесе суы аз болады және әлемдегі ең үлкен тұзды көл деп есептеледі. Жылдың көп бөлігінде құрғақ, тұзды, сазды қыртыспен жабылған бұл тұзды көлдер маусымдық кезеңде су мен шөппен толады, соның арқасында әлемнің осы шөлейтті аймағындағы құстар мен жануарларға пана болады. Климаты ыстық және құрғақ, бірақ жыл сайын тұрақты жаңбыр жауады. Негізгі су көзі – 330 километр (210 миль) ұзындығындағы Ната өзені, Зимбабведе Аманзаняма деп аталады, ол Булавайодан шамамен 60 километр қашықтықтағы Сандауннан бастау алады. Окаванго дельтасынан Ботети өзені де аз мөлшерде су жеткізеді. Бұл тұзды көлдер Калахари алабында 16058 шаршы километрді алып жатыр және мыңдаған жылдар бұрын кеудесі кепкен ежелгі Макгадикгади көлінің төсенішін құрайды. Макгадикгади тұзды көліндегі археологиялық қазбалар тас құралдардың көптеген табылыстары арқылы тарихқа дейінгі адамның болғанын көрсетті; осы құралдардың кейбіреулері Homo sapiens дәуірінен бұрын пайда болғандығын анықтауға мүмкіндік беретіндей ерте мерзімге дейін сақталған. Голоценнің басында су көбірек болған кезде мал өсірушілер осы жерде мал жайып жүрген. Алаптың ең төменгі нүктесі – Суа тұзды көлі, теңіз деңгейінен 2920 фут биіктікте орналасқан.

Геология

Ата-бабаларымыздан қалған Макгадикгади көлі кішірейгенде, оның іздері қалған жағалау сызықтарын қалдырды, олар көліктің оңтүстік-батыс бөлігінде ең жақсы көрінеді. Дамып келе жатқан грабеннің басты осі солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай созылады. Кубу аралы мен Кукоме аралы – Суа панның тұзды даласындағы жанартаулық тау жыныстарынан тұратын "аралдар". Кубу аралы Суа Панның оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан, онда көптеген баобаб ағаштары өседі және ол ұлттық ескерткіш ретінде қорғалады.

Флора

Бұл ойыстардың өзі тұзды шөл, онда тек көк-жасыл балдырлардың жұқа ғана қабаты өседі. Дегенмен, ойыстың шеттері тұзды батпақтармен жабылған, ал одан әрі оларды шөптекті далалар мен бұталы саванна айналып жатыр. Аймақтағы ерекше баобаб ағаштары жергілікті жерлерді тануға көмектесетін маңызды белгілер болып табылады. Олардың бірі, Джеймс Чэпменнің құрметіне аталған, 19 ғасырдағы саяхатшылар үшін бейресми пошта кеңсесі қызметін атқарды.

Фауна

Мұнда қатты ыстық жел мен тек тұзды судың құрғақ маусымында өте аз жануарлар тіршілік етеді, бірақ жаңбырдан кейін бұл пан көшіп-қону жануарлары үшін маңызды тіршілік ортасына айналады, оның ішінде гну және Африканың ең үлкен зебра популяциялары, сондай-ақ оларды жейтін ірі жыртқыш аңдар. Жаңбырлы маусымда үйректер, қаздар және үлкен ақ пеликан сияқты қоныс аударатын құстар да келеді. Бұл пан Оңтүстік Африкадағы үлкен фламинголардың тек екі көбейетін популяциясының біріне мекенжай, және бұл Макадикгади панның бір бөлігі болып табылатын Соа панында ғана кездеседі. Екінші көбейетін популяция Намибияның солтүстік бөлігіндегі Этошада орналасқан. Құрғақ мезгілде мұнда тек түйеқұстар, қоңыр жолақты қызылқұйрық (Charadrius pallidus) және Киттлицтің қызылқұйрығы (Charadrius pecuarius) ғана кездеседі. Панның шетіндегі далаларда тасбақалар, тау мониторы (Varanus albigularis), жыландар мен кесірткелер, соның ішінде эндемикалық Макгадикгади тікенді агам (Agama hispida makgadikgadiensis) сияқты бауырымен жорғалаушылар мекендейді. Аймақтың тұзды суларында Moina belli кладоцералық қабықшалы жәндіктері таралған.

Қауіп-қатерлер мен сақтау

Тұздықтар өте жарамсыз және адамның араласуы минималды болғандықтан, олар көбінесе бұзылмаған күйде сақталған, бірақ тұздықтарды қоршаған жерлер мал жаюға пайдаланылады және кейбір аймақтар қоршалған, бұл жануарлардың қоныс аударуына кедері келтіреді. Суа тұздығында тұз және соданы коммерциялық түрде өндіру 1991 жылы басталды, сондай-ақ суару үшін Ната өзенінен су бұру жоспарланған, бұл тұзды экожүйеге ауыр зиян келтіреді. Тағы бір қауіп – туристердің квадроциклдер мен жол талқылау көліктерін пайдалануы, ол фламинголардың көбейтілу ошақтарын бұзады. Ұлттық саябақтардағы заңсыз аң аулау мәселесі әлі де жалғасуда. Макгадикгади және Нксайпан ұлттық саябақтарының ішінде қорғалатын аймақтар бар. Макгадикгади Панс қорығында Ботети өзенінен Нтветьве тұздығына дейін зебралар мен гнулердің ірі көші-қоны жүреді, ал Суа тұздығындағы Ната қорығы құстар мен антилопаларды көруге тамаша орын. Нксайпан тұздығында 19 ғасырдағы британдық суретші Томас Бейнс салған баобабтар әлі де көрініс тапқан. Аймаққа Ната және Маун қалалары арасында немесе Гвета қаласынан қол жеткізуге болады.