Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оғуз түркі тайпасы
Oghuz Turkic tribe
Қайы тайпасы (қарақхан тілінде: قَيِغْ qayïγ немесе qayig; Kayı boyu,) – оғуз түркі халқы және Бозоқ тайпалық федерациясының бір тармағы. 11 ғасырдағы Қарахандық ғалым Махмуд әл-Қашғари өзінің "Диван луғат әл-Түрк" еңбегінде Қайы тайпасын 22 оғуз тайпасының бірі деп көрсетіп, оғуздардың түркімендер деп те аталатынын айтады. Қайы деген сөз "туыстық байланыс арқылы күш-қуат иесі" деген мағынаны білдіреді, ал түрікмен мақалында "халық Қайы және Баят тайпаларымен басқарылады" делінеді.
The Kayı or Kayi tribe (Karakhanid: قَيِغْ qayïγ or qayig; Kayı boyu, ) were an Oghuz Turkic people and a sub branch of the Bozok tribal federation. In his Dīwān Lughāt al Turk, the 11th century Kara Khanid scholar Mahmud al Kashgari cited Kayı as of one of 22 Oghuz tribes, saying that Oghuz were also called Turkomans. The name Kayı means "the one who has might and power by relationship" and the Turkmen proverb says that "people shall be led by Kayı and Bayat tribes" .
Шығу тегі
Хиуа ханы және тарихшы Әбу әл-Ғази Бахадур өзінің "Шажара и Таракима" атты тарихи еңбегінде Оғуз хағанның тікелей ұрпақтары болған 24 көне түрікмен (оғуз түркі) тайпасының қатарында Қайы тайпасын атаған. Оғуз хаған – оғуз түркілерінің ежелгі ата-бабасы саналатын жартылай аңыздық тұлға. Қайы сөзі "күшті" деп аударылады. Өзінің "Жәми' әл-тауарих" (Хроникалар жинағы) атты ауқымды тарихи еңбегінде Ильхандықтың мемлекет қайраткері және тарихшысы Рашид әл-Дин Хамадани да Қайы тайпасы Оғуз ханның 24 немересінің ең үлкенінен тараған дейді. Кеңес синологы және түркологы Юрий Зуев "Тан Хуяо" еңбегіндегі тайпалық атаулар мен тамғаларды талдау негізінде бірқатар ежелгі Орталық Азия түркі тайпаларын оғуз түрікмендері деп санайды, олардың бірі – қытайлар Ши (< MC *γiei) деп білген Кай тайпасы. Қытай деректерін зерттегеннен кейін және басқа ғалымдардың еңбектерімен (Пеллиот, Минорский) танысқаннан кейін, Зуев Қайдың протомонғолдық Сяньбей тайпалық одағы Ювен Сюньнуға жатқандығын және Қайдың монғол тілінде сөйлейтін кидандардың этникалық және тілдік туысы болғандығын, 9 ғасырда оғуз түрікмен тайпасы ретінде танылғандығын айтады. Сол сияқты, венгр ғалымы Гюла Немет (1969) Қайы(ғ) тайпасын (пара)монғолдық Qay/Xi тайпасымен байланыстырады, оны тибеттіктер Дад пий деп, ал гөктүрктер Татаби деп білген; алайда, Неметтің тезисін Мехмет Фуат Кёпрүлі және басқалар қабылдамайды. Кейін Немет (1991) Mg. Qay сөзінің Tk. қая түбірінен шыққандығын ұсынады, яғни "қарлы боран, қырау" деген мағынаны білдіреді; бірақ Голден Қайдың бірнеше монғол этимологиясы бар екенін көрсетеді: ɣai – "бақытсыздық", χai – "қасіреттің айқайы", χai – "іздеу", χai – "қашап алу". Дегенмен, Кёпрүлі бұрынғы монғолдық Qay/Xi тайпасын Оғуз түркі тайпасы Қайы(ғ) тайпасымен байланыстыруға жасалған ғылыми әрекеттерді қабылдамайды; ол Кашғаридің "Диван Луғат ат-Түрк" еңбегінде Қайы тайпасының Оғуз түрік тайпасының Қайы тармағы/кіші тайпасынан ажыратылғанын атап көрсетеді.
