Кіріспе

Айн Рэндтің 1966 жылғы "Капитализм: Белгісіз идеал" кітабы – негізінен философ Айн Рэндтің эсселер жинағы, оған оның әріптестері Натаниел Брэнден, Алан Гринспен және Роберт Гессеннің қосымша эсселері кіреді. Авторлар еркін нарық капитализмінің және жеке меншіктің моральдық жарасымдылығына назар аударады. Олар капитализмді жай ғана меншік құқығы мен еркін кәсіпкерлік деп қарастырмай, одан әлдеқайда кең жүйе деп түсінеді. Кітап алғаш рет 1966 жылы жарық көрді.

Қорытынды

Рэнд "Капитализм: белгісіз идеал" кітабында капитализмнің экономикалық жақтарына емес, оның моральдық мәніне назар аударуды көздеген. Ол бұл тұжырымды капитализмді қорғаушылардың көпшілігі осы жүйені моральдық тұрғыдан қорғай алмауымен салыстырады. Кітап Рэндтің кіріспесінен кейін екі негізгі бөлімге бөлінеді. Бірінші бөлім, "Теория және тарих", капитализмнің теориялық негіздері мен оған қатысты тарихи аргументтерге арналған эсселерді қамтиды. Бұл бөлімде капитализмге қарсы жиі айтылатын шағымдарды жоққа шығаратын эсселер де бар. Екінші бөлім, "Қазіргі жағдай", 1960 жылдардағы өзекті саяси мәселелерге қатысты. Бұл бөлімде Вьетнам соғысы, студенттер наразылықтары және Папаның "Populorum progressio" энциклопедиясы талқыланады. "Қосымша" бөлімінде Рэндтің бұрынғы кітабы "Өзімшілдіктің құндылығынан" алынған екі саяси теорияға қатысты эссе жарияланған. Сондай-ақ, капитализм туралы танысуға ұсынылатын әдебиеттер тізімі берілген.

Тақырыптар

Рэнд өзінің объективизм философиясын саясат саласына қолданады. Рэнд капитализм туралы сөйлегенде, ол мемлекет пен экономиканың толыққанды бөлінуін қамтамасыз ететін, "дін мен мемлекеттің бөлінуімен бірдей мағынада және соған сәйкес себептермен" еркін нарық капитализмін білдіреді. Рэнд: "Объективистер консерваторлар емес. Біз капитализмнің радикалдарымыз; капитализмде болмаған және оның құлауына себеп болған философиялық негізді қорғау үшін күресіп жатырмыз". Рэндтің пікірінше, көптеген адамдар капитализмнің мәнін білмейді, сондықтан ол "белгісіз идеал".

Капитализм дегеніміз не?

Рэнд түсінгендей, капитализм – бұл еркін жеке тұлғалардың тобы арасында пайда болатын жүйе, мұнда әрбір адам өз өмірін қамтамасыз ету үшін уақыт пен ақыл-ойына сенеді, сондай-ақ осы мақсатқа жету құралдарының иесі болып табылады және бір-бірімен еркін сауда жасайды. Рэнд аралас экономиканы еркіндік пен бақылаудың қауіпті және тұрақсыз үйлесімі деп есептеді, ол мемлекеттік басқарудың күшеюіне алып келеді.

Негізгі себептері мен құндылықтары

Рэнд капитализмді жалғыз моральдық әлеуметтік жүйе деп есептеді, яғни объективті құндылықтар теориясымен және этикалық жекелеушілікпен үйлесетін жүйе. Рэндтің пікірінше, байлықты жасау – ой мен материяның бірігуі. Ол адамның тірі қалуы үшін ақылдың ең маңызды құрал екенін айтты. Дегенмен, мәжбүрлеу, қысым немесе, оның айтуынша, физикалық күш қолдану жағдайында рационалды ойлау мүмкін болмайды. Қарулы тонаушының күші болсын немесе заңның күші болсын, күшпен қорқыту арқылы адамның өз қабілеті мен шешімі оның іс-әрекеттеріне қатысы болмайды, оны басқа біреудің қабілетіне немесе еркіне бағынуға мәжбүр етеді, осылайша байлықтың және тіршілік көзінің өзін жояды. Тек ерікті сауда ғана адамдардың өзара қарым-қатынасының өзара пайдалы болуын қамтамасыз ете алады. Тарихты талдау көрсеткендей, экономикалық және саяси еркіндік ғана маңызды өсім мен экономикалық дамуға қол жеткізуге мүмкіндік берді, дәл осылайша адамдардың кең ауқымының рационалды қабілеттерін босатады, – дейді Рэнд.

