Кіріспе
Француз тілінде қолданылатын диакритикалық белгі (ағылш. circumflex) – француз тілінде қолданылатын бес диакритикалық белгінің бірі. Ол a, e, i, o және u дауыстыларының үстінде пайда болуы мүмкін, мысалы, pâté сөзіндегі â. Акцент циркфлексі (accent circonflexe) француз тілінде үш негізгі функцияны атқарады: ол a, e және o дауыстыларының айтылуына әсер етеді. i және u дауыстыларында да қолданылса да, олардың айтылуына өзгеріс енгізбейді. Көбінесе бұл тілдің даму барысында дыбысталуы тоқтаған және орфографиядан түсіп қалған, әдетте s әрпінің болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, ол екі айтылысы бірдей сөзді (гомофонды) ажырату үшін де қолданылуы мүмкін. Мысалы, sur ("үстінде/туралы") және sûr ("сенімді/қауіпсіз"), du ("нің") және dû ("борышты").
The circumflex (ˆ) is one of the five diacritics used in French orthography. It may appear on the vowels a, e, i, o, and u, for example â in pâté. The circumflex, called accent circonflexe, has three primary functions in French:
It affects the pronunciation of a, e, and o. Although it is used on i and u as well, it does not affect their pronunciation. It often indicates the historical presence of a letter, commonly s, that has become silent and fallen away in orthography over the course of linguistic evolution. It is used, less frequently, to distinguish between two homophones. For example, sur ('on/about') versus sûr '(sure/safe'), and du ('of the') versus dû ('due')
And in certain words, it is simply an orthographic convention.
Ал кейбір сөздерде ол жай ғана орфографиялық конвенция болып табылады.
The circumflex (ˆ) is one of the five diacritics used in French orthography. It may appear on the vowels a, e, i, o, and u, for example â in pâté. The circumflex, called accent circonflexe, has three primary functions in French:
It affects the pronunciation of a, e, and o. Although it is used on i and u as well, it does not affect their pronunciation. It often indicates the historical presence of a letter, commonly s, that has become silent and fallen away in orthography over the course of linguistic evolution. It is used, less frequently, to distinguish between two homophones. For example, sur ('on/about') versus sûr '(sure/safe'), and du ('of the') versus dû ('due')
And in certain words, it is simply an orthographic convention.
Алғашқы қолданысы
Француз тілінде алғаш рет 16 ғасырда қолданыла бастады. Ол ежелгі грек тілінен алынған және сүйір белгі мен қақпақ белгіні біріктіреді. Грамматик Жак Дюбуа (Силвий атымен белгілі) грек символын жазбаларында қолданған алғашқы автор болып табылады (ол латын тілінде жазғанмен). Француз Ренессансының бірнеше грамматиктері тіл туралы еңбектерінде осы диакритикалық белгіні қалай қолдану керектігін анықтауға тырысты. Циркумфлекс акцентінің қазіргі қолданылуы 18-шы немесе 19-шы ғасырда қалыптасты.
Жоғалған фонеманың көрсетілімі
Көп жағдайларда, шеңберше белгі тілдік эволюция барысында дауысы жоғалған, кейіннен әліпбиден толығымен кетіп қалған дыбыстың тарихи екенін көрсетеді.
Грек омегасының көрсетілімі
Ежелгі грек тілінен алынған сөздерде "о" әрпінің үстіндегі айналдыру белгісі (циркумфлекс) көбінесе грек әрпі омеганың (ω) осы әріп арқылы айтылуын көрсетеді: диплом (δίπλωμα), коне (κῶνος). Егер грек омегасы француз тілінде сәйкес келмесе, айналдыру белгісі қолданылмайды: комедия (κωμῳδία). Бұл ереже тұрақсыз, себебі мұндай сөздердің көптегені айналдыру белгісіз жазылады; мысалы, аксиома және зона сөздерінің этимологиясына (грекше ἀξίωμα және ζώνη) және айтылуына қарамастан, акцентсіз дауыстыларға ие (, ). Дегенмен, "оле", "оме" және "оне" (бірақ грек омегасына қатысы жоқ) соңғыларында бітетін көптеген ғылыми сөздер, коне және диплом сияқты сөздермен салыстыру арқылы айналдыру белгісі мен жабық айтылуға ие болды: trône (θρόνος), pôle (πόλος), binôme (латынша binomium). Айналдыру белгісі грек әрпі этасынан (η) шыққан француз дауыстыларын көрсету үшін де қолданылған, бірақ бұл практика қазіргі орфографияда толығымен сақталмаған. Мысалы, "теорема" (θεώρημα) жазуы кейін "теорем" деп өзгертілді, ал грек әрпі әлі де "бета" деп жазылады.
Гомографтарды ажырату
Әдетте, француз тілінде қақпак белгісі гомографтарды ажырату үшін қолданылады (là ~ la, où ~ ou, çà ~ ça, à ~ a және т.б.), бірақ циркумфлекс тарихи себептерге байланысты ұқсас қызмет атқарады. Шындығында, циркумфлекс гомографтарды ажырату үшін қолданылатын жағдайлардың көбін жоғарыда аталған себептермен түсіндіруге болады: сондықтан оны кейбір сөздерде гомографтарды ажырату үшін ғана қойылған белгі деп айту дұрыс емес, өйткені қақпак белгісі. Дегенмен, ол кейбір түсініксіздіктерді болдырмауға көмектеседі. Мысалы, «eu» әрпі «û» әрпіне ауысқан сөздерде циркумфлекс «u» әрпі бар басқа сөздермен гомографияға ұшырау мүмкіндігін жояды: sur ~ sûr(e)(s) (seür → sëur): sur(e) сөзінің «қышқыл» мағынасындағы гомографиясы, әйел және көпше түрінде акцентті сақтауды қажет етеді. Осыған ұқсас акцент sûreté сияқты туынды сөздерде де сақталады. du ~ dû (deü): Өткен шақ есімдігінің жіктелу формаларында гомография жойылғандықтан, біз dû деп айтамыз, бірақ dus / due(s) деп емес. mur ~ mûr(e)(s) (meür): Акцент барлық формаларда, сондай-ақ туынды сөздерде де (mûrir, mûrissement) сақталады.
sur ~ sûr(e)(s) (from seür → sëur): The homography with the adjective sur(e), "sour", justifies maintaining the accent in the feminine and plural. The accent is also maintained in derived words such as sûreté. du ~ dû (from deü): As the homography disappears in the inflected forms of the past participle, we have dû but dus / due(s). mur ~ mûr(e)(s) (from meür): The accent is maintained in all forms as well as in derived words (mûrir, mûrissement).
Орфографиялық реформа
Франкофон сарапшылары, айналы белгінің қиындықтары мен үйлесімсіздіктерін біліп, 1990 жылы «у» және «i» әріптеріндегі айналы белгіні жоятын, жазуды жеңілдетуге бағытталған орфографияны ұсынды, бірақ оның жоқтығы екіұштылыққа немесе бірдей жазылатын сөздерге (гомографтарға) әкелетін жағдайларды ескермеді. Бұл ұсыныстар Француз Республикасының ресми газетінде жарияланғанымен, бірден және кеңінен сынға ұшырады және баяу ғана қабылданды. Дегенмен, Француз академиясы оларды қолдады және 2016 жылы оларды міндетті стандарт ретінде бекітіп, мектеп оқулықтарында қолдануға ұсынды.