In his history work Shajara i Tarākima, the Khan of Khiva and historian, Abu al Ghazi Bahadur, mentions Kayı among the 24 ancient Turkmen (Oghuz Turkic) tribes, direct descendants of Oghuz Khagan. Oghuz Khagan is a semi legendary figure thought to be the ancient progenitor of Oghuz Turks. Kayı translates as "strong". In his extensive history work “Jami' al tawarikh” (Collection of Chronicles), the statesman and historian of the Ilkhanate Rashid al Din Hamadani also says that the Kayı tribe comes from the oldest of Oghuz Khan's 24 grandchildren who were the patriarchs of the ancient Oghuz tribes, and the name Kayı means "powerful". Soviet Sinologist and Turkologist Yury Zuev based on the analysis of tribal names and tamgas from Tang Huiyao, identifies a number of ancient Central Asian Turkic tribes as Oghuz Turkmen tribes, one of them is the Kay tribe, whom Chinese knew as Xí 奚 (< MC *γiei). After examining Chinese sources & consulting the works of other scholars (Pelliot, Minorsky), Zuev proposes that the Kay had belonged to the proto Mongolic Xianbei tribal union Yuwen Xiongnu and that Kay had been ethnic and linguistic relatives of the Mongolic speaking Khitans, prior to being known as an Oghuz Turkmen tribe by the 9th century. Likewise, Hungarian scholar Gyula Németh (1969) links Kayı(ğ) to the (para )Mongolic Qay/Xí, whom Tibetans knew as Dad pyi and Göktürks knew as Tatabï; however, Németh's thesis is rejected by Mehmet Fuat Köprülü among others. Later on, Németh (1991) proposes that Mg. Qay is derived from Tk. root qað "snowstorm, blizzard"; nevertheless, Golden points out that Qay has several Mongolic etymologies: ɣai "misfortune", χai "interjection of grief", χai "to seek", χai "to hew". Even so, Köprülü rejects scholarly attempts to link the formerly Mongolic Qay/Xi to the Oghuz Turkic tribe Qayı(ğ); he points out that Kashgari's Dīwān Lughāt al Turk distinguished the Qay tribe from the Qayığ branch/sub tribe of the Oghuz Turkmen tribe.
Тарих
Осман дәстүріне сәйкес, Осман империясының негізін қалаушы Осман I – Қайы тайпасының ұрпағы болған. Дегенмен, көптеген қазіргі тарихшылар осы мәлімдемеге күмәнмен қарайды. Османдықтың Қайыдан тарағандығына бірден-бір дәлел – Османның өмірінен бірнеше ғасыр өткен соң, он бесінші ғасырда жазылған шежірелер. Ең маңыздысы, Османдықтар жазған ең алғашқы шежірелерде Қайы тегі туралы ешқандай сілтеме жоқ, бұл оның кейінірек құрастырылған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Атақты оғыз түркі халықтық әңгімешісі, болжамгер және жырау Горкут ата (Деде Коркут) Қайы тайпасына жататын. 10 ғасырда Орта Азиядағы Оғыз Ябғу мемлекетін Қайы тайпасынан шыққан жоғарғы басшылар (немесе Ябғу) басқарған. Кеңес археологы және этнографы Сергей Толстовтың сөзіне қарағанда, Қайы тайпасының бір бөлігі орта ғасырларда Орталық Азиядан қазіргі Украинаға көшіп келді. Олар Ежелгі орыс жылнамаларында «қовуй» және «каепичи» деп, түркі тайпаларының конфедерациясын құраған тайпалардың бірі ретінде белгілі, бұл конфедерация «Қара Клобуктар» деп аталды және Русь қағанатының Рюрик әулетімен одақтас болды. Алайда, Голден «каепичилерді» моңғол немесе моңғолға жақын «Қай» тайпасының ұрпақтары деп санайды.
According to Ottoman tradition, Osman I, the founder of Ottoman Empire, was a descendant of the Kayı tribe. This claim has, however, been called into serious question by many modern historians. The only evidence for the Ottomans' Kayı descent came from genealogies written during the fifteenth century, several centuries after the life of Osman. More significantly, the earliest genealogies written by the Ottomans did not include any reference to Kayı descent at all, indicating that it may have been fabricated at a later date. The famous Oghuz Turkic folk narrator, soothsayer and bard Gorkut ata (Dede Korkut) belonged to the Kayı tribe. In the 10th century, the Central Asian Oghuz Yabgu State was headed by supreme leaders (or Yabghu) who belonged to the Kayi tribe. According to Soviet archaeologist and ethnographer Sergey Tolstov, part of the Kayi tribe moved in the Middle Ages from Central Asia to modern day Ukraine, they are known in the Old Russian Chronicles as kovuy and kaepichi as one of the tribes that formed the Turkic tribal confederation called the Black Klobuks, who were allies of the Rurik dynasty of the Rus' Khaganate; Golden however considers the Kaepichi to be descendants of the Mongolic or para Mongolic Qay instead.
Каи тайпасының мұрасы
Кеңес және орыс тілшісі, түрколог А. В. Суперанская Киев қаласының атын Қайы тайпасымен байланыстырады; алайда, канадалық украин тілшісі Ярослав Рудникий Киев атауын протославян түбірі *kyjь-қа байланыстырады, оны қазіргі украин тіліндегі Кий сөзі сияқты "таяқ, полюс" деп түсіндіру керек; демек, топонимді осы жағдайда "қоршалған елді мекен" деп түсіндіруге болады. Анатолияда жиырма жеті ауыл Қайы атын алып жүр. Түрікменстанда Қайы тайпасы Балқан уәлаятында тұратын Гөклен түрікмендерінің негізгі бөлімдерінің бірі болып табылады және мына рулардан тұрады: аднакел, ак кель, алательпек, бағлы, барак, бурказ, ганджик, гапан, гарабалкан, гаравул, гарагол, гарагул, гарадашлы, гаракель, гараға, гарышмаз және тағы да басқалары. Қайы тайпасы Лебап уәлаятының Баят түрікмендерінің де кіші тайпасы болып табылады.
Soviet and Russian linguist and turkologist A. V. Superanskaya associates the Kayı tribe with the origin of the name of the city of Kyiv; however, Canadian Ukrainian linguist Jaroslav Rudnyckyj connects the name Kyiv to the Proto Slavic root *kyjь, which should be interpreted as meaning 'stick, pole' as in its modern Ukrainian equivalent Кий; therefore, the toponym should in that case be interpreted as 'palisaded settlement'. In Anatolia, twenty seven villages bear the name of Kayı. In Turkmenistan, the Kayı tribe is one of the main divisions of the Gökleň Turkmens living in the Balkan velayat and consists of the following clans: adnakel, ak kel, alatelpek, bagly, barak, burkaz, ganjyk, gapan, garabalkan, garawul, garagol, garagul, garadaşly, garakel, garga, garyşmaz and others. The Kayı are also a subtribe of the Bayat Turkmens of the Lebap velayat.
Нысандар
Мерал Ақшенердің "Ийи" партиясының атауы мен логотипі түрік тілінде "Жақсы" деген мағына беретін "Ийи" сөзімен байланысты, Каи тайпасының мөрінен шабыттандырылған.
The name and logo of the İyi Party (İyi means Good in Turkish) of Meral Akşener is inspired by the seal of the Kayı tribe.