Жеке құқықтар

Ең негізгі түрінде өмір сүру құқығы (Рэнд түсінігі бойынша) – әрбір адамның өз өмірін сақтап қалу үшін қажетті кез келген және барлық іс-әрекеттерді жасау құқығы. Рэнд сондай-ақ, біреудің жеке мүддесі ешқашан басқа адамның тұлғасына немесе мүлкіне қарсы физикалық күш немесе зорлық-зомбылық қолдануды ұтымды түрде талап етпейді деп мәлімдеді. Рэнд адамдарды тек тәуелсіз жандар ретінде гүлдене алатынын, ақыл-ойы жеке тұлғаның қабілеті екенін, әркім өз уақытын, күш-жігерін және ақылын өз өмірін сақтауға еркін жұмсайтынын көрді. Рэнд еңбек бөлінісі, мамандану және ерікті сауда арқылы басқа адамдардың жеке тұлға үшін құнды екенін айтты. Сонымен қатар, білім, дағды және қызығушылықтар адамдар арасында әртүрлі. Біреулер тас тастан жебе ұштарын жасауға шебер болуы мүмкін, ал екіншілері сазды ыдысқа айналдыру дағдысын меңгерген болуы мүмкін. Егер біріншісі тамақ пісіруге ыдыс қажет болса, ол жебе ұшын ыдысқа айырбастауы мүмкін. Еркін сауданың басты ерекшелігі – әрбір қатысушы транзакциядан өзіне пайда келгенін сезінеді. Рэндтің пікірінше, физикалық күш қолдануға тыйым салынғанда, адамдардың қызметін ұйымдастыруға немесе үйлестіруге тек көндіру ғана қолданылады, нәтижесінде ақыл-ойы босатылып, марапатталады. Капиталистік жүйелерге тән технологиялық жаңарулар экономикалық еркіндік жағдайларымен тікелей байланысты. Өндіруші басқа нарық қатысушыларының ерікті таңдауларын қанағаттандыру арқылы және олардың осы өндірушімен жасалған мәмілелерде тапқан құнына пропорционал түрде пайда табады және байыды. Осылайша, жарық шамдарын немесе бу машиналарын өзі ойлап таппаған адамдар да басқалардың шығармашылығының жемісін көре алады, бірақ мұны тек инноватор мен тұтынушы ұсынылған саудадан бас тартуға құқылы болғанда ғана қамтамасыз етуге болады. Рэндтің пікірінше, Американың қарқынды экономикалық дамуы мен адам ақылының босатылуы осы механизмге негізделген. Ақылды практикалық қолдану үшін бостандық – басты шарт болғандықтан, Рэндке сәйкес, үкіметтің жеке құқықтарды қорғаудағы рөлі маңызды, сонымен қатар үкіметтің өзі құқықтарды қорғаумен шектелуі де маңызды, себебі тек барлық адамдардың қарым-қатынасын ерікті ету арқылы, яғни қылмыскерлер мен заңдардың бастамашылық зорлығынан босату арқылы ғана нарық барлық адамның өмірін түбегейлі жақсарту үшін жұмыс істей алады. Рэндтің пікірінше, еркін нарыққа жұмыс істеуге рұқсат етілген жағдайда осылай істеді. Осылайша, ол "еркін ой және еркін нарық – бір-бірімен байланысты" деп санайды.

Жариялану тарихы

Очерктердің көпшілігі алғаш рет The Objectivist Newsletter немесе The Objectivist журналында жарияланған. Кітаптың қатты мұқабалы алғашқы басылымы 1966 жылы New American Library баспасынан шықты. 1967 жылы кітап жұмсақ мұқабамен қайта басылғанда, оған екі қосымша очерк қосылды. 1970 жылы Рэнд Натаниел Брэнденмен арадағы қарым-қатынасын тоқтатқанын көрсететіндей кіріспеге түзетулер енгізді.

Қабылдау және ықпал

Рэндтің бұрынғы кітаптарымен салыстырғанда, "Капитализм: белгісіз идеал" кітабына салыстырмалы түрде аз шолулар жазылды. Бұрын Рэндтің кітапта пайдаланған бірнеше эсселерін жариялаған "Фримен" басылымы, кітап капитализмге қарсы қолданылатын "мифтер" мен "қалыпты сөздерді" оқылуға лайық "ерекше аргументтер" арқылы жолдайды деп мәлімдеді. "Хьюстон Хроникалы" газетінде жағымды пікір жарияланды, ал "Барронс" журналы Рэндтің әріптесі Леонард Пейкоффтың шолуын жариялады. "Кітап апталығы" журналында жағымсыз пікір жарияланды, ал "Жаңа Республика" журналындағы жағымсыз пікір "Біз жаңғақ жинауға кеттік" деп аталады. Экономист Уолтер Э. Уильямс бұл еңбекті "капитализмді қорғау және түсіндірудің ең жақсы мысалдарының бірі" деп сипаттады. Көптеген либертариандық белсенділер мен ғалымдар бұл кітапты еркін нарықты қолдауды дамытудағы маңызды ықпал деп сипаттады, олардың ішінде Джон А. Эллисон, Тайлер Коуэн, Марк Эмери, Джеймс Островски, Крис Мэтью Скиабара және Ларри Дж. Сехрест бар. 2008 жылға қарай кітаптан 600 000-нан астам дана сатылды.