Кіріспе
Эрик Линдал ұсынған экономикалық тұжырымдама. Линдал салығы – Эрик Линдал ұсынған салық салу түрі, онда жеке тұлғалар қоғамдық игіліктер үшін олардың шекті пайдасына сәйкес төлейді. Яғни, олар қоғамдық игіліктің бір бірлігін пайдаланудан алатын қанағат немесе пайдалылық мөлшеріне пропорционалды төлем жасайды. Линдал салығы әрбір жеке тұлға үшін тиімділікті максималдауға және қоғамдық игіліктің оңтайлы деңгейін қамтамасыз етуге бағытталған. Линдал салығын экономиканың жалпы салық жүктемесіндегі жеке тұлғаның үлесі деп қарастыруға болады. Қоғамдық игіліктің оңтайлы деңгейі – бұл барлық жеке тұлғалардың жиынтығы бойынша, тауардың бір бірлігі үшін төлеуге дайындығының сомасы, осы тауарды ұсынудың шекті құнына тең болатын мөлшер. Линдал салығы – бұл оңтайлы деңгейдегі тауардың бір бірлігі үшін төлеуге дайындығына көбейтілген оңтайлы мөлшер.
A Lindahl tax is a form of taxation conceived by Erik Lindahl in which individuals pay for public goods according to their marginal benefits. In other words, they pay according to the amount of satisfaction or utility they derive from the consumption of an additional unit of the public good. Lindahl taxation is designed to maximize efficiency for each individual and provide the optimal level of a public good. Lindahl taxes can be seen as an individual's share of the collective tax burden of an economy. The optimal level of a public good is that quantity at which the willingness to pay for one more unit of the good, taken in totality for all the individuals is equal to the marginal cost of supplying that good. Lindahl tax is the optimal quantity times the willingness to pay for one more unit of that good at this quantity.
Тарих
Мемлекеттік қаржыны талдау кезінде жиынтық шекті пайдалылықты қолдану идеясы Еуропада жаңалық емес еді. Кнут Викселл осы ұғымды зерттеген ең белгілі экономистердің бірі болды, соңында ешбір адамға пайда келтірмейтін қызмет үшін төлеуге мәжбүрлеуге болмайды деп тұжырымдады. Эрик Линдал өзінің профессоры және ұстазы болған Викселлдің ықпалында болды және консенсус саясаты мүмкін екенін көрсету үшін қоғамдық игіліктерді қаржыландыру әдісін ұсынды. Адамдардың табиғаты әртүрлі болғандықтан, олардың қалаулары да әртүрлі, ал консенсусқа жету үшін әр адам әрбір қызмет немесе тұтынатын тауары үшін шамалы түрлі салық төлеуі керек. Егер әр адамның салық төлемі идеалды деңгейдегі қызметтен алынған шекті пайдаға тең болса, онда әр адам қоғамдық игіліктің қамтамасыз етілуінен пайда көреді және осыған сәйкес, осы деңгейде қызмет көрсетуге келісе алады.
Манипуляция
Агенттердің пайдалылықтарын ескере отырып, Линдаль тепе-теңдігін анықтайтын механизм стратегиялық тұрғыдан сенімді емес, тіпті тек қана қоғамдық игіліктер болған жағдайда да. Бұл – тегін пайдаланушы мәселесінің ерекше түрі.
Есептеу
Файн, Гоел және Мунгала бөлінбейтін қоғамдық игіліктер нарығына Линдаль тепе-теңдігі тұжырымдамасын бейімдеуді ұсынады. Мұндай жағдайда Линдаль тепе-теңдігі Парето тиімді болмауы мүмкін. Мысал: үш тауар (a, b1, b2) және екі дауыс беруші бар, мұнда Алиса a және b1 тауарын 1, ал b2 тауарын 0 деп бағалайды, ал Джордж a және b2 тауарын 1, ал b1 тауарын 0 деп бағалайды. Әр агенттің бюджеті 3, ал әр тауардың құны 2. Тек {a} тауарын өндіру Линдаль тепе-теңдігін құрайды, Алиса үшін бағалары: 2 0.009, 2 0.006, 0.001, ал Джордж үшін бағалары: 2 0.009, 0.001, 2 0.006. Бұл мына себептерге байланысты: 1) ол пайданы максималдайды: өндіруші b1 немесе b2 өндіруден қосымша пайда таппайды; 2) ол агенттердің пайдасын максималдайды: ешбір агент басқа қажетті тауарды сатып ала алмайды. Бірақ {a} тиімді емес, себебі {a,b1,b2} одан жақсырақ. Егер анықтаманы күшейтіп, әрбір қоғамдық игілік үшін төленген жалпы сома оның құнымен дәл тең болуын талап етсек, онда Линдаль тепе-теңдігінің күшейтілген түсінігі олар «қатаң тұрақты бағалану» деп атаған түсінікпен сәйкес келеді. Тұрақты бағаланатын комитет әрқашан бола бермейді, бірақ кең ауқымды модельдеу эксперименттері «шамалы» тұрақты бағаланатын комитет көбінесе табылатынын көрсетеді. Белгілі бір комитеттің тұрақты бағаланатындығын полиномиалдық уақыт ішінде тексеруге болады.
Линдал моделі
Линдал моделінде Dt – жиынтық шекті пайда қисығын көрсетеді, ол экономикадағы екі жеке тұлғаның Da және Db шекті пайдаларының қосындысы болып табылады. Линдал тепе-теңдігінде, қоғамдық игіліктің оңтайлы саны әлеуметтік шекті пайданың шекті шығындармен қиылысатын жерде анықталады (P нүктесі). Әрбір жеке тұлғаның Линдал салық мөлшерлемесі оның жеке шекті пайда қисығына негізделген болады. Осы модельде, жеке тұлға B баға деңгейін R арқылы төлейді, ал жеке тұлға A – J нүктесінде төлейді.
Сын
Теориялық тұрғыдан алғанда, Линдал бағасы мен салық салу қоғамдық игіліктерді тиімді ұсынуға мүмкіндік береді. Дегенмен, бұл әрбір жеке тұлғаның сұраныс функцияларын білуді қажет етеді, демек, тәжірибеде оны іске асыру қиын. Линдал салығын енгізудің үш негізгі мәселесі бар.
Таңдауды ашу мәселесі
Жеке адамдардан ғана қолжетімді болғанда, маргиналды пайда туралы ақпаратты олар әдетте нақты бағасынан төмен көрсетеді. Осы арқылы, жеке тұлға қоғамдық игілік немесе қызметтен алынған пайданы кем көрсету арқылы салық төлемінің мөлшерін азайтуға тырысады. Өтірік айтуға ынталандыру «тегін саяхатшы» мәселесімен байланысты; егер адам төмен пайданы көрсететін болса, ол аз салық төлейді, бірақ қоғамдық игіліктің маргиналды төмендеуін ғана байқайды. Бұл ақпараттық мәселе, сауалнамаға негізделген Линдал салық салуының ынталандыруға сәйкес келмейтінін көрсетеді. Линдал салықтары бойынша нақты пайданы кем көрсетуге немесе жасыруға деген ынталандыру дәстүрлі қоғамдық игіліктер ойынына ұқсас. Бірақ олардың ешқайсысы да бұл мәселені толық және қанағаттанарлық шеше алмайды. Викрей-Кларк-Гроувс механизмі осының мысалы болып табылады, ол нақты құндылықтардың ашылуын қамтамасыз етеді және қоғамдық игілік тек қажет болған жағдайда ғана ұсынылады. Қосымша шығындарды бөлу белгілі деп есептеледі және тұтынушылар өздерінің таза пайдасын (пайдадан шығындарды алып тастаған сомасын) көрсетеді. Егер барлық тұтынушылардың таза пайдасының қосындысы оң болса, қоғамдық игілік ұсынылады. Егер қоғамдық игілік ұсынылса, шындықты айтудың қымбат екенін көрсететін қосымша төлемдер жасалады. Бұл қосымша төлемдер қоғамдық игіліктің таза пайдасын басқа ойыншыларға енгізеді. Қосымша төлемдер механизмнен тыс қаржыландырылуы керек. Шындығында, қалауларды ашу қиын, себебі халықтың көптігі ақша және уақыт тұрғысынан қымбатқа түседі.
Артықшылықты білу проблемасы
Линдаль шешімінің екінші кемшілігі – адамдар қоғамдық игіліктің өзіне берілген бағасын анық білмеуі мүмкін. Адамдар төлеуге дайын екенін шын ниетпен айтса да, олардың нақты құндылығы қандай екенін білмей қалуы ғажап емес. Бұл, әсіресе, адамдар күнделікті өмірде тікелей қатыспайтын қоғамдық игіліктерге, мысалы, оттықтар мен ұлттық қорғанысқа қатысты айқын байқалады.
Артықшылықтарды жинақтау мәселесі
Тіпті егер адамдар өздерінің шекті төлемге дайындығын біліп, есеп беруде адал болса да, үкіметтің бұл мәліметтерді қоғамдық құндылыққа біріктіруде үлкен қиындықтар туындауы мүмкін. Қоғамдық игілікке аз адамдардың қатысы бар жағдайларда, мысалы төменде келтірілгендей, біріктіру салыстырмалы түрде оңай болуы мүмкін. Дегенмен, АҚШ-тағы ұлттық қорғанысқа қатысты, әрбір адамның осы қоғамдық игілік үшін шекті төлемге дайындығын анықтау дерлік мүмкін емес.
Мысал
Мысалы, бір акр жердің шекті құны 15 доллар болатын қоғамдық саябақты қарастырайық. Бұл қоғамдық саябақ екі адамға – Сара мен Томға қолжетімді болады. 1-сурет Сараның қоғамдық саябақ үшін төлеуге дайындығын көрсетеді. Сара парктің алғашқы акры үшін 20 доллар төлеуге дайын. 80-ші акр үшін оның төлеуге дайындығы нөлге дейін төмендейді. 2-сурет Томның қоғамдық саябақ үшін төлеуге дайындығын көрсетеді. Сарадан өзгеше, ол парктің бірінші акры үшін 40 доллар төлеуге дайын, ал 40-шы акры үшін 20 доллар төлеуге дайын. Парктің 80-ші акры үшін оның төлеуге дайындығы нөлге тең. 3-сурет қоғамдық саябақ үшін жалпы шекті төлеуге дайындықты көрсетеді. Суретте көрсетілгендей, Сара мен Том бірге парктің бірінші акры үшін 60 доллар төлеуге дайын. Бұл бірінші акрдың шекті құнынан ($15) жоғары, сондықтан бұл бірінші акр паркі өндірілуі керек. Сара мен Том 20-шы акр үшін 45 доллар, ал 40-шы акр үшін 30 доллар төлеуге дайын, бұл екеуі де 15 долларлық шекті құннан жоғары. Шекті құн қисығы олардың жалпы төлеуге дайындық қисығымен 60-шы акрда қиылысады, сол кезде олар бірге 15 долларлық шекті құн төлеуге дайын. Осылайша, Линдал тепе-теңдігінде Сара әр 60 акр саябақ үшін 5 доллар, ал Том 10 доллар төлейді.
Анықтамалар және қосымша оқу
"Public Economics" Гарет Д. Майлздің (2001 жылғы қазан).